Перайсці да зместу

Адам Аснык

З Вікіпедыі, свабоднай энцыклапедыі
Адам Аснык
Adam Asnyk
Адам Аснык каля 1863 года
Адам Аснык каля 1863 года
Асабістыя звесткі
Псеўданімы Jan Stożek, El...y
Дата нараджэння 11 верасня 1838
Месца нараджэння Каліш, Калішская губерня, Царства Польскае, Расійская імперыя
Дата смерці 2 жніўня 1897
Месца смерці Кракаў, Аўстра-Венгрыя
Пахаванне
Грамадзянства  Расійская імперыя
 Аўстра-Венгрыя
Альма-матар
Прафесійная дзейнасць
Род дзейнасці паэт, драматург, публіцыст, палітык
Гады творчасці з 1864
Жанр паэзія, драматургія, эсэ
Мова твораў польская мова
Грамадская дзейнасць
Член у
Подпіс Выява аўтографа
Лагатып Вікікрыніц Творы ў Вікікрыніцах
Лагатып Вікісховішча Медыяфайлы на Вікісховішчы
Лагатып Вікіцытатніка Цытаты ў Вікіцытатніку

Адам Прот А́снык (польск.: Adam Prot Asnyk, псеўданімы: Jan Stożek, El...y; 11 верасня 1838, Каліш — 2 жніўня 1897, Кракаў) — польскі паэт, эсэіст, драматург[1], публіцыст, які лічыцца адным з найвыдатнейшых паэтаў пазітывізму. Удзельнік паўстання 1863—1864 гадоў, член Нацыянальнага ўрада (1863). Доктар філасофіі (1866). У 1889—1894 гадах рэдактар газеты «Nowa Reforma», ініцыятар і першы старшыня Таварыства народнай школы (1891), галіцкі палітычны дзеяч.

Біяграфія

[правіць | правіць зыходнік]

Паходзіў са шляхецкай сям'і. Сын Казіміра, удзельніка Лістападаўскага паўстання, які пасля адбыцця ссылкі асеў у Калішы і займаўся гандлем скурамі (на чым нажыў значны маёнтак, а затым адкрыў гасцініцу і кнігарню), і Канстанцыі з Загураўскіх. Быў ахрышчаны ў мясцовым касцёле Святога Мікалая[2]; хросным бацькам Адама стаў Валенты Станчукоўскі.

Адам Аснык у студэнцкія гады

У 1849 годзе пачаў навучанне ў Вышэйшай рэальнай школе ў Калішы, дзе пасябраваў, між іншым, з братамі Агатам і Стэфанам Гілерамі і дзе ў 1853 годзе здаў экзамен на атэстат сталасці. У Калішы жыў да 1856 года, пасля чаго выехаў у Варшаву, дзе паступіў у Інстытут сельскай гаспадаркі і лесніцтва ў Марымонце (1856), затым вучыўся ў Медыка-хірургічнай акадэміі ў Варшаве (1857—1859) і на медыцынскім факультэце Уроцлаўскага ўніверсітэта (1859—1860). У час вучобы ва Уроцлаве дзейнічаў у Літаратурна-славянскім таварыстве. Працягваў адукацыю ў Парыжы (1861) і Гейдэльбергу (1861—1862), дзе вывучаў філалогію і сацыяльную эканоміку.

З маладосці быў уцягнуты ў канспіратыўны рух. У 1860 годзе быў арыштаваны і зняволены ў X павільёне Варшаўскай цытадэлі. У час Студзеньскага паўстання быў членам радыкальнага вераснёўскага Нацыянальнага ўрада[3]. Пасля яго падаўлення ў 1864—1867 гадах знаходзіўся за мяжой: у Італіі і Германіі. У 1866 годзе атрымаў ступень доктара філасофіі і палітычных навук у Гейдэльбергскім універсітэце. Пасля вяртання на радзіму з 1867 года жыў у Львове, а ў 1870 годзе асеў у Кракаве, дзе жыў да самай смерці.

Пасяліўся ў набытым бацькамі маёнтку на вуліцы Лабзоўскай, 99 (цяпер там стаіць дом № 7)[4][5]. У 1871 годзе памерла яго маці, а бацька выехаў у Варшаву[5][6]. У 1875 годзе ажаніўся з Зоф'яй Качароўскай[7], з якой меў сына Уладзіміра[8]. Паводле іншых крыніц, шлюб адбыўся ў 1874 годзе. Усяго праз год пасля вяселля, у 1875 годзе, жонка паэта памерла[9].

Дом у Закапанэ, дзе спыняўся Аснык.

У студзені 1882 года стаў выдаўцом кракаўскага штодзённіка «Reforma», перайменаванага ў лістападзе таго ж года ў «Nowa Reforma», адказным рэдактарам якога быў са снежня 1889 па студзень 1895 года. З 1883 года быў радным горада Кракава. У 1889 годзе абраны паслом у Галіцкі краёвы сейм. У 1890 годзе ўзначальваў камітэт па пераносе праху Адама Міцкевіча з Парыжа ў Кракаў. Быў адным з заснавальнікаў Таварыства народнай школы ў Кракаве (1882) і ганаровым членам ТНШ[10]. З 1894 года ганаровы член Таварыства Польскага нацыянальнага музея ў Раперсвілі.

Здзяйсняў высакагорныя экспедыцыі ў Татры — быў адным з першых членаў Татранскага таварыства. Шмат падарожнічаў па Еўропе. У 1888 годзе здзейсніў падарожжа ў Італію, на Сіцылію, Мальту і паўночнае ўзбярэжжа Афрыкі, якое завяршылася ў Марселі. У 1894 годзе наведаў Цэйлон і Індыю. У 1897 годзе выехаў у Італію для лячэння туберкулёзу, адкуль вярнуўся з пачаткам тыфу[9].

Саркафаг з труной паэта ў Крыпце заслужаных на Скалцы (2004).

Памёр 2 жніўня 1897 года ў Кракаве. Пахаваны ў Крыпце заслужаных на Скалцы[11][4].

Творчасць

[правіць | правіць зыходнік]
Яцак Мальчэўскі, «Партрэт Адама Асныка з Музай», 1894—1897 гг.

Літаратурную дзейнасць пачаў у 1864—1865 гадах. Дэбютаваў у 1865 годзе ў львоўскім «Літаратурным дзённіку» (польск.: Dziennik Literacki). Тады ж выдаў паэму «Сон магіл» (Sen grobów), якая адносілася да Студзеньскага паўстання. Паводле іншых крыніц, дэбютаваў як паэт ужо ў 1864 годзе, публікуючы свае творы пад уласным прозвішчам, а таксама пад шматлікімі псеўданімамі і крыптанімамі: Jan Stożek, El, El…a, A, Y, y, √[9].

Вершы друкаваў у зборніках пад назвай «Паэзія» (1869, 1872, 1876, 1880, 1881, 1884, 1888, 1894). Яго лірыка гэтага перыяду была выразам духоўных пакут паэта, які перажываў светапоглядны крызіс, паглыблены нацыянальнай паразай. З'яўляліся вершы, поўныя блюзнерства («Адказ»), бунту супраць Творцы і ўсталяванага парадку свету («Юльян Адступнік»), горычы і сумнення («У заліве Бая»), крытычнага разліку з палітычным рамантызмам (згаданы «Сон магіл»). Побач з імі ўзнікалі творы, якія выражалі тугу па «сіле духу», жаданне адраджэння «сучаснай душы» аж да пакорнага падпарадкавання наказам Хрыстовага вучэння («Пад стопы крыжа»).

Каля 1870 года пачаў пошук уласнага творчага шляху. Пісаў тады эротыкі, вершы па матывах народнай творчасці, рэфлексіўную лірыку. Менавіта ў 1870 годзе на старонках газеты «Kaliszanin» апублікаваў верш «Роднаму гораду» (у гэтай жа газеце і ў тым жа годзе дэбютавала Марыя Канапніцкая).

З часам у творах Асныка пачаў дамінаваць эпічны падыход; замест лірычнага вобраза чалавечых перажыванняў з'явіўся аб'ектывізаваны эпічны вобраз свету, рэфлексія ўсё часцей замяняла лірычны каментар. Найбольш поўным выразам гэтай інтэлектуалізаванай паэзіі з'яўляецца цыкл з 30 санетаў «Над глыбінямі» (1883 і 1894), які прынёс Асныку званне паэта-філосафа. У гэтым цыкле ён выклаў сваю філасофскую сістэму, якая была спробай узгадніць ідэалізм з пазітывісцкім рэалізмам і сцыентызмам. З апошнім філасофію Асныка звязваюць разумовы практыцызм, прызнанне дасягненняў сучасных прыродазнаўчых навук і закону ўсеагульнага развіцця. Аднак, у адрозненне ад пазітывістаў, ён не верыў у магчымасць эмпірычнага пазнання рэчаіснасці, лічачы, што чалавечы розум становіцца бездапаможным па меры прагрэсу ведаў. Этычныя прынцыпы гэтай сістэмы абвяшчаюць абавязак актыўнага ўдзелу індывіда ў духоўным працэсе імкнення да ўсеагульнай дасканаласці. Стыль санетаў можна назваць дыскурсіўным; яму ўласцівы інтэлектуалізацыя і абстрактнасць лексікі, адсутнасць разгорнутых вобразаў, метафар, параўнанняў.

У творчасці Асныка ўвесь час прысутнічае патрыятычная нота, якая абвяшчае веру ў сілу народа і магчымасць вяртання незалежнасці, палемізуючы з кансерватыўнай праграмай згоды (у 25-ю гадавіну паўстання 1863 года).

Матывам многіх яго твораў з'яўляюцца горныя пейзажы, асабліва татранскія («Раніца ў гарах», «Касцеліска», «Ноч над Высокай», «Летні вечар», «Падчас буры», «Лімба», «Вадаспад Сіклавы», «Гевонт», «Злевы»), а таксама марскія матывы («Падарожнікі», «У заліве Бая»), санеты і цыкл «З чужых бакоў» (1895), «Таарміна», «Ноч на моры — па дарозе з Мальты ў Галету», «На палях Карфагена», «Пуэнт-дзю-Ра».

«Горы і мора, — пісаў Аснык 28 мая 1874 года ў лісце да бацькі, — гэта адзіныя ўніверсальныя лекі ад усіх людскіх хвароб, там, удыхаючы свежае, духмянае паветра, напаўняючыся відам свежай і ўзнёслай прыроды, можна забыцца пра пакуты і турботы...».

У час нямецкай акупацыі (1939—1945) уся творчасць Адама Асныка трапіла ў нямецкія спісы забароненых кніг як шкодная і непажаданая, прызначаная для знішчэння[12].

Апроч шматлікіх драматычных твораў, да найважнейшых у яго творчасці належаць:

  • «Над глыбінямі» (1883—1894) — цыкл санетаў
  • «Паэзія» (1869)[13]
  • «Паэзія» (1872)
  • «Паэзія» (1880)
  • «Паэзія» (1894)

Аўтар бытавых камедый «Сябры Іова» (1879), «Камедыя для конкурсу» (1888), гістарычных драм «Кола Рыенцы» (1873), «Жыд» (1875), «Кейстут» (1878)[11].

Ушанаванне памяці

[правіць | правіць зыходнік]
Помнік Адаму Асныку ў Калішы (2005).
Мемарыяльная дошка на будынку па вул. Лабзоўскай, 7 у Кракаве, усталяваная ў 1938 годзе ў памяць аб смерці Адама Асныка ў доме, які стаяў на гэтым месцы.

У родным Калішы імя Адама Асныка носяць: вуліца ў раёне Чашкі, жылы масіў, I ліцэй, выхаванцам якога быў паэт, і Гарадская публічная бібліятэка, заснаваная ў 1907 годзе. Падчас святкавання XVIII стагоддзяў Каліша (1960) на плошчы Канстытуцыі быў адкрыты помнік Адаму Асныку (аўтар — Ежы Ярнушкевіч)[14]. У 2022 годзе ў Калішы быў створаны мурал з выявай паэта паводле карціны Яцака Мальчэўскага[15].

Адам Аснык з'яўляецца патронам вуліц у многіх польскіх гарадах, школ (у Бельска-Бяле, Лодзі, Шчэціне і інш.). У Татрах існуе Цясніна Асныка[16].

З 1912 года ён з'яўляецца патронам вуліцы ў Кракаве[4]. На фасадзе дома па вуліцы Лабзоўскай, 7 знаходзіцца мемарыяльная дошка, усталяваная ў 1938 годзе (барэльеф працы Караля Хукана)[5].

Крыніцы

[правіць | правіць зыходнік]
  1. ↑ Asnyk Adam (польск.). Encyklopedia PWN. Праверана 7 студзеня 2015.
  2. ↑ Stanisławczyk B. Ostatni krzyk. Od Katynia do Smoleńska historie dramatów i miłości (польск.). — Poznań: Dom Wydawniczy Rebis, 2011. — С. 311. — ISBN 978-83-7510-814-9.
  3. ↑ Król S. Cytadela Warszawska (польск.). — Warszawa: Książka i Wiedza, 1978. — С. 128.
  4. 1 2 3 Rożek M. Kraków. Historie nieopowiedziane (польск.). — Kraków: Wydawnictwo WAM, 2004. — С. 102–108. — ISBN 83-87023-08-6.
  5. 1 2 3 Stanisławska T., Adamczewski J. Kraków ulica imienia (польск.). — Kraków: Oficyna Wydawnicza „BIK”, 2000. — С. 14–15. — ISBN 83-87023-08-6.
  6. ↑ Na Łobzowskiej (польск.). Dziennik Polski (15 жніўня 2000). Праверана 8 студзеня 2026.
  7. ↑ Adam Asnyk (польск.). Archiwum Państwowe w Poznaniu. Праверана 18 студзеня 2022.
  8. ↑ Pamiątki po Adamie Asnyku w zbiorach MNK (польск.). krakow.travel. Праверана 18 студзеня 2022.
  9. 1 2 3 Mościcki T.. Adam Asnyk (польск.). Culture.pl (8 верасня 2010). Праверана 29 мая 2022.
  10. ↑ Sprawozdanie z działalności Towarzystwa Szkoły Ludowej za rok 1912 (польск.)(недаступная спасылка) LXXIII (1913). Архівавана з першакрыніцы 22 кастрычніка 2021. Праверана 8 студзеня 2026.
  11. 1 2 Беларуская энцыклапедыя 1996, с. 40.
  12. ↑ Upominki od narodu. Jubileusze, rocznice, obchody pisarzy (польск.). — Żarnowiec, 2010. — С. 291–292.
  13. ↑ Adam Asnyk. Poezye przez El...y., wyd. 1869 (польск.). Polona.pl. Праверана 2 чэрвеня 2018.
  14. ↑ Władysław Kościelniak, Krzysztof Walczak. Kronika miasta Kalisza (польск.). — Kalisz: Kaliskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk, 2002. — С. 203. — ISBN 83-85638-43-1.
  15. ↑ Mural Asnyka według obrazu J. Malczewskiego (польск.). rc.fm. Праверана 1 верасня 2023.
  16. ↑ Władysław Cywiński. Tatry. Przewodnik szczegółowy. Rumanowy. Żłobisty (польск.). — Poronin: Wydawnictwo Górskie, 2012. — Т. 17. — ISBN 978-83-7104-042-9.

Літаратура

[правіць | правіць зыходнік]
  • М. М. Хмяльніцкі. Аснык Адам // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 2: Аршыца — Беларусцы / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 2. — С. 40. — 480 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0061-7 (т. 2).
  • Mały słownik pisarzy polskich (польск.) / Maria Goszczyńska. — Warszawa: Wiedza Powszechna, 1979. — ISBN 978-83-214-0012-9.
  • Józef Tretiak. Adam Asnyk jako wyraz swojej epoki (польск.). — Kraków, 1922.
  • Jan Tomkowski. Słownik pisarzy polskich (польск.). — Grupa Wydawnicza Bertelsmann Media, 2002.

Спасылкі

[правіць | правіць зыходнік]
Узята з "https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Адам_Аснык&oldid=5155214"