Іван Станіслававіч Бліёх

Іван Станіслававіч Бліёх
Род дзейнасці	дыпламат, прадпрымальнік, банкір, эканаміст, пісьменнік, фінансіст, railway pioneer, публіцыст
Дата нараджэння	24 чэрвеня 1836(1836-06-24)
Месца нараджэння	Радам, Польшча
Дата смерці	7 студзеня 1902(1902-01-07) (65 гадоў)
Месца смерці	Варшава, Царства Польскае, Расійская імперыя
Месца пахавання	Старыя Павонзкі
Грамадзянства	Польшча  Расійская імперыя
Жонка	Эмілія Кроненберг[d]
Дзеці	Аляксандра Блох[d]
Альма-матар	Берлінскі ўніверсітэт
Медыяфайлы на Вікісховішчы

Герб з моманту атрымання дваранства ў 1883 годзе

Магіла Яна Готліба Блоха на Павонзкіх могілках

Іван Станіслававіч Бліёх (пол. Jan Gottlieb Bloch, рус. Иван Станиславович Блиох, 24 чэрвеня 1836, Радам - 7 студзеня 1902, Варшава) — польскі фінансіст і прамысловец, «кароль чыгунак», статыстык.

Быў сімвалам эпохі сталага капіталізму, пасля смерці яго апісвалі як найвыдатнейшую і найцікавейшую фігуру ў фінансавым свеце Варшавы канца XIX стагоддзя, зорку першай велічыні польскай фінансавай эліты ў апошнія дзесяцігоддзі XIX стагоддзя.

Вучоба і праца

Нарадзіўся ў яўрэйскай сям'і ў сям'і Селіма (Саламона) і Фрыдэрыкі Нэймар. Яго бацька паходзіў з Лешна, валодаў невялікай фабрыкай па фарбаванні тэкстылю, якая спачатку знаходзілася ў Радаме, а пазней у Варшаве. У Яна Готліба было восем братоў і сясцёр. Скончыў рэальную школу ў Варшаве.

Каля 1851 года выехаў у Варшаву. Яму тады было пятнаццаць гадоў. Спачатку ён працаваў у варшаўскім банку пасыльным у Генрыка Цёпліца. Адначасова наведваў сярэднюю школу ў Варшаве. Пасля заканчэння працы ў банку працаваў ва ўпраўленні памешчыцкіх маёнткаў на Падоллі. У 1851 годзе адмовіўся ад іўдаізму і перайшоў у кальвінізм.

Калі яму было 19 гадоў, паехаў працаваць у Санкт-Пецярбург. Спачатку працаваў там на паравым млыне, а потым пачаў будаваць чыгункі як прадпрымальнік, спачатку як субарэндатар, выконваючы будаўнічыя работы, звязаныя з лініяй Варшава-Пецярбург, пабудаваў, сярод іншага, чыгуначны вакзал у Санкт-Пецярбургу. Займаючыся будаўніцтвам чыгункі,набыў значны маёнтак, што дазволіла яму заснаваць уласны банк пасля вяртання ў Польшчу ў 1862 годзе. Але перад гэтым вырашыў на некаторы час паехаць за мяжу, вучыўся ў нямецкіх універсітэтах, з 1860 года некаторы час ва ўніверсітэце Берліна.

Пасля вяселля з Эміліяй, дачкой доктара Генрыка Кроненберга, Бліёх назаўсёды пасяліўся ў Варшаве, купіў цудоўны дом і заснаваў вялікую банкаўскую кантору. З 1864 года укладваў свой капітал у розныя прамысловыя прадпрыемствы, у тым ліку: у Варшаве ён купіў, перабудаваў і мадэрнізаваў паравы млын і пабудаваў механічную пякарню. Меў значную долю ў цукровай прамысловасці, купляў і мадэрнізаваў цукровыя заводы, у тым ліку: «Częstocice» ў Радамскім краі, «Dobzelin» у Кутненскім краі, «Żytyń» на Валыні. Таксама эксплуатаваў лясы на Валыні. Зацікаўленасці Бліёха былі выключна шматграннымі, бо ён таксама стаў эканамістам і фінансістам. Яго банк, не самы буйны, але значны ў галіне, працаваў амаль паўстагоддзя.

Застаецца незразумелым, ці перайшоў ён у каталіцызм.

У 1875 годзе, ва ўзросце 39 гадоў, ён лічыўся выдатным экспертам па чыгуначных пытаннях, знаходзіўся на піку сваёй кар'еры, прадпрымаў смелыя ініцыятывы шматграннага характару і дасягаў найвялікшых поспехаў.

У 1883 годзе набыў зямельны маёнтак плошчай 30 влокаў у Лэнчне на Любліншчыне (менавіта там, недалёка ад Любліна, праз амаль 100 гадоў быў створаны новы вугальны басейн, але, наколькі нам вядома, Бліёх не ведаў пра вугальныя пласты, інакш, верагодна, менавіта ён бы ініцыяваў будаўніцтва шахты). У той час гэта быў вялікі маёнтак, багаты на ўрадлівую глебу, а сам горад Лэнчна славіўся на паўднёвым усходзе Польшчы сваімі штогадовымі коннымі кірмашамі.

Увесь час ён быў актыўным чыгуначным прадпрымальнікам, што было яго асноўнай дзейнасцю і дало яму красамоўную мянушку Караля чыгунак. Жыццё і дзейнасць гэтага эканамічнага дзеяча і прадпрымальніка супала з часамі найвялікшага буму чыгуначнага будаўніцтва ў Расійскай імперыі.

Будаўніцтва ў 1865 годзе жалезнай дарогі Фабрыка-Лодзь стала яго першай выдатнай магчымасцю ў Каралеўстве Польскім і першым крокам да галавакружнай кар'еры. Ён скарыстаўся гэтай магчымасцю. Ян Блох і іншыя сузаснавальнікі змаглі нядрэнна зарабіць, пабудаваўшы нават такую кароткую чыгуначную лінію, як Жалезная чыгунка Фабрычна-Лодзінскай чыгункі. З таго часу яго імя суправаджала амаль усе чыгуначныя ідэі і праекты ў Каралеўстве Польскім на працягу апошніх 40 гадоў XIX стагоддзя, і будаўніцтва Лодзь-Фабрыканскай чыгункі не стала выключэннем.

Наступным важным крокам у яго кар'еры стала стварэнне Паўднёва-Заходняй чыгуначнай кампаніі пасля набыцця большай часткі акцый Брэсцкай-Кіеўскай, Брэсцкай-Граеўскай і Адэскай чыгунак. У 1882 годзе ён атрымаў канцэсію на будаўніцтва чыгуначнай лініі Івангорад (цяпер Дэмблін ) — Дамброва Гурніча, якая была завершана ў 1885 годзе.

Гэтая чыгунка адыграла значную ролю ў эканамічным развіцці Каралеўства Польскага, спрыяючы прамысловаму адраджэнню Кельцкай і Радамскай губерняў. Дзякуючы гэтым поспехам Блох стаў членам т. зв. навуковага камітэта пры Міністэрстве казначэйства, атрымаўшы званне дзяржаўнага дарадцы . Яго вельмі ўражвала, калі ў грамадстве да яго звярталіся як да генерала, і нездарма, бо яго тытул адпавядаў вайсковаму званню генерал-маёра.

Статыстычныя працы

Працамі  «Рускія  чыгункі...»  (1875)  і «Уплыў  рускіх  чыгунак  на  эканамічны стан  Расіі»  (т.  І—5,  1878)  паклаў  пачатак  развіццю  чыгуначнай  статыстыкі.  Аўтар прац  па  эканамічнайй  гісторыі,  эканоміцы прамысловасці  і  сельскай  гаспадаркі  Расіі: «Фабрычная  прамысловасць Царства Польскага 1871—1880»  (Варшава, 1881—84);  «Фінансы  Расіі  XIX  стагоддзя»  (т.  І—4,  СГІб.,  1882);  «Меліярацыйны  крэдыт  і  стан  сельскай  гаспадаркі  ў  Расіі  і  замежных  краінах»  (СПб., 1890),  «Зямля  і  яе  запазычанасць  у  Царстве  Польскім»  (Варшава,  1892),  «Эканоміка-статыстычныя  працы  1875— 1900  гг.»  (Парыж,  1900);  «Параўнанне матэрыяльнага  і  духоўнага  дабрабыту губерняў  заходніх,  вялікарасійскіх  і ўсходніх»  (т.  І—5,  з  атласам,  СПб., 1901).  У яго працах шмат звестак пра Беларусь.

У мемуарах Сяргея Вітэ сцвярджаецца:

Усе яго вучоныя працы пісаліся не ім, а пісаліся рознымі пісьменнікамі і спецыялістамі за грошы, якія ён ім плаціў. Сам жа Бліёх толькі складаў, і то з дапамогай сваіх супрацоўнікаў, праграму тых прац, якія ён прапаноўваў выдаваць…

Сіянізм

З 1897 года Бліёх удзельнічаў у працы Яўрэйскага каланізацыйнага таварыства (ЕКА) у Расіі і шчодра яго субсідаваў. Ён праявіў цікавасць да сіянізму і стаў сябрам Тэадора Герцля. Па просьбе Герцля ў 1899 годзе Бліёх дапамог дамагчыся дазволу ўладаў на свабодны продаж у Расіі акцый Яўрэйскага каланіяльнага банка.

Пацыфізм

У творы «Будучая вайна ў тэхнічных, эканамічных і палітычных адносінах» (Т. 1–6, СПб.: тып. І.А. Ефрона, 1898) імкнуўся даказаць, што вайна паміж сучаснымі дзяржавамі-мілітарыстамі з'яўляецца бессэнсоўнай, і пачатак вайны прывядзе да спусташэння абодвух ваюючых бакоў.

Апошнія гады жыцця прысвяціў прапагандзе пацыфісцкіх лозунгаў, друкуючы свае артыкулы ў часопісах, брашурах, а таксама выступаючы на ​​розных канферэнцыях сумесна з дзяржаўнымі дзеячамі і палітыкамі (у прыватнасці, на I Міжнароднай канферэнцыі Міра ў Гаазе ў 1899). Апошняй яго справай была заснаванне Музея Вайны і Міра ў Люцэрне ў Швейцарыі, адкрытага толькі пасля яго смерці 7 чэрвеня 1902 г. (фармальна музей праіснаваў да 1919, а фактычна да пачатку Першай сусветнай вайны).

З'яўляўся першым польскім кандыдатам для Нобелеўскай прэміі міру, але памёр да разгляду намінацыі.

Сям'я

З 12 лістапада 1883 года Ян Блох насіў дваранскі тытул з гербам Блох .

30 жніўня 1862 года ў Евангелічна-рэфармацкай царкве ў Варшаве ён ажаніўся з Эміліяй Кроненберг (1845-1921, дачкой Генрыка Анджэя Кроненберга), з якой у яго было пяцёра дзяцей:

• Марыя Катажына (пам. 1926), жонка Юзафа Касцельскага, паэта і палітыка, маці пісьменніка Ўладзіслава Аўгуста Касцельскага .
• Генрык Ян (нар. 1866, спадчыннік маёнтка Лэнчна),
• Аляксандра Эмілія, жонка Юзафа Вейсэнгофа, паэта і празаіка,
• Эмілія, жонка Ксаверыя Галынскага, капітана гвардыі расійскай арміі, а пазней Міхала Ардэнгі,
• Яніна Марыя, жонка Казіміра Кастанецкага, прафесара анатоміі Ягелонскага ўніверсітэта.

Дачка Яна Блоха, Эмілія, і Ксаверый Галынскі, былі бацькамі Яна Галынскага, прадпрымальніка, члена Сейма тры тэрміны запар (II–IV) у міжваеннай Польшчы.

У апошнія гады свайго жыцця Ян Блох быў надзвычай актыўным у галіне філантропіі. Пры жыцці ён уклаў значныя сумы грошай у розныя грамадскія ініцыятывы, і ў сваім завяшчанні пакінуў на іх вялікія сумы грошай (да 400 000 рублёў, або 2,666 мільёна польскіх злотых).

Адзіны сын Яна Блоха, Генрык, не пераняў бацьку, не працягнуў яго кар'еру, задаволіўся пасадай умерана заможнага землеўладальніка (хаця і ажаніўся з графіняй Ізабэлай Вадзінскай), кіраваў сямейным маёнткам у Лэнчне, утрымліваў стайню скаковых коней і не адыгрываў значнай ролі ў эканамічным жыцці.

Пахаваны на Павонзкіх могілках у Варшаве (участак 181-3/4-1).

Літаратура

• Бліёх Іван Станіслававіч // Беларуская энцыклапедыя: у 18 т. – Мінск, 1996. – Т. 3. – С. 191.
• Блиох, Иван Станиславович // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
• Блиох, Иван Станиславович // Еврейская энциклопедия Брокгауза и Ефрона. — СПб., 1908—1913.
• Блиох, Иван Станиславович // Б (Blanc) порох — Бомба. — СПб. ; [М.] : Тип. т-ва И. В. Сытина, 1911. — (Военная энциклопедия : [в 18 т.] / под ред. В. Ф. Новицкого [и др.]; 1911—1915).
• Гуренович М. А. Блиох (Блох) Иван Станиславович // Польский Петербург. Энциклопедия
• Ильин С.В. Блиох Иван Станиславович // Экономическая история России с древнейших времен до 1917 г. Энциклопедия. Т. 1. М., 2008. С. 247-248.
• Grodek Andrzej. Bloch Jan Gotlib // Polski slownik biograficzny. Т. 2. Krakow. S. 124-126.
• Kapitalista, pacyfista, filantrop Jan Bloch (1836-1902) / pod red. Andrzeja Zora. Warszawa, 2014.
• Zor Andrzej. Jan Gottlieb Bloch. Szkic biograficzny // Fundacja im. Jana Blocha. Warszawa.

Публікацыі

• «Русские железные дороги», 1875
• «Труды комиссии по учреждению железнодорожных пенсионных касс» (СПб., 1875)
• «Calculs servant de base pour des Caisses de Retraites» (Варшава, 1875)
• «Исследование по вопросам, относящимся к производству, торговле и передвижению скота и скотских продуктов в России и за границей» (1876)
• «Влияние железных дорог на экономическое состояние России» (5 томов, с графическим атласом, СПб., 1878).
• «О взимании русскими железными дорогами провозных плат в металлической валюте» (1877)
• «Финансы России XIX столетия» (4 тома, 1882) на сайте Руниверс
• «О сельскохозяйственном мелиорационном кредите в России и иностранных государствах»
• «Будущая война и её экономические последствия» (6 томов и 1 том картограмм). Том 1. Том 2. Том 3. Том 4. Том 6.
• «Сравнение материального и нравственного благосостояния губерний западных, великороссийских и привислинских»
• «Les ouvrages statistico-economiques 1875—1900»