Розніца паміж версіямі "Стамбул"

Jump to navigation Jump to search
107 байтаў выдалена ,  7 гадоў таму
др
др (→‎Сталіца Асманскай імперыі: стылявыя змены)
Для новай сталіцы спатрэбіліся новыя жыхары. Першымі перасяленцамі сталі туркі з Аксарая, армяне з Бурсы, грэкі з Эгейскіх астравоў і Пелапанесу. У 1461 г. [[Мехмед II]] захапіў [[Трапезунд]] і мясцовых грэкаў таксама перасяліў у Стамбул.
 
Ужо 3 чэрвеня 1453 г. султан загадаў перабудаваць на мусульманскую мячэць сабор Святой Сафіі. ТакаяТая жаж доля чакала і большасць іншых хрысціянскіх храмаў. Побач з імі пачалі будаваць і новыя мячэці, першай з якіх стаў комплекс у гонар Ейюба Ансары. Мячэць Фаціх была збудаванаяпабудавана пад кіраўніцтвам грэчаскага архітэктара ХрыстодулаХрыстадула на месцы і з матэрыялаў царквы Святых Апосталаў. Пры Мехмедзе II таксама пачалося будаўніцтва стамбульскага Вялікага кірмашарынка. Недалёка ад былога Форума ФіадосіяФеадосія паўстаўпабудаваны Султанскі палац (Эскі-Сарай), аднак у ім султану было зацеснацесна, і ў 1466 на месцы былога Акропаля Візантыя пачалося будаўніцтва новага палаца — Тапкапы. Пасля сюды пераехаў сам султан і яго канцылярыя, а двор і Гарэм засталіся ў старым палацы.
 
Спачатку горад выглядаў маланаселенныммаланаселеным, да таго ж у большасці яго жыхароў не было прыстойных умоў для існавання. НядзіўнаНе дзіўна, што людзі паміралі ад хвароб, толькі чума штогод забірала некалькі сотняў жыццяў. Аднак насельніцтва Стамбула хутка расло, і да канца [[15 стагоддзе|ХV ст.]] прывысілаперавысіла 200 тысяч, амаль у 7 раз больш, чым за апошнія гады існавання Візантыі. Мусульмане пры гэтым не складалі і 60 % жыхароў горада. У 1509 г. сталіца стала ахвярай землятрусуземлетрасення, якіякое разбурыўразбурыла больш стаза сто мячэцяў і некалькі тысяч жылых хатдамоў.
 
У 1512 г. пры падтрымцы янычараў Стамбул захапіў султан [[Селім I]], які адхіліў ад улады свайго бацьку — Баязіда ІІ. У 1513 г. ён загадаў знішчыць у сваіх валадарствахуладаннях, і ў сталіцы ў прыватнасці, усіх [[шыіты|шыітаў]] — сапраўдных або падазроных. Затое пасля захопу ў 1517 г. Егіпта ў Стамбул перасялілі тысячы Каірскіх рамеснікаў. [[Хіджаз]] прызнаў уладу Асманаў і султана ў якасці халіфа мусульман. У пацверджаннепацвярджэнне гэтаму на берагі Басфора перавезлі ісламскія рэліквіі. Стамбул ператварыўся ў цэнтр [[іслам|ісламскага свету]].
 
==== Сулейман Вялікі і яго нашчадкі ====
 
У часы кіравання [[Сулейман І|Сулеймана І]] у 1520—1566 гадах горад перажывае новы «залаты век». Імперыя, якая працягнулася ад [[Марока]] да [[Індыйскі акіян|Індыйскага акіяна]], была абавязана была трымаць годную сталіцу. У Стамбуле будуюцца новыя мячэці, медрэсымедрэсэ і іншыя будынкі. Галоўны архітэктар Сулеймана [[Сінан]] будуе, у прыватнасці мячэць Шах-задэ (скончанаяскончана ў 1548) і мячэць Сулеймана, якая ператварылася ў сапраўдны сімвал Стамбула. Разбудоўваецца палац Тапкапы, куды па патрабаваннюпатрабаванні жонкі султана Раксаланы перабіраецца і султанскі [[гарэм]]. Свой палац будуе і вялікі візір Ібрагім-паша — з заходняга боку былога іпадрома.
 
Пасля смерці Сулеймана Асманская імперыя пачынае хіліцца да заняпаду, але сталіцуў сталіцы працягваюць забудоўвацьбудаваць мячэцямі і медресамімедрэсэ, кірмашамірынкаў і лазнямілазняў. У часы Ахмеда I, будуецца [[Блакітная мячэць]] (1609—1616) — першая ў ісламскім свеце мячэць з шасцю мінарэтамі.
 
Велізарныя выдаткі на будаўніцтва горадаў горадзе спусташалі дзяржаўнуюдзяржаўны скарбніцускарб, а ваеннае шчасце ад імперыі пачало адварочвацца. Асман II у 1622, раздражнёныраздражнены паражэннем пад Хоцінам, наогул вырашыў перанесці сталіцу на ўсход — да [[Дамаск]]а або Алепа. Аднак паўсталі янычары, султана схапілі і пасля здзекаванняўкатавання забілі ў замкукрэпасці Едыкуле.
 
Да сярэдзіны [[XVII ст.]] Стамбул ператвараецца ў адзін з найбуйных гарадоў тагачаснага свету. У горадзе працавала 23 тысячы майстэрняў (80 тысяч працоўныхрабочых). Толькі буйных купцоў налічвалася 15 тысяч. Ім прыналежаланалежала 32 тысячы крам і складоў. Аднак жыллёвае і гаспадарчае будаўніцтва вялося хаатычна і пажары пагражалі ледзь не ўсяму гораду. У 1572 быў прыняты нават адмысловы закон, які патрабаваў ад гаспадара кожнага дому мець [[драбіны]] і вялікія бочкі з вадой. Тым не менш толькі з 1633 да 1698 — у Стамбуле адбылося 21 вялікіх пажараў, найбольшы — ўу 1660.
 
Стамбул заставаўся цэнтрам не толькі турэцкай або ісламскай культуры. У горадзе працягвала дзейнічаць Канстанцінопальская Патрыярхія праваслаўнай царквы (рэзідэнцыяй патрыярха з 1456 была царква Багародзіцы (у 1587 ператвораная ў мячэць), з 1720 — царква Святога Георгія). У 1565 была адкрытаяадкрыта першая армянская друкарня, у 1627 — першая грэчаская. І толькі ў 1727 султан [[Ахмед III]], які лічыў сябе вялікім асветнікам, пабудаваў у палацы Тапкапы бібліятэку (1719) і даў дазвол на адкрыццё друкарні для друку кніг на турэцкай і арабскай мовах, пры ўмове што яна не будзе друкаваць рэлігійнай літаратуры (супраць гэтага пярэчыла духавенства).
 
Апошняе дзесяцігоддзе кіравання Ахмеда III атрымала назву «эпохі цюльпанаў» і ўславіласяпраславілася модай на ўсё раскошнае і французскае. Па ўзоры [[Версаль|Версаля]] ў Стамбуле і побач з ім, адзін за адным будуюцца султанская палацы ў стылі барока і ракако — Саадабад, Гумаюнабад, Нешабад, Ферахабад і інш.
 
==== Рэформы ====
У [[XVIII ст.]] Асманская імперыя знаходзіцца ў стане глыбокага крызісу. Эканамічная дэградацыя дапаўняецца палітычным застоем. Паражэнні ў войнах з Аўстрыяй і Расіяй становяццаёсць чарговым сведчаннем паглыбленнем крызісу, але нясталыяі спробы мадэрнізацыі, першым чынам, ваеннай арганізацыі (у Стамбуле, у прыватнасці, ствараюць артылерыйскую, інжынерную, навігацыйную і марскую школы) прыводзяцьпрычыняюцца да змаганнябарацьбы паміжміж сабою панавальныхпануючых пластоў грамадства. Порта губляе Крым і Паўночнае Прычарнамор'е, на Егіпет замахваюцца адначасова французы і англічнебрытанцы, «буйныявялікія» дзяржавы пачынаюць абмяркоўваць будучыню ўсёй імперыі Асманаў (так званае «Усходняе пытанне») і статус чарнаморскіх праліваў. Порту адкрыта пачынаюць менавацьзваць «Хворы Басфор».
 
Усё гэта прымушае султана Селіма III (1789—1807) пачаць сапраўдныя рэформы. У 1793 г. ствараюцца першыя падпадзяленнічасці рэгулярнага войска, у сталіцы будуюцца новыя жаўнерніказармы, пашыраюцца ваенныя школы, аднаўляецца праца друкараньдрукарняў. Незадаволеныя новаўвядзеннямі, янычары у 1807 г. скідваюць манарха-рэфарматара і саджаюць на пасадусталец сваіх марыянеткаўмарыянетак. Замест гэтага прыхільнікіПрыхільнікі рэформ збіраюць уласнае войска і з яго дапамогай прыводзяць да ўлады Махмуда II, які працягвае справу Селіма. Праўда яму прыходзіццадаводзіцца адначасова змагацца з паўстаннем грэкаў, на боку якіх — грамадская думка ўсёй Еўропы, і замяняцьзмяняць чыноўнікаў-фанарыётаў лаяльнымлаяльных туркамітуркам. Пасля чарговага мецяжу янычараў, султан канчаткова ліквідуе янычарскі полккорпус.
 
Наступны султан Абдул-Меджыд I (1839—1861) 3 лістапада 1839 выдае Гюльханейсі ўказ аб пачатку глыбокіх рэформ, якія атрымліваюць назву «танзімат». Стамбул таксама змяняеццамяняецца. У 1845 г. пабудаваны першы пастаянны ГалатскіГалацкі мост. У 1846 г. адчыняецца Сельскагаспадарчая школа, 1848 — першаяпершае педагагічнаяпедагагічнае вучэльнявучылішча, 1850 — грамадстватаварыства Еджумен і Даніш (Старатурэцкая Акадэмія навук), у моду зноў, але ўжо сярод шырэйшых пластоў, уваходзяць французскуюфранцузская мовумова і еўрапейскуюеўрапейская адзежуадзежа. Тым больш, што падчас Крымскай вайны англічане з французамі становяцца саюзнікамі, і іх салдаты месцяцаразмяшчаліся ў Стамбуле. Пасля перамогі над Расіяй рэзідэнцыю султана ўрачыста пераносяць з палаца Тапкапы ў новую рэзідэнцыю, пабудаваную па еўрапейскім узоры, — палац Далмабахчэ. У 1867 г. пачынае працаваць першы турэцкі прафесійны тэатр, у 1868 — Галатасарайскі ліцэй. У 1870 афіцыйна адчыняецца ўніверсітэт, праўда праіснаваў ён нядоўга — да канца 1871 г. У 1871 г. ў Стамбуле з'яўляецца першая трамвайная лінія, а ў 1875 карлікавая лінія метро.
трамвайная лінія, а ў 1875 карлікавая лінія метро.
 
==== Абдул-Гамід II і «младатуркі» ====
[[Выява:Ottoman-Empire-Public-Demo.png|300px|thumb|Публічнае выступленне, [[Стамбул]], [[1908]]]]
У 1875 урад імперыі змушаны быў абвясціць аб дзяржаўным банкруцтве. Бездапаможнасцю ўлады паспрабавалі скарыстацца апазіцыянеры — «новыя асманы» на чале з Ахмедам Мідхат-пашою. Пад ціскам вуліц і ўлічваючы незадаволенасць у воінскіх часткахчасцях султан Абдул-Азіз у маі 1876 згаджаецца ўвесці Мідхат-Пашупашу ў склад урада, а пасля — і сам зракаецца стальца.
 
Новы султан Мурад V абмяжоўваецца амністыяй і фармальнай згодызгодай на абмеркаванне праекту канстытуцыі. Праз тры месяца адхіляюць ад улады і яго. Новым султанам становіццаробіцца Абдул-Гамід II. Ён прызначае Мідхат-Пашупашу вялікім візірвізірам. 23 снежня 1876 г. на ўрачыстай цырымоніі ў Стамбуле ад імя султана аб'яўляюць аб уводзінахувядзенні канстытуцыі. Але выконваць яе Абдул-Гамід II не збіраўся. У лютым Мідхата ўхіляюцьадхіляюць ад урада. Абраны парламент прапрацаваў усяготолькі год. Пад падставайпрычынай новай вайны з Расіяй дэпутатаў разганяюць і султан усталёўвае рэжым асабістай дыктатуры, які атрымаў назву «зулюм». УводзіццаУведзена жорсткая цэнзура, іншадумцаў за найменшуюмалую падазронасць арыштоўваюць, краінайпа краіне коцяцца армянскія пагромы.
 
«БуйныяВялікія дзяржавы» на ўсё гэта зачынялізаплюшчвалі вочы. Бо эканоміка імперыі хутка перайшла пад іх кантроль. У 1881 у Стамбуле еўрапейцы ствараюць «Адміністрацыю асманскагаасманскай дзяржаўнагадзяржаўнай абавязкупазыкі», якая атрымлівае права збіраць падаткі з падданых султана для вяртання замежных пазык. Функцыі цэнтральнага дзяржаўнага банка фактычна выконвае Атаманскі банк, які на самай справе з'яўляецца ўласнасцю англічанаўбрытанцаў і французаў. Імперыя адчыняецца Захаду. У 1889 у Канстанцінопалі адчыняецца чыгуначны вакзал, які прымае знакаміты «[[Усходні экспрэс]]» паведамленнеммаршрутам «[[Парыж]]-[[Стамбул]]». Замежнікі прымаюць удзел і ў развіцці ўласнай інфраструктуры асманскай сталіцы — у канцы XIX ст. горад атрымлівае сучасную сістэму электра і водазабеспячэння.
 
ЗмаганееЗмаганне супраць рэжыму «зулюма» узначальвае партыя «Яднанне і прагрэс» («маладыя туркі»), першаепершая згуртаваннесуполка якой былобыла створана ў Стамбуле ў 1889 г. У 1908 г. успыхнула Младатурэцкая рэвалюцыя. 24 чэрвеня Абдул-Гамід II, змушаны выканаць ультыматум рэвалюцыянераў, выдае ўказ аб узнаўленні канстытуцыі і склікання парламента. Але ў красавіку 1909 у Стамбуле ўспыхвае мяцеж. Младатуркі накіроўваюць у сталіцу войска і фактычна бяруць горад штурмам. Абдула Гаміда II канчаткова пазбаўляюць стальца.
 
=== Турэцкая рэспубліка ===

Навігацыя