Ісахар Хаімавіч Акілаў

Ісахар Хаімавіч Акілаў
Дата нараджэння	14 ліпеня 1914(1914-07-14)
Месца нараджэння	Самарканд, Самаркандская вобласць, Туркестанскае генерал-губернатарства, Расійская імперыя
Дата смерці	27 верасня 1988(1988-09-27) (74 гады)
Месца смерці	Ташкент, Узбекская ССР, СССР
Грамадзянства	СССР
Жонка	Margarita Oqilova[d]
Дзеці	Viloyat Oqilova[d]
Прафесія	балетмайстар, харэограф, танцор
Узнагароды

Ісахар Хаімавіч Акілаў (14 ліпеня 1914 года, Самарканд, Туркестанскі край, Расійская імперыя — 27 верасня 1988 года, Ташкент, УзССР, СССР) — савецкі артыст, танцоўшчык, балетмайстар, харэограф, балетны педагог. Народны артыст Узбекскай ССР (1964).

Біяграфія

Нарадзіўся ў Самаркандзе 14 ліпеня 1914 года (па іншых даных — 10 ліпеня).

Выхоўваючыся ў сям’і танцоркі, з дзяцінства выяўляў цікавасць да мастацтва. Спачатку займаўся спевам, меў, па некаторых ацэнках, вельмі добры голас.

Творчую кар’еру пачаў у самаркандскім самадзейным гуртку «Кук куйлак», арганізаваным балетмайстрам Алі Ардабуса.

У 1928—1929 гадах вучыўся ў Самаркандскім навукова-даследчым інстытуце музыкі і харэаграфіі, адначасова выступаючы як танцоўшчык.

У 1929—1932 гадах вучыўся ў студыі пры Узбекскім дзяржаўным музычным тэатры.

У 1929 годзе па запрашэнні Кары-Якубава уступіў у трупу эксперыментальнага музычна-драматычнага тэатра ў Самаркандзе ў якасці акцёра і танцоўшчыка.

У 1930 годзе прыняў удзел ва Усесаюзнай алімпіядзе тэатраў і мастацтва народаў СССР у якасці танцоўшчыка ў складзе трупы Узбекскага дзяржаўнага музычнага тэатра Наркамасветы УзССР, які прывёў на алімпіяду вялікую канцэртную праграму і два спектаклі («Халіма» і «Уртаклар»).

Працаваў балетмайстрам трупы Бухарскага яўрэйскага дзяржаўнага тэатра пры Народным камісарыяце асветы Узбекскай ССР.

Знаходзячыся ў пошуках маладых талентаў па заданні тэатральнага кіраўніцтва, упершыню ўбачыў сваю будучую жонку Маргарыту на сцэне тэатра імя Лахуці. У 1935 годзе Ісахар і Маргарыта ажаніліся.

Нейкі час выкладаў у Дзяржаўным тэатральным тэхнікуме Наркамасветы УзССР імя Лахуці (які праіснаваў у Ташкенце з 1932 па 1939 год), з’яўляючыся ў той самы час адным з першых яго выпускнікоў.

З 1935 па 1978 год быў галоўным балетмайстрам Узбекскага ансамбля песні і танца (з 1956 года — ансамбль «Shodlik»).

З 1937 года працаваў балетмайстрам ва Узбекскай дзяржаўнай філармоніі.

У гады Вялікай Айчыннай вайны удзельнічаў у канцэртных франтавых брыгадах па прызыву «Усё для фронту, усё для перамогі!».

Прайшоў стажыроўку ў Дзяржаўным акадэмічным ансамблі народнага танца пад настаўніцтва Ігара Майсеева.

Памёр 27 верасня 1988 года. Пахаваны на Бухарска-яўрэйскіх могілках «Чыгатай» (масіў Алон).

Сям’я

З’яўляецца прадстаўніком знакамітай дынастыі Акілавых — танцораў узбекскага танца.

• Маці — Давара-ханум — танцорка жаночай паловы палаца бухарскага эміра.
• Жонка — Маргарыта Акілава (1919—2015) — танцорка, заслужаная артыстка Узбекскай ССР (1959), народная артыстка Узбекскай ССР (1970), бухарская яўрэйка родам з Самарканда. Выйшла замуж за Ісахара і пераехала разам з мужам у Ташкент у 1935 годзе.
• Дачка — Вілаят (1937—2022) — савецкая і ўзбекская артыстка, танцоўшчыца, балетмайстар, харэограф. Народная артыстка Узбекскай ССР (1989).
  • Праўнучка (унучка) — Лена — танцорка, вядучая салістка ансамбля «Шалом, Ташкент!», пераможца Фестывалю культурных цэнтраў «Узбекістан — наш агульны дом», лаўрэат конкурсу «Ізраіль у музыцы і танцы».
• Дачка — Зулейха — балетмайстар, заслужаная артыстка Узбекістана, салістка Масканцэрта, памерла ў Ізраілі ў 1998 годзе.
• Дачка — Гаўхар (Галя) — спецыяліст па харавым дырыжыраванні, удзельніца танцавальнага ансамбля «Браты Акілавы» імя Ісахара Акілава.
  • Унук — Юрый (сын Галі) — удзельнік танцавальнага ансамбля «Сям’я Акілавых».
  • Унук — Ісахар (сын Галі) — удзельнік танцавальнага ансамбля «Сям’я Акілавых».
• Дачка — Лола — танцорка, заслужаная артыстка Узбекістана, стваральнік і ўдзельніца танцавальнага ансамбля «Браты Акілавы» імя Ісахара Акілава (ансамбль — лаўрэат Залатога кубка — вышэйшай узнагароды міжнароднага фальклорнага фестывалю ў Сіцыліі).
  • Муж дачкі Лолы — Малкіэл Акілаў (да шлюбу — Алішаеў) — вядомы ва Узбекістане і Ізраілі дайрыст, удзельнік танцавальнага ансамбля «браты Акілавы» імя Ісахара Акілава.
• Сын — Артур — кампазітар, жыве ў Маскве.

Творчая дзейнасць

Да васемнаццаці гадоў асвоіў складаную тэхніку танца «Charxi du zona». Лічыўся віртуозам яго выканання.

Першымі настаўнікамі Ісахара былі: Міхаль Ханум Хаімава, Ак Барак, Чэрван-Хан, Паша-Хан, Мухітдзін Кары-Якубаў, Тамара Ханум, па ферганскіх танцах — Уста Алім Камілаў, па старажытных нацыянальных танцах («Dakalov», «Маўрыгі», «Soiynoma», «Ufori chilli», «Ufor», «Bulbulcha», «Arabcha») — знакаміты бухарскі дайрыст Ак Латыф.

Першыя музычныя кампазіцыі пачаў ствараць у пятнаццацігадовым узросце, быўшы артыстам Узбекскага музычнага тэатра.

У Бухарскім яўрэйскім дзяржаўным музычным тэатры паставіў сольныя і групавыя танцы, выкарыстоўваючы мелодыі песень бухарскага шашмакома, узбекскіх і таджыкскіх макомаў. Да іх ліку адносяцца танец на восем выканаўцаў «Гуну чын», на тры выканаўцы—"Усманія", на двух выканаўцаў—"Гірон казок".

Разам з жонкай Маргарытай удзельнічаў у стварэнні ўсіх прафесійных танцавальных калектываў Узбекскай ССР Дзяржаўнага ансамбля ўзбекскага танца «Бахор», затым «Shodlik», «Goʻzal» і многіх іншых.

У сваёй творчасці звяртаўся да выявы ў харэаграфічных кампазіцыях жыцця людзей савецкай эпохі. Да ліку такіх кампазіцый адносяцца сюіты «Mehnat bayrami», «Ozodlik davri», масавы жаночы танец «Salom qizlarga», бухарскі карагодны танец.

Паставіў папулярныя, выкананыя і па гэты дзень класічныя танцы «Лазгі», «Buxoro yulduzi», «Sevgi taronasi», «Munojot».

Пастаўлены Ісахарам Акілавым з даданнем усіх яго ведаў і ўменняў вялікі бухарскі танец прынёс яму велізарную славу.

У ліку вучняў Ісахара Акілава: Кадыр Мумінаў, Насрыдзін Шарматаў, Дылафруз Жабарава, Маліка Ахмедава, Кізлархон Дустмухамедава, Гульнара Маваева, Халіма Алімаўна Камілава, Клара Юсупава, Кундуз Міркарымава, Галія Ізмайлава.

Тэатральныя пастаноўкі

• 1939 — балет «Шахіда» (кампазітар Таль Ф. С.) — танцоўшчык, адна з галоўных роляў.
• 1939 — опера «Буран» (кампазітар Мухтар Ашрафі і Сяргей Васіленка) — пастаноўка харэаграфічных сцэн ва Узбекскім тэатры оперы і балета.
• 1942 — опера «Улугбек» (кампазітар Аляксей Казлоўскі)- пастаноўка харэаграфічных сцэн ва Узбекскім тэатры оперы і балета.
• 1949 — опера «Гульсара» (кампазітар Рэйнгольд Гліэр і Таліб Садыкаў) — пастаноўка харэаграфічных сцэн ва Узбекскім тэатры оперы і балета імя А. Наваі.
• 1949 — опера «Тахір і Зухра» (кампазітар Тахтасын Джалілаў і Барыс Броўцын) — пастаноўка харэаграфічных сцэн ва Узбекскім тэатры оперы і балета імя А. Наваі.
• 1958 — спектакль «Вялікае каханне» (па п’есе Б. Рахманава) — пастаноўка харэаграфічных сцэн у Рускім тэатры імя Горкага.
• 1969 — балет «Сухайль і Мехры» (кампазітар Манас Левіеў) — пастаноўка харэаграфіі (сумесна з З. Акілавай) ў Ташкенцкім тэатры.

Водгукі, ацэнкі, крытыка

На думку Рафаэля Некталава, Ісахар Акілаў, будучы адным з заснавальнікаў сучаснай школы харэаграфіі класічнага ўзбекскага танца, таленавітым балетмайстрам, выбітным віртуозам-танцорам, меў самае прамое і непасрэднае дачыненне да зараджэння прафесійнага тэатральнага мастацтва бухарскіх яўрэяў, развіццю іх музычнай культуры, увасобіў, асэнсаваў і надаў скончаны класічны выгляд бухарскаму танцу, адкрыў свету яго віртуознасць, веліч, прыгажосць і бляск, пакінуў яркі след у памяці ўдзячных гледачоў.

Асаблівую ролю ў прафесійных творчых поспехах Ісахара Акілава адыграў яго сябар і настаўнік Народны артыст СССР Ігар Майсееў, на думку якога, «жамчужынай саду узбекскага танца» з’яўляўся створаны Акілавым танец «Ларзон».

Прысвяціўшы сваё жыццё ідэалам роўнасці, свабоды, інтэрнацыяналізму, з’яўляўся палымяным патрыётам свайго народа, аказваў пастаянныя дапамогу і падтрымку бухарска-яўрэйскім студэнтам ташкенцкіх інстытута культуры, тэатральнага інстытута, кансерваторыі. Садзейнічаў іх прасоўванню, прафесійнаму і кар’ернаму росту, удзелу ў запісе грампласцінак, на тэлебачанні, у ансамблі «Дзяржтэлерадыё», танцавальных групах.

На думку Вілаят Акілавай, усё жыццё Ісахара Акілава (як і ўсёй дынастыі Акілавых) было прысвечана захаванню бухара-самаркандскіх танцаў.

Працамі Ісахара і Маргарыты Акілавых былая самадзейная танцавальная група, створаная з аматараў танца ў Палацы культуры Ташкенцкага тэкстыльнага камбіната, рэарганізаваная ў 1955 годзе (з удзелам М. Тургунбаевай) у ансамбль «Бахор», была паднятая на прафесійны ўзровень, што было адзначана званнем лаўрэата і залатым медалём Міжнароднага фестывалю моладзі 1957 года ў Маскве, званнем Дзяржаўнага ансамбля народнага танца Узбекістана ў 1960 годзе, харэаграфічнай прэміяй «Залаты туфлік» 1977 года ў Венгрыі. Двойчы калектыў удастойваўся гонару выступаць у Крамлёўскім палацы з’ездаў. На думку тагачаснага міністра культуры Мікалая Міхайлава, кіраваны Акілавым ансамбль «Бахор» карыстаўся на фестывалі 1957 года ў Маскве вялікім поспехам.

І ў Сярэдняй Азіі, і за яе межамі карысталіся вялікай папулярнасцю створаныя Ісахарам і Маргарытай Акілавымі танцавальныя ансамблі «Бахор» і « Shodlik».

На думку А. Рыбніка, у крыві Ісахара Акілава былі глыбокае пачуццё стылю, талент пранікнення ў бязмежны свет народнай харэаграфіі, захопленасць ёю. Яму была ўласцівыя ўменні тварыць, эксперыментаваць, захоўваць і працягваць традыцыі, знаходзіць і раскрываць таленты.

На думку Дурданы Абдухакімавай, створаны Ісахарам Акілавым «Танец з ляганам» валодае ярка выяўленым нацыянальным каларытам, з’яўляецца шэдэўрам мужчынскага сцэнічнага танцавальнага майстэрства, непаўторным упрыгожваннем узбекскай мужчынскай танцавальнай класікі, несмяротнай спадчынай для будучых пакаленняў.

На думку Л. Аўдзеевай, менавіта Ісахару Акілаву належыць гонар стварэння школы сучаснага сцэнічнага бухарскага танца, які валодае сюжэтам і ў масавай і сольнай формах.

На праведзеных у 1935 годзе ў Маскве першых гастролях бухарска-яўрэйскага музычна-драматычнага тэатра Наркамасветы УзССР танец «Чархі ду зану» у выкананні Ісхара Акілава меў такі вялікі поспех, што ён быў уключаны ў склад танцавальнай групы, якая рыхтавалася да паездкі ў Лондан на 1-ы Сусветны фестываль народнага танца. Уключэнню спрыялі ашкеназскія яўрэі, якія займалі ў той час важныя пасады ў СССР.

На думку Насібулінай Л. І., Ісахар Акілаў, стварыўшы разнастайныя формы бухарскага сцэнічнага танца (традыцыйна-класічны танец «Buxoro yulduzi», сюіты «Mehnat bayrami» і «Ozodlik davri», масавы жаночы танец «Salom qizlarga» і інш.), заклаў асновы прафесійнага сцэнічнага бухарскага танца.

На думку Рахматулаевай Д. Н., дзякуючы сяброўству з Віджаянтымалай, Ісахару Акілаву ўдалося стаць знаўцам індыйскіх танцаў і нават паставіць два індыйскія танцы.

Будучы выбітным прапагандыстам народнага танца адыграў вялікую ролю ў развіцці узбекскага балета.

Літаратура

• Акилов, Исахар // Театральная энциклопедия / гл. ред. С. С. Мокульский. — М. : Советская энциклопедия, 1961. — Т. 1. А — «Глобус». — Стб. 107. — 1214 стб. — 43 000 экз.
• А. Рыбник * * * // Узбекские танцы в постановке Исахара Акилова. — Ташкент: Издательство литературы и искусства имени Гафура Гуляма, 1987. — С. 5—7.
• Узбекская Советская Социалистическая Республика. Энциклопедический справочник. — Ташкент: Главная редакция Узбекской советской энциклопедии, 1981. — 560 с.
• Л. Авдеева Введение // Бухарский танец. — Ташкент: Издательство литературы и искусства имени Гафура Гуляма, 1977. — С. 5—17.
• Шумилова Э. И. Национальное в советском балете. — Ленинград: Музыка. Ленингр. отд-ние, 1974. — В. 1. — С. 61—75.
• Балет: энциклопедия / Гл. ред. Ю. Н. Григорович. — М.: Советская энциклопедия, 1981. — 623 с.