Перайсці да зместу

Ізяславічы Полацкія

З Вікіпедыі, свабоднай энцыклапедыі
Ізяславічы Полацкія
Роданачальнік Ізяслаў Уладзіміравіч
Дом паходжання Рурыкавічы

Ізяславічы Полацкія, Рагвалодавічы, крыўскія князі — дынастыя князёў Полацкай зямлі, нашчадкаў Ізяслава Уладзіміравіча, асобная група ў складзе роду Рурыкавічаў.

Ёсць думка, што на Русі былі дзве скандынаўскія дынастыі — Рурыкавічы і Рагвалодавічы[1][2][3], пры тым, што па мячы Рагвалодавічы толькі старэйшая галіна Рурыкавічаў. Паводле Адольфа Стэндэр-Пэтэрсана, на Русі было дзве скандынаўска-славянскіх дзяржавы — Наўгародска-Кіеўская і Полацкая, ён спасылаецца на сведчанне Аповесці мінулых часоў пра княжанне Рагвалода ў Полацку і яго скандынаўскае імя. Паводле Амяльяна Прыцака, полацкая дынастыя была адзінай са старажытных скандынаўскіх дынастый, якая здолела захавацца ў барацьбе з Рурыкавічамі[4].

Адасабленне Рагвалодавічаў (Ізяславічаў Полацкіх) сярод Рурыкавічаў абумоўлена іх паходжаннем па кудзелі і нормамі старажытнаскандынаўскага звычаёвага права. Ужо кіеўскі князь Яраслаў Уладзіміравіч, дзелячы ў тастаменце Кіеўскую дзяржаву (Русь) паміж сынамі, не згадвае Полацка і тагачаснага полацкага князя Усяслава Брачыславіча. Таксама і князь Усяслаў не ўдзельнічае ў з’ездзе Рурыкавічаў у Любечы (1097). У пачатку XII стагоддзя летапіс вылучае сярод Рурыкавічаў «Рагваложых унукаў» і «Яраслававых унукаў», як варожыя групоўкі ледзь не з часоў кіеўскага князя Уладзіміра Святаславіча[5]. Разам з тым летапіс называе полацкіх князёў «крыўскімі».

Старшынство Усяславічаў

[правіць | правіць зыходнік]

Старшынство сярод сыноў Усяслава Брачыславіча пакуль застаецца дыскусійным. Цяпер вядомы адзіны сучасны Усяславічам іх пералік, датычны высылкі ў 1129 годзе. Пад 1129 годам імёны князёў не названы поточи Мстиславъ кнѧзь Полотьскъıѣ Цс̑рюгороду . с женами и с дѣтьми (Лаўрэнцеўскі спіс АМЧ). Пад 1140 годам, у сувязі з вяртаннем з Візантыі двух безыменных княжычаў взидоста кнѧжича два . исъ Цр҃ѧгорода . заточени били . Мьстиславомъ, рэтраспектыўна названы Давыд, Расціслаў, Святаслаў і два безыменныя Рагвалодавічы посла по Кривитьстѣи кн҃зѣ по Дв҃да по Ростислава . и Ст҃ослава . и Рогъволодича два . и оусажа оу три лодьи . и поточи и . Цр҃юградоу (Іпацьеўскі спіс АМЧ). З «Жыція Еўфрасінні Полацкай» вядома, што яе бацька Георгій, якога звычайна атаясняюць са Святаславам, быў маладзейшым з Усяславічаў. Такім чынам, задача даследчыкаў змясціць у гэты парадак таксама Барыса, Глеба і Рамана, памерлых да 1130 года, гісторыкі вырашаюць гэта розна.

Часта даследчыкі спасылаюцца на яшчэ адзін пералік — Давыд, Барыс, Глеб. На думку шэрага даследчыкаў (Леанід Аляксееў[6], за ім Лявонцій Вайтовіч), у такім парадку Усяславічы названы ў «Хаджэнні» ігумена Данілы. На праўдзе, Даніла сярод старэйшых князёў таго часу назваў у пераліку толькі Барыса і Глеба Усяславічаў, а магчыма наогул толькі Глеба, зяця і саюзніка вялікага князя кіеўскага. Згаданы Данілам на пачатку пераліку Давыд стаў Усяславічам праз скажэнні пазнейшых перапісчыкаў, у ранніх спісах «Хаджэння» імя па бацьку няма, а па месцы і кантэксце гэта мусіць быць чарнігаўскі князь Давыд Святаславіч[7].

Атаясненне двух княжычаў Рагвалодавічаў і адпаведна іх імёны яшчэ болей дыскусійныя. Працяглы час пераважала думка, што гэта сыны Барыса Усяславіча, бо Рагвалод лічылі яго свецкім імем, а Васіль — пэўна вядомае хроснае імя яго сына Рагвалода Барысавіча. Аднак, з улікам сучасных ведаў, цяпер гэту версію лічаць пераважна неверагоднай. Тым часам, Ганна Літвіна і Фёдар Успенскі бачаць магчымасць, што гэта дзеці Рагвалода Усяславіча, памерлага да 1129 года, але гістарычнасць такога сына Усяслава гіпатэтычная і сама грунтуецца ў асноўным якраз на згадцы Рагвалодавічаў пад 1140 годам. Пазней Антон Увядзенскі прапанаваў магчымасць, што гэта дзеці Рагвалода Барысавіча. Таксама выказаны сумненні ў сапраўднасці імёнаў двух Рагвалодавічаў — Васіль і Іван, яны вядомы толькі з пазнейшых Растоўскага (не захаваўся) і Васкрасенскага летапісаў, а таксама з Маскоўскага зводзе 1479 года[8], але верагоднасць пазнейшых крыніц сумнеўная[9], даследчыкі бачаць у іх толькі адсылку да імён тагачасных маскоўскіх уладароў. У кожным разе, гэта нічога не вырашае ў пытанні старшынства Усяславічаў, бо Рагвалодавічы ўжо наступнае пакаленне роду. Калі прыняць гіпотэзу Літвіной і Успенскага і разглядаць Рагвалодавічаў як сведчанне існавання Рагвалода Усяславіча, яго месца ў старшынстве, напэўна, сярод малодшых сыноў, прынамсі, ён мусіў бы быць маладзей за Давыда Усяславіча.

Значнае месца ў вызначэнні старшынства Усяславічаў займаюць іх імёны, бо чацвёра з іх названы па святых Барысу і Глебу (у хрышчэнні Раману і Давыду)[10]. На думку Аляксея Мельнікава, пры называнні па святых Барысе і Глебе, Барысам заўсёды называлі старэйшага сына, а Глебам — малодшага, таксама з Раманам і Давыдам, але аргументацыі даследчык не даў. Увядзенскі заўважае, на яго думку, сучасную Усяславу паралель — імёны сыноў чарнігаўскага князя Святаслава Яраславіча — Глеба, Рамана і Давыда, чыё старшынство ў такім парадку даследчык пацвярджае крыніцамі, на яго думку ў іх мог быць і старэйшы брат Барыс, які не дажыў да ўзросту, калі мог быць згаданы крыніцамі. На думку Увядзенскага, паралель можа ў пэўнай ступені пацвярджаць, што Усяслаў у называнні сыноў трымаўся такой самай схемы.[11]

Знакі Ізяславічаў

[правіць | правіць зыходнік]

Знакамі нашчадкаў полацкага князя Ізяслава Уладзіміравіча, на думку Савы Міхеева, несумненна былі -падобныя трызубы з адагнутымі завяршэннямі бакавых зубоў, але для атрыбуцыі асобных знакаў пэўным князям бракуе звестак. Знакі Ізяславічаў болей за знакі большасці нашчадкаў Яраслава Уладзіміравіча падобны да тамгі Уладзіміра Святаславіча[12]. Выявы такіх знакаў знойдзены на помніках полацкага паходжання, асабліва на плінфе полацкіх і віцебскіх храмаў даследаванай Паўлам Рапапортам[13]. Просты трызуб без дадатковых элементаў выяўлены і на пасцелістым баку, і на тарцах плінфы полацкай «царквы на рове», датаванай Рапапортам 1165—1168 гадамі. На пасцелістым баку плінфы «царквы на рове» сустракаецца і трызуб з крыжам на цэнтральным зубцы, вядомы таксама на пячатцы з дзвюма аднолькавымі тамгамі на аверсе і рэверсе[14]. Просты трызуб без ножкі выяўлены на пасцелістым баку плінфы віцебскай Дабравешчанскай царквы, меркавана датаванай 1140-мі гадамі, і на тарцах плінфы полацкай «царквы на дзядзінцы»[12].

Крыніцы

[правіць | правіць зыходнік]
  1. ↑ Stender-Petersen А. Varangica. Aarhus, 1953. Р. 130—131.
  2. ↑ Pritsak О. The Origin of Rus'. Cambridge (МА), 1981. Vol. 1. Old Scandinavian Sources other than the Sagas. Р. 137.
  3. ↑ Duczko W. Viking Rus: Studies on the Presence of Scandinavians in Eastem Europe. Leiden, 2004. Р. 126—127.
  4. ↑ Мартынюк А. В. Alba Ruscia: Белорусские земли на перекрестке культур и цивилизаций (X—XVI вв.). Москва, 2015. С. 9.
  5. ↑ Рукавишников 2003, с. 109.
  6. ↑ Алексеев 1966, с. 252.
  7. ↑ Янин В. Л. Междукняжеские отношения в эпоху Мономаха и «Хождение игумена Даниила» // ТОДРЛ — 1960. — Т. 16. — С 112—131.
  8. ↑ Флоря 1995, с. 110-116.
  9. ↑ Литвина, Успенский 2006, с. 274—275.
  10. ↑ ПЭ 2003.
  11. ↑ Введенский 2022, с. 273—275.
  12. ↑ а б Михеев 2017, с. 33.
  13. ↑ Раппопорт 1993, с. 252-253.
  14. ↑ Дук, Коц 2013, с. 85 (рис. 1: 4), 86.

Літаратура

[правіць | правіць зыходнік]
  • Алексеев Л. В. Полоцкая земля: Очерки истории северной Белоруссии в IX—XIII вв. — М.: Наука, 1966. — 295 с.
  • Введенский А. М. Сыновья Всеслава Брячиславича. Стратегия и порядок имянаречения // Slovene. — 2022. — № 2. — С. 264-277.
  • Дук Д. В., Коц А. Л. Новые археологические исследования на территории Заполотского посада древнего Полоцка (конец X — первая половина XII в.) // Stratum plus. Кишинев, 2013. № 5: Под знаком Рюриковичей. Ad gloriam С. В. Белецкий. — С. 83-90.
  • Кежа Ю. Н. Глеб Всеславич и Киево-Печерский монастырь: место полоцких князей в родословной структуре Рюриковичей // Studia Historica Europae Orientalis = Исследования по истории Восточной Европы: науч. сб. — Вып. 15. — Минск: РИВШ, 2022. — ISSN 2079—1488 — С. 55-62.
  • Кузьмин А. В. Правители Полоцкой земли во второй половине XII — начале XIV века : (актуальные проблемы хронологии и генеалогии) / А. В. Кузьмин, А. П. Пятнов // Ломоносов 2003 : материалы Междунар. науч. конф. студентов, аспирантов и молодых ученых по фундамент. наукам / под ред. В. Н. Сидоренко.- М. : МГУ, 2003. — С. 5-14. (Артыкул змяшчае звесткі пра генеалогію полацкіх князёў паводле сінодыкаў Полацкага Сафійскага сабора).
  • Литвина А. Ф., Успенский Ф. Б. Выбор имени у русских князей в X—XVI вв.: Династическая история сквозь призму антропонимики.. — М.: Индрик, 2006. — 904 с. — 1 000 экз. — ISBN 5-85759-339-5.
  • Михеев С. Княжеские печати с тамгами и атрибуция знаков Рюриковичей XI—XII в. // Древняя Русь: Вопросы медиевистики. М., 2017. 4 (70). — С. 17-41.
  • Назаренко А. В. Борис и Глеб : Канонизация // Православная энциклопедия. — М.: Церковно-научный центр «Православная энциклопедия», 2003. — Т. VI. — С. 44-60. — 752 с. — 39 000 экз. — ISBN 5-89572-010-2.
  • Насевіч В. Л., Іоў А. В. Ізяславічы // Беларуская Энцыклапедыя: У 18 т. Т. 7. — С. 188—189.
  • Рагвалодавічы // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 6. Кн. 1: Пузыны — Усая / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 2001. — 591 с.: іл. — С. 43. — ISBN 985-11-0214-8.
  • Раппопорт П. А. Древнерусская архитектура. — СПб., 1993.
  • Рукавишников А. В. Почему полоцкие князья были сосланы в Византию: Свидетельства источников // Древняя Русь: Вопросы медиевистики. 2003. № 2 (12). — С. 99-111.
  • Самонова М. Н. К проблеме о старшинстве Всеславичей // Гісторыя і археалогія Полацка і Полацкай зямлі : матэрыялы VIII Міжнароднай навукова-практычнай канферэнцыі (Полацк, 1—2 лістапада 2022 г.) / уклад. Т. У. Явіч.— Полацк : Полацкае кніжнае выдавецтва, 2022. — 360.
  • Самонова М. Н. Династическая политика Всеслава Брячиславича и именослов его сыновей // Studia Historica Europae Orientalis = Исследования по истории Восточной Европы: науч. сб. — Вып. 15. — Минск: РИВШ, 2022. — ISSN 2079—1488 — С. 31-43.
  • Темушев С. Н. Исключение полоцких Изяславичей из родового владения Рюриковичей // Studia Historica Europae Orientalis = Исследования по истории Восточной Европы: науч. сб. — Вып. 15. — Минск: РИВШ, 2022. — ISSN 2079—1488 — С. 63-72.
  • Флоря Б. Н. Историческая традиция об общественном строе средневекового Полоцка // Отечественная История. — 1995. — № 5.
  • Янин В. Л. Междукняжеские отношения в эпоху Мономаха и «Хождение игумена Даниила» // ТОДРЛ — 1960. — Т. 16. — С. 112—131.
Узята з "https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Ізяславічы_Полацкія&oldid=5088560"