Вяляцічы (Барысаўскі раён)

З пляцоўкі Вікіпедыя
(Пасля перасылкі з Аграгарадок Вяляцічы)
Jump to navigation Jump to search
Аграгарадок
Вяляцічы
Вяляцічы. Царква Праабражэння Гасподняга.jpg
Краіна
Вобласць
Раён
Сельсавет
Каардынаты
Першае згадванне
Вышыня цэнтра
157 м
Насельніцтва
1 388 чалавек (2008)
Часавы пояс
Тэлефонны код
+375 177
Аўтамабільны код
5
Вяляцічы на карце Беларусі ±
Вяляцічы (Барысаўскі раён) (Беларусь)
Вяляцічы (Барысаўскі раён)
Вяляцічы (Барысаўскі раён) (Мінская вобласць)
Вяляцічы (Барысаўскі раён)

Вяля́цічы[1] (трансліт.: Vialiacičy, руск.: Велятичи) — аграгарадок у Барысаўскім раёне Мінскай вобласці, на рацэ Нача. Адміністрацыйны цэнтр Вяляціцкага сельсавета. Размешчаны за 27 км на ўсход ад Барысава, за 10 км на паўночны ўсход ад Аздзяцічаў, за 5 км на поўдзень ад Сморак. На ўсход ад Вяляцічаў знаходзіцца Вяляціцкая лясная дача.

Гісторыя[правіць | правіць зыходнік]

Калі былі заснаваны Вяляцічы, сказаць цяжка. Прынята лічыць, што назва «Вяляцічы» ўтворана ад назвы старажытнага племені волатаў (вельтаў або велетаў), якія, мусіць, калісьці жылі ў гэтых мясцінах. Аб даўнім пасяленні людзей у гэтым краі сведчаць шматлікія знаходкі рэчаў каменнага часу. Яшчэ ў 1916 годзе ў Вяляцічах былі знойдзены старажытныя каменныя сякера-клін і зернецёркі. Пазней ля месца ўпадзення ракі Начы ў Бобр знаходзілі крамянёвыя прылады працы. У 1954 годзе ў кар’еры на левым беразе Начы было выяўлена самае старое з вядомых на Барысаўшчыне пахаванняў. Яно датуецца часамі ранняга бронзавага перыяду (2000—1500 гадоў да нашай эры). У ім акрамя непасрэдна пахавання былі сякера ў выглядзе ладдзі з грыбападобным абухам і дзве крамянёвыя вузкаабушныя сякеры.

Яшчэ з XIX стагоддзя даследчыкам вядома пра старажытнае гарадзішча ў Вяляцічах. Яно знаходзілася недалёка ад месца ўпадзення Начы ў Бобр і датавалася канцом першага тысячагоддзя да нашай эры — першай паловай першага тысячагоддзя нашай эры. У 1936 годзе на ім праводзіліся даследаванні, якія выявілі рэчы часоў культуры штрыхаванай керамікі і часткова мілаградскай культуры. Гарадзішча яшчэ ў XIX стагоддзі ўтрымлівала роў, які добра прасочваўся і меў выразна абарончае прызначэнне. Усё гэта не дайшло да нашага часу.

Сведкамі больш позніх часоў прабывання на гэтых землях людзей з’яўляюцца курганы (ці інакш — валатоўкі, капцы), якія знаходзяцца ва ўрочышчы Валаткова поле ля Перавозу. Выяўлены яны ў 1924 годзе. На той момант адзначаецца цэлая група курганоў. У 1979 годзе іх было толькі 13. Зараз іх засталося ўсяго тры. Вяляціцкія курганы ўяўляюць сабою пахаванні Х — ХІ стагоддзяў.

Нягледзячы на шматлікасць слядоў старых пасяленняў у раёне Вяляцічаў, пісьмовыя звесткі пра іх у старыя часы практычна адсутнічаюць. У 1516 годзе праз гэтыя землі па кірунку Друцк — Гародня (цяпер Гародня — вёска ў Крупскім раёне за 7 км на ўсход ад Вяляцічаў) — Барысаў ехаў Сігізмунд Герберштэйн. Напрыканцы таго ж года ён вяртаўся тым самым шляхам. Аднак нічога пра Вяляцічы ў яго запісках не гаворыцца. Больш таго, Герберштэйн паміж Гроднай і Барысавам узгадваў толькі адну вёску, якая была на палове шляху, а ў астатніх месцах вандроўнік адзначаў бязлюднасць.

Найбольш старое пісьмовае сведчанне пра Вяляцічы можа быць аднесена да 1562 года.

Вяляцічы ў XIX — пачатку XX стагоддзя былі цэнтрам воласці, і ў іх размяшчалася валасное праўленне. Усяго па стану на 1890 год Вяляціцкая воласць уключала 43 пасяленні з 1310 сялянскімі і 195 несялянскімі дварамі. Усяго ў воласці пражывала 10625 чалавек. З 1924 года Вяляцічы з’яўляюцца цэнтрам сельсавета.

Гаспадары земляў у наваколлях Вяляціч на працягу гісторыі шмат разоў змяняліся. У ХVІ стагоддзі — гэта была прыватна зямля. У ХVII стагоддзі яна ўжо належыла дзяржаве. На пачатку XIX стагоддзя яна была ў пажыццёвым валоданні І. Тышкевіча. Аднак пазней — у сярэдзіне XIX стагоддзя яна зноў была дзяржаўнай. З 15 мая 1869 года яе купляе і валодае ёю Пётр Занцэвіч. У яго нашчадкаў маёнтак і знаходзіўся да рэвалюцыі 1917 года.

Цэнтрам буйнога тамтэйшага землеўладання на працягу стагоддзяў з’яўляўся вяляціцкі маёнтак. Ён значна пацярпеў падчас вайны 1812 года. Напярэдадні рэвалюцыі ён уяўляў сабой некалькі будынкаў, у тым ліку жылы панскі дом і шэраг гаспадарчых пабудоў. Знаходзіліся яны ля маляўнічага берага сажалкі. Меў маёнтак вельмі прыгожы і дагледжаны парк. Кажуць, што ў цёмны час алеі парка асвятляліся адмысловымі ліхтарамі. Здаўна ў маёнтку існаваў вадзяны млын. Узгадваецца ён у 1644, 1722, 1800, 1870 і іншых гадах. Апошні млын быў двухпавярховым, драўляным, пабудаваны ён быў да рэвалюцыі і працягваў працаваць яшчэ першы час пасля апошняй вайны. На ім можна было не толькі змалоць зерне, але і вырабіць крупу, збіць масла і выканаць шмат што яшчэ. Рэшткі млына і канала, што падводзіў ваду да яго, можна назіраць і зараз.

Пасля рэвалюцыі маёнтак і яго парк хутка прыйшлі ў заняпад. Зараз практычна нічога ад іх не засталося і ўжо нішто не нагадвае пра былое хараство. Толькі дзе-нідзе ў жыхароў Вяляцічаў можна яшчэ сустрэць асобныя рэчы, якія калісьці належылі Занцэвічам.

Узгадваюцца ў старых дакументах у Вяляцічах і карчма (1722 год), піцейная крама (1870 год), хлебазапасная крама (1870 год), сукнавальня (1800 год, 1932 год), смалакурня (1917 год), лесапілка (1800 год), кузня (1917 год і пазней), ваўначоска (1917 год).

Вайна 1812 года пакінула аб сабе след у Вяляцічах. У прыватнасці, у наступным паданні. Падчас адступлення французаў у Вяляцічах спынілася іх група войск. Ля месца ўпадзення Начы ў Бобр французы вырашылі капаць вялікія ямы. З гэтай нагоды яны сабралі мясцовых мужыкоў. У ямы закопвалі забітых салдат і нарабаваную маёмасць. Усіх працаўнікоў, што ўдзельнічалі ў гэтай рабоце, французы, каб мужыкі нічога не змаглі сказаць пра закапаныя скарбы, забралі з сабою.

Мелі Вяляцічы ў старыя часы дзве школы. Адна з іх — так званае народнае (міністэрскае) вучылішча — была заснавана ў 1845 годзе (паводле іншых звестак у 1868 годзе). У ёй у 1892 годзе навучалася больш за сотню хлопчыкаў і дзяўчат. У 1908 годзе для школы быў узведзены асобны будынак. Іншая, элітная навучальная ўстанова — лясная школа, існавала ў непасрэднай блізкасці ад Вяляцічаў на левым беразе ракі Нача. У яе маглі трапіць дзеці толькі з багатых сем’яў або дзеці бацькоў, якія займалі пэўнае становішча ў грамадстве. Пасля рэвалюцыі тут была спачатку база Мінскага лесатэхнічнага інстытута, пазней — размешчана ваенная частка. Знаходзілася яна там да нядаўняга часу.

Багата на традыцыі рэлігійнае жыццё Вяляцічаў. З даўніх часоў тут існаваў праваслаўны манастыр. Знаходзіўся ён на востраве, які ўтвараўся з аднаго боку ракой Нача, з другога — забалочанай поймай з каналам, або старым рэчышчам ракі. Гэта месца яшчэ і зараз вельмі добра прасочваецца. Час заснавання манастыра невядомы. Існавала паданне, што калісьці на гэтым месцы з’явіўся і быў заўважаны старцамі-інакамі з Кіева, што прыйшлі ў Вяляцічы, абраз Маці Божай. У гонар гэтага старцы пасяліліся тут у падземнай пячоры, пабудавалі спачатку капліцу, а потым і царкву. Так быў заснаваны манастыр. Спыніў ён сваё існаванне ў 1706 годзе, а яго манахі перасяліліся ў Кіеў. Царква, якая мела назву Пакроўская, на месцы манастыра яшчэ амаль два з паловай стагоддзі працягвала існаваць, а за месцам, дзе яна знаходзілася, замацавалася назва Манастырок. На ім першапачаткова былі пахаванні толькі тамтэйшых настаяцеляў манастыра і яго манахаў. Пасля яго закрыцця тут сталі хаваць жыхароў наваколляў, і Манастырок паступова пераўтварыўся ў могілкі. Апошняя тутэйшая царква была пабудавана з дрэва на пачатку XIX стагоддзя. Набажэнствы ў ёй праводзіліся толькі на святы, калі на могілках збіраліся людзі. Праіснавала царква амаль да Другой сусветнай вайны. Пасля чаго яна была разабрана і перавезена ў цэнтр вёскі. Тут з яе бярвенняў была зроблена крама. Да нашага часу яна таксама не захавалася. Калі разбіралі царкву, людзі, каб выратаваць абразы, забіралі іх дадому. Так частка з іх здолела дайсці да нашага часу. Кажуць, што такім чынам людзі змаглі захаваць і найгалоўную каштоўнасць Манастырка — абраз Маці Божай.

Былі на Манастырку яшчэ тры капліцы: адна ля крыніцы і дзве на могілках. Усе яны ўзгадваюцца яшчэ ў XIX стагоддзі. Існавалі яны і пасля рэвалюцыі. Толькі адна з іх — на могілках — была муравана і захавалася да нашага часу.

Яшчэ ў сярэдзіне XIX стагоддзя на Манастырку на маладзіковую нядзелю (першую нядзелю пасля маладзіка) у царкве здзяйсняўся хросны ход. Сюды збіраліся паломнікі не толькі з навакольных вёсак, але і з больш далёкіх краёў. Згодна П. Шпілеўскага, кожны з іх нёс з сабою выяву з дрэва той часткі цела, якая ў яго хварэла. Калі быў падзёж быдла, неслі выяву часткі адпаведных жывёлін. Усе гэтыя выявы кідаліся на дарогу, якая вяла праз забалоцістую пойму да Манастырка. Такім чынам тут штогод абнаўлялася такая спецыфічная грэбля. Пачынаўся гэты шлях ад крынічкі, на месцы якой была зроблена студня. Яе вада лічылася гаючай. Таму вернікі набіралі яе для вылечвання розных хвароб і потым развозілі яе дадому. На самім Манастырку вернікі пакланяліся цудатворнаму абразу Маці Божай. Аднак на працягу XIX стагоддзя традыцыя паломніцтва на Манастырок на маладзіковую нядзелю практычна знікла.

Іншае, больш значнае і больш масавае свята на Манастарку, адбывалася на Пакроў. У гэты дзень таксама збіралася вялікая колькасць людзей як з Вяляцічаў, так і з іншых месцаў. Прыходзілі як пешшу, так і прыязджалі на конях. Былі як простыя людзі, так і шляхта. Штогод на Пакроў адбывалася асвяшчэнне вады ў крыніцы. Вернікі як і на маладзіковую нядзелю набіралі яе для лекавання розных хвароб. У каго былі хворыя вочы, мылі іх ёю і г. д. Паабапал грэблі збіраліся людзі, якія сваімі спевамі хацелі зарабіць грошы. Іх было чуваць здалёк. Ва ўзнагароду за спевы ім давалі грошы хто колькі мог. Хто бядней — даваў капейкі, хто багацей — мог пакласці і рубель. Пасля набажэнства ў царкве людзі ішлі да пахаванняў сваіх родзічаў і паміналі іх.

На ўзвышшы перад пачаткам грэблі ладзіўся кірмаш. Тут можна было набыць што заўгодна. Для аматараў ласункаў былі абаранкі і іншыя пачастункі, для гаспадынь былі самапрадкі, шпулкі і шмат чаго яшчэ. Гэта традыцыя працягвалася да другой сусветнай вайны. Хто-ніхто з вяляцічцаў яшчэ і зараз выкарыстоўвае ваду з той крыніцы, на якой зараз маецца калодзеж, для мэтаў лекавання. Аднак зараз гэта робіцца без лішняй агалоскі, а традыцыі паломніцтва ўжо канчаткова забытыя.

Акрамя царквы і капліц на Манастырку існавала ў цэнтры Вяляцічаў прыходская царква, якая мела назву Прэабражэнская. Апошні яе будынак быў узведзены з дрэва ў 1850 годзе (па іншых дадзеных — у 1851 годзе). Пакроўская царква на Манастырку была прыпісана да яе. Не пазней пачатку ХVIII стагоддзя вяляціцкія цэрквы з іх прыхаджанамі перайшлі ва уніяцтва. Магчыма, што гэта і было адной з асноўных прычын закрыцця манастыра. З уніяцтва ў маскоўскае праваслаўе вяляціцкія вернікі перайшлі пасля касавання уніі ў 1839 годзе. Апошнім перад рэвалюцыяй святаром у Вяляціцкай царкве быў Фёдар Шаркоўскі. Падчас другой сусветнай вайны царква яшчэ функцыянавала. Разабрана яна была пасля вайны. Пры гэтым частка абразоў была перавезена ў царкву ў Сморках. Туды ж яшчэ доўгі час працягвалі хадзіць вернікі на набажэнствы. У 2000 годзе ў Вяляцічах на іншым месцы была пабудавана новая царква. Частка абразоў старой царквы ў яе была са Сморак вернута.

Яшчэ адна цікавая традыцыя існуе ў Вяляцічах на вуліцы Кастрычніцкай. Звязана яна са штогадовай перадачай у дзень святога Міхаіла абраза Божай маці з хаты ў хату. Калі надыходзіць гэты дзень, гаспадар хаты, у якой знаходзіцца ікона, запрашае з царквы айца. Ладзіцца служба, пасля чаго абраз нясецца па вуліцы ў тую хату, дзе яго прымаюць. Так паўтараецца штогод. Прычым абраз гэты быў захаваны, нягледзячы ні на вайну, ні на гады атэістычнай барацьбы з рэлігіяй.

Насельніцтва[правіць | правіць зыходнік]

Здаўна Вяляцічы былі адным з найбольшых пасяленняў на Барысаўшчыне. У 1722 годзе тут узгадваецца 45 двароў. Так, у 1848 годзе ў іх было 85 двароў, што было меней толькі колькасці двароў у Барысаве (422 двары) і Лошніцы (113 двароў). У 1886 годзе ў Вяляцічах ужо было 130 двароў і 1070 жыхароў, у 1908 годзе — 297 двароў (паводле іншых звестак — 270) і 2045 жыхароў, у 1917 годзе — 344 двары і 2185 жыхароў, у 1926 годзе — 395 двароў, 2460 жыхароў, у 2002 годзе — больш за 700 двароў, аднак, менш за 1900 жыхароў, у 2007 годзе — 1373 жыхароў, у 2008 годзе — 1388 жыхароў.

Інфраструктура[правіць | правіць зыходнік]

Функцыянуюць: сярэдняя школа, музычная школа, дашкольная ўстанова, сельская ўчастковая бальніца, аптэка, Дом культуры, гандлёвы цэнтр, КПП, аддзяленне сувязі, аддзяленне АСБ «Беларусбанк», маюцца бібліятэка і стадыён.

На тэрыторыі аграгарадка размешчана РУСПП "Птушкасаўгас «Вяляціцкі», асноўнымі кірункамі якога з’яўляюцца вытворчасць мяса птушкі і малака.

Славутасці[правіць | правіць зыходнік]

Царква Праабражэння Гасподняга
  • Царква Праабражэння Гасподняга (1990-я гг.)
  • Капліца

Страчаная спадчына[правіць | правіць зыходнік]

  • Царква Покрыва Прасв. Багародзіцы (1848—1851 гг.)
  • Царква Праабражэння Гасподняга (18-19 ст.ст.)
  • Вадзяны млын
  • Дзве капліцы

Вядомыя асобы[правіць | правіць зыходнік]

Зноскі

  1. Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь: Мінская вобласць: нарматыўны даведнік / І. А. Гапоненка, І. Л. Капылоў, В. П. Лемцюгова і інш.; пад рэд. В. П. Лемцюговай. — Мн.: Тэхналогія, 2003. — 604 с. ISBN 985-458-054-7. (DJVU). Сустракаецца таксама варыянт Віля́цічы

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]