Перайсці да зместу

Іканаграфія

З Вікіпедыі, свабоднай энцыклапедыі
Абраз Маці Божай Замілаванне (1656), прыклад іканаграфічнага тыпу «Елеуса». Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь

Іканагра́фія (ад стар.-грэч.: εἰκών — «выява, відарыс, вобраз» і стар.-грэч.: γράφω — «пішу») — у выяўленчым мастацтве дакладна вызначаная сістэма адлюстравання якіх-небудзь персанажаў ці сюжэтных сцэн; апісанне і класіфікацыя тэм, сюжэтаў, матываў, персанажаў незалежна ад асаблівасцей гістарычнага тыпу мастацтва, мастацкага кірунку, плыні, стылю і школы, спосабаў і сродкаў мастацкага выказвання[1][2].

У больш шырокім сэнсе іканаграфія адносіцца да літаратурнай дзейнасці, якая апісвае толькі прадметны план і не закранае методыку і тэхніку выяўленчай творчасці. Гэты від дзейнасці зарадзіўся ў антычнасці ў форме экфрасіса — апісання твора выяўленчага мастацтва. Інтэнсіўнае развіццё ён атрымаў у Новы час у сувязі з пашырэннем і ўскладненнем сюжэтаў і сімвалаў выяўленчага мастацтва і архітэктуры[1]. Пад іканаграфіяй таксама разумеюць сукупнасць выяў якога-небудзь чалавека ці сюжэтаў, характэрных для пэўнай эпохі альбо кірунку ў мастацтве[2].

У выяўленчым мастацтве

[правіць | правіць зыходнік]
Цэнтральнатыбецкая танка XVII стагоддзя з выявай Гух’ясамаджы Акшобх’яваджры.

У больш вузкім значэнні, з-за складанасці тэм, тэрмін часцей адносяць да хрысціянскага мастацтва. У старажытным рэлігійным мастацтве каноны іканаграфіі былі прызначаны для таго, каб палегчыць пазнаванне выявы і ўзгадніць яе прынцыпы з тэалагічнай канцэпцыяй[2]. У хрысціянскай іканаграфіі вылучаюць такія галоўныя тэмы, як іканаграфія Маці Божай і Ісуса Хрыста. У індуісцкай і будыйскай іканаграфіі даследуецца іканаграфія Вішну, Шывы, Лакшмі, жаночых бажаствоў, напрыклад, Дургі, а таксама Буд, архатаў і бадхісатваў у будыйскім мастацтве[1].

З пашырэннем у мастацтве новага зместу іканаграфічныя схемы паступова змяняліся і ўскладняліся на працягу стагоддзяў. Абміршчэнне мастацтва, развіццё рэалізму, мастацкіх стыляў і творчых індывідуальнасцей мастакоў выклікалі як большую свабоду тлумачэння старых іканаграфічных схем і сюжэтаў, так і з’яўленне новых, менш рэгламентаваных тэм[2][1].

Гісторыя развіцця метаду

[правіць | правіць зыходнік]
Каталіцкія манахі пішуць абразы на сцяне абацтва ў Францыі.

Іканаграфія выяўленчага мастацтва ўзыходзіць да трактатаў ранняга хрысціянства і заходнееўрапейскага Сярэднявечча, перш за ўсё да твора «Пра нябесную іерархію» Псеўда-Дыянісія Арэапагіта. На аснове гэтага тэксту распрацоўваліся кампазіцыі абразоў і фрэсак, а таксама каноны адлюстравання «Сіл нябесных» у якасці тлумачэння і адлюстравання праз «непадобныя сімвалы», што стала асновай сімвалізму сярэдневяковага мастацтва[3]. Хрысціянскія экзгеты складалі протаграфы — асновы кананічных ізводаў пры адлюстраванні свяшчэнных асоб[4]. Да тэкстаў Псеўда-Дыянісія звяртаўся абат Сугерый, настаяцель абацтва Сен-Дэні, распрацоўваючы іканаграфічную праграму вітражоў, архітэктурных і скульптурных дэталей базілікі.

«Энцыклапедыяй сярэдневяковага мастацтва» лічацца асобныя кнігі «Вялікага люстэрка» (лац.: Speculum majus), складзеныя Вінцэнтам з Бавэ ў 1310—1325 гадах[5]. Для ўсходнехрысціянскага мастацтва характэрны зводы прарысяў і «перакладаў», «ліцавых» (выяўленчых) і тлумачальных сапраўднікаў (з кароткімі апісаннямі правіл і тэхнічных настаўленняў майстру), а таксама вялікія абразы, якія часам уключаюць больш за сотню малых выяў. «Літаратурны сцэнарый» іканапісных кампазіцый выкладаўся ў пролагах (скарочаным зводзе жыцій) і святцах.

Карціна са складанай іканаграфіяй: так званыя «Сем радасцей Марыі» Ганса Мемлінга — насамрэч гэта пазнейшая назва для цыкла «Жыццё Дзевы Марыі» на адной дошцы. Усяго адлюстравана 25 сцэн, не ўсе з якіх уключаюць Маці Божую. 1480 год, Старая пінакатэка, Мюнхен.[6]
«Алтар Меродэ» (1425—1428) пэндзля Рабера Кампена мае вельмі складаную іканаграфію, якая дагэтуль выклікае спрэчкі. Ці майструе Іосіф мышалоўку, што адлюстроўвае заўвагу Святога Аўгусціна пра тое, што Уцялесненне Хрыста было пасткай для чалавечых душ?

Крыніцай сюжэтаў для мастакоў служылі розныя перапрацоўкі твораў антычных аўтараў у хрысціянскім маралізатарскім духу, напрыклад, «Маралізаваны Авідзій» (лац.: Ovidius moralizatus) П’ера Берсюіра. Лацінская версія гэтага твора ў 15 кнігах была апублікавана ў 1342 годзе і ўяўляла сабой перакладанне антычных міфаў з маралізатарскімі сентэнцыямі[7]. Пазней з’явіліся іншыя падобныя аўтары — «міфографы», творы якіх мастакі выкарыстоўвалі нароўні з «Залатой легендай» для надання антычным сюжэтам хрысціянскай афарбоўкі. У выніку з’явіўся новы жанр выяўленчага мастацтва, які атрымаў назву «маралітэ» (фр.: moralité)[8].

У мастацтвазнаўстве метад іканаграфіі як спосаб апісання і сістэматызацыі тыпалагічных прыкмет склаўся ў 1840-я гады ў Францыі і Германіі. Ён выкарыстоўваўся для вывучэння сярэдневяковага мастацтва, тлумачэння яго сімволікі, алегорый і атрыбутаў. У другой палове XIX — пачатку XX стагоддзя метад пашырыўся і на іншыя краіны[2]. У 1890-х гадах іканаграфію вывучаў выдатны французскі медыевіст Э. Маль, які першым пачаў супастаўляць скульптуры гатычных сабораў з рэлігійнымі тэкстамі. Яго справу працягваў А. Грабар. Рускі гісторык мастацтва Н. П. Кандакоў выкарыстоўваў метад для вывучэння візантыйскіх традыцый і стварыў фундаментальныя працы па іканаграфіі Ісуса Хрыста (1905) і Маці Божай (1914—1915)[9]. Археолаг П. І. Севасцьянаў ствараў «Ключ хрысціянскай іканаграфіі».

Карціна Ганса Гольбейна Малодшага «Паслы» (1533) — гэта складаны твор, іканаграфія якога застаецца прадметам спрэчак.

Іканаграфія стала асновай іканалагічнага метаду, заснавальнікам якога з’яўляецца А. Варбург, а паслядоўнікамі — Ф. Заксль, Э. Вінд, Р. Віткавер[10][11] і Э. Панофскі. Метад іканаграфіі пакладзены ў аснову методыкі атрыбуцыі («знаўства»), яскравым прадстаўніком якой быў Б. Берэнсан[12]. Звяртанне да іканаграфіі, якое спалучаецца з рознабаковым даследаваннем сацыяльнага і эстэтычнага аспекту мастацтва, з’яўляецца адной з умоў правільнага разумення мастацкага твора[2]. Тэрмін таксама прымяняецца да архітэктуры[13].

«Іканаграфія» ван Дэйка

[правіць | правіць зыходнік]

У гісторыі мастацтва таксама вядома канкрэтная серыя гравіраваных партрэтаў пад назвай «Іканаграфія», якую стварыў фламандскі жывапісец і гравёр А. ван Дэйк. Вярнуўшыся ў 1627 годзе з Італіі, Германіі і Англіі ў родны Антверпен, ён задумаў адлюстраваць сваіх сучаснікаў. Васямнаццаць партрэтаў ён награвіраваў самастойна ў змяшанай тэхніцы афорта і разца. Па яго малюнках працавалі гравёры Л. Ворстэрман, П. Понтыюс, Дж. Грынхіл, С. Болсверт, П. дэ Ёдэ і іншыя. Побач з каранаванымі асобамі, кардыналамі і мецэнатамі былі змешчаны партрэты саміх мастакоў, у тым ліку ўласны партрэт ван Дэйка і партрэт яго куміра П. П. Рубенса. Першае выданне серыі (80 лістоў) выйшла ў 1632 годзе, а другое, пасля смерці мастака, — у 1645 годзе (100 лістоў).

У музыцы

[правіць | правіць зыходнік]

У музыказнаўстве іканаграфія з’яўляецца дапаможнай навуковай дысцыплінай па гісторыі музыкі, інструментазнаўства і музычнай этнаграфіі. Яна займаецца апісаннем, вывучэннем, сістэматызацыяй і каталагізацыяй твораў выяўленчых мастацтваў на музычную тэматыку. Наскальныя малюнкі, археалагічныя прадметы, фрэскі і абразы, мініяцюры рукапісных і друкаваных кніг, жывапіс, скульптура і кераміка захавалі каштоўныя дакументальныя звесткі пра музычную культуру розных эпох. Яны даюць інфармацыю пра функцыянаванне музычнага мастацтва ў грамадстве, формы і канструкцыі музычных інструментаў, спосабы іх трымання, практыку сольнага і ансамблевага музіцыравання, а таксама пра кампазітараў і выканаўцаў[2].

Першай спробай музычнай іканаграфіі лічыцца праца нямецкага лексікографа Э. Л. Гербера (1783), дзе была прыведзена іканаграфія музыкантаў. Дысцыпліна актыўна распрацоўваецца з пачатку XX стагоддзя. З 1961 года ў ФРГ выдаецца шматтомная «Гісторыя музыкі ў выявах»[2].

У гістарычнай навуцы

[правіць | правіць зыходнік]

У гістарычнай навуцы іканаграфія — гэта сістэма прыёмаў і методыка вызначэння даставернасці выявы пэўнай асобы ці падзеі, іх апазнання і датавання. У XX—XXI стагоддзях прынцыпы гістарычнай іканаграфіі распаўсюджваюцца на фота- і кінаматэрыялы. Таксама пад іканаграфіяй разумеюць сукупнасць выяў канкрэтнага чалавека (напрыклад, Ф. Скарыны, Ефрасінні Полацкай, У. І. Леніна, А. С. Пушкіна)[2].

У біялогіі

[правіць | правіць зыходнік]

Акрамя таго, тэрмін выкарыстоўваецца ў біялогіі для абазначэння сукупнасці выяў аднатыпных біялагічных аб’ектаў (напрыклад, насякомых), выкананых па вызначаных правілах.

Крыніцы

[правіць | правіць зыходнік]
  1. ↑ а б в г Власов В. Г. Иконография // Новый энциклопедический словарь изобразительного искусства. В 10 т.. — СПб.: Азбука-Классика, 2006. — Т. IV. — С. 78—81.
  2. ↑ а б в г д е ё ж з Назіна 1998, с. 190.
  3. ↑ О небесной иерархии / Перевод с древнегреческого М. Г. Ермаковой под редакцией А. И. Зайцева. — СПб.: Глагол — Изд-во РХГИ — Университетская книга, 1997.
  4. ↑ Мистическое богословие / сб. на основании соч. Дионисия Ареопагита. — Киев: Путь к истине, 1991.
  5. ↑ Бибихин В. В. Винцент // Новая философская энциклопедия : в 4 т.. — М.: Мысль, 2010.
  6. ↑ Alte Pinakotek, Munich (Summary Catalogue). — Munich: Edition Lipp, 1986. — С. 348—351. — ISBN 3-87490-701-5.
  7. ↑ Евдокимова Л. В. «Морализованный Овидий» Берсюира: целевая аудитория, экзегетический и идеологический контекст // Вестник ПСТГУ. Серия III: Филология. — 2018. — № 54. — С. 27—69.
  8. ↑ Власов В. Г. «Морализованный Овидий» / Моралитэ // Новый энциклопедический словарь изобразительного искусства. В 10 т.. — СПб.: Азбука-Классика, 2006. — Т. V. — С. 630—633.
  9. ↑ Айналов Д. В. Академик Н. П. Кондаков как историк искусства и методолог (1928) // Кондаков Н. П. Воспоминания и думы / Сост. И. Л. Кызласова. — М.: 2002. — С. 324—347.
  10. ↑ Торопыгина М. Ю. Аби Варбург. Биография и биографы // Искусствознание. — М.: 2013. — № 3-4. — С. 21—43.
  11. ↑ Торопыгина М. Ю. Иконология. Начало. Проблема символа у Аби Варбурга и в иконологии его круга. — М.: Прогресс-Традиция, 2015. — 368 с.
  12. ↑ Власов В. Г. Искусство России в пространстве Евразии. В 3-х т.. — СПб.: Дмитрий Буланин, 2012. — Т. 3: Классическое искусствознание и «русский мир». — С. 66—82.
  13. ↑ Власов В. Г. Реминисценция как мнемоника архитектуры // Электронный научный журнал «Архитектон: известия вузов». — УралГАХУ, 2017. — № 3 (59).

Літаратура

[правіць | правіць зыходнік]

Спасылкі

[правіць | правіць зыходнік]
Узята з "https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Іканаграфія&oldid=5103948"