Розніца паміж версіямі "Элінізм"

Jump to navigation Jump to search
13 360 байтаў дададзена ,  6 гадоў таму
крыніца — ru:Эллинизм
др (clean up, replaced: зяржаваў → зяржаў using AWB)
(крыніца — ru:Эллинизм)
'''Элінізм''' (ад {{lang-el|Hellēn}}): перыяд гісторыі [[Міжземнамор'е#Вобласці|Усходняга Міжземнамор'я]], [[Пярэдняя Азія|Пярэдняй Азіі]] і [[Прычарнамор'е|Прычарнамор'я]] з часу заваёваў [[Аляксандр Македонскі|Аляксандра Македонскага]] ([[334 да н.э.|334]]—[[324 да н.э.]]) да [[30 да н.э.]]
 
Тэрмін быў уведзены нямецкім даследчыкам [[І. Г. Дройзен]]ам у працы «Гісторыя элінізму» (1836—1843), і пачаткова азначаў пашырэнне грэчаскай культуры на Усход без уліку змяненняў у сацыяльна-эканамічным жыцці ў эпоху элінізму.
 
Асаблівасцю эліністычнага перыяду з'явілася шырокае распаўсюджванне [[Старажытная Грэцыя|грэчаскай]] мовы і культуры на тэрыторыях, што ўвайшлі ў склад дзяржаў [[Дыядохі|дыядохаў]], якія ўтварыліся пасля смерці [[Аляксандр Македонскі|Аляксандра Македонскага]] на заваяваных ім тэрыторыях, і ўзаемапранікненне [[Старажытная Грэцыя|грэчаскай]] і ўсходніх — у першую чаргу [[Персія|персідскай]] — культур, а таксама ўзнікненнем [[Рабства ў Старажытнай Грэцыі|класічнага рабства]].
 
Пачатак эліністычнай эпохі характарызуецца пераходам ад [[Поліс, антычная грамадзянская абшчына|поліснай]] палітычнай арганізацыі да спадчынных эліністычных [[манархія|манархій]], зрушэннем цэнтраў культурнай і эканамічнай актыўнасці з [[Грэцыя|Грэцыі]] ў [[Малая Азія|Малую Азію]] і [[Эліністычны Егіпет|Егіпет]].
 
Да эліністычных дзяржаў належалі: [[дзяржава Пталамеяў|Егіпет Пталамеяў («Егіпецкае царства»)]], [[дзяржава Селеўкідаў|дзяржава Селеўкідаў («Сірыйскае царства»)]], [[Старажытная Македонія|Македонія]], [[Пергам]], [[Родаская дзяржава]], [[Понт|Пантыйскае царства (Понт)]], [[Парфія|Парфянскае царства (Парфія)]], [[Грэка-Бактрыйскае царства]], [[Старажытная Арменія|Арменія]], на пэўным этапе — [[Баспор|Баспорская дзяржава (Баспор)]]. Пасля таго, як Рым пачаў заваёвы на Усходзе (2 ст. да н.э.), паслабелыя да таго часу дзяржавы паступова траплялі ў да яго ў залежнасць. У 30 да н.э. была падпарадкавана апошняя з іх — Егіпет.
 
Тэрмін быў уведзены нямецкім даследчыкам [[І. Г. Дройзен]]ам у працы «Гісторыя элінізму» (1836—1843), і пачаткова азначаў пашырэнне грэчаскай культуры на Усход без уліку змяненняў у сацыяльна-эканамічным жыцці ў эпоху элінізму.
 
== Фарміраванне і палітычная структура эліністычных дзяржаў ==
{{літ|{{крыніцы/БелСЭ|11}} С.449.}}
Раптоўная смерць Аляксандра Македонскага ў [[323 да н.э.|323 годзе да н.э.]], паслужыла сігналам да пачатку краху яго імперыі, якая выявіла ўсю сваю эфемернасць. Военачальнікі Аляксандра, якія атрымалі назву [[Дыядохі|дыядохаў]], пачалі серыю крывавых войнаў і звад за трон адзінай дзяржавы, якая доўжылася 22 гады. Ніводны з дыядохаў так і не змог атрымаць рашучай перамогі над усімі астатнімі, і ў [[301 да н.э.|301 годзе да н.э.]], пасля [[Бітва пры Іпсе|бітвы пры Іпсе]], яны падзялілі імперыю на некалькі самастойных частак.
[[Выява:Diadochen1.png|thumb|400px|Падзел дзяржавы Аляксандра Вялікага пасля [[Бітва пры Іпсе|бітвы пры Іпсе]] ([[301 да н.э.]])]]
 
Так, напрыклад, [[Касандр]]у дастаўся трон [[Македонскае царства|Македоніі]], [[Лісімах]]у — [[Фракія]] і большая частка [[Малая Азія|Малой Азіі]], Пталамею — [[Эліністычны Егіпет|Егіпет]], [[Селеўк I Нікатар|Селеўку]] дасталіся шырокія землі ад [[Імперыя Селеўкідаў|Сірыі да Інда]]. Падобны падзел пратрымаўся нядоўга — ужо ў [[285 да н.э.|285 годзе да н.э.]] Лісімах разам з [[Пір|царом]] [[Эпір]]а заваёўвае Македонію, але неўзабаве гіне ў вайне з Селеўкам I Нікатарам. Аднак і сама імперыя [[Селеўкіды|Селеўкідаў]] неўзабаве страчвае заваяваныя ёю ўладанні ў Малой Азіі, у выніку чаго рэгіён распадаецца на некалькі невялікіх незалежных дзяржаў, з якіх варта асоба вылучыць [[Пантыйскае царства|Понт]], [[Віфінія|Віфінію]], [[Пергамскае царства|Пергам]] і [[Родас]].
 
Новыя дзяржавы арганізуюцца па асаблівым прынцыпе, які атрымаў назву [[эліністычная манархія|эліністычнай манархіі]], заснаванай на сінтэзе мясцовых [[Дэспатыя|дэспатычных]] і грэчаскіх [[Поліс, антычная грамадзянская абшчына|полісных]] палітычных традыцый. [[Поліс, антычная грамадзянская абшчына|Поліс]], як самастойная грамадзянская абшчына, захоўвае сваю незалежнасць як сацыяльны і палітычны [[Сацыяльны інстытут|інстытут]] нават у рамках эліністычнай манархіі. Такія гарады, як [[Александрыя, Егіпет|Александрыя]] карыстаюцца аўтаноміяй, а іх грамадзяне — асобымі правамі і прывілеямі. На чале эліністычнай дзяржавы звычайна стаіць [[цар]], які валодае ўсёй поўнасцю дзяржаўнай улады. Яго галоўнай апорай быў [[Бюракратыя|бюракратычны апарат]], які ажыццяўляў функцыі кіравання ўсёй тэрыторыяй дзяржавы, за выключэннем гарадоў, якія насілі статус [[Поліс, антычная грамадзянская абшчына|полісаў]] і мелі пэўную аўтаномію.
 
У параўнанні з папярэднімі перыядамі сітуацыя ў грэчаскім свеце сур'ёзна змянілася: замест мноства варагуючых адзін з адным [[Поліс, антычная грамадзянская абшчына|полісаў]] грэчаскі свет цяпер складаўся з некалькіх адносна стабільных буйных дзяржаў. Гэтыя дзяржавы ўяўлялі сабой агульную культурную і эканамічную прастору, што немалаважна для разумення культурнага і палітычнага аспекту той эпохі. Грэчаскі свет быў вельмі цесна ўзаемазлучанай сістэмай, што пацвярджаецца прынамсі наяўнасцю адзінай фінансавай сістэмы, а таксама маштабнасцю міграцыйных патокаў у межах эліністычнага свету (эпоха элінізму была часам параўнальна вялікай мабільнасці грэчаскага насельніцтва. У прыватнасці, [[Эліністычная Грэцыя|кантынентальная Грэцыя]], якая ў канцы IV стагоддзя да н.э. пакутавала ад перанаселенасці, ужо да канца III стагоддзя да н.э. стала адчуваць недахоп насельніцтва).
 
== Культура эліністычнага грамадства ==
Эліністычнае грамадства дзіўна адрозніваецца ад грамадства [[Класічная Грэцыя|класічнай Грэцыі]] па цэлым шэрагу фактараў. Фактычны сыход поліснай сістэмы на другі план, развіццё і распаўсюджванне палітычных і эканамічных вертыкальных (а не гарызантальных) сувязяў, калапс [[Сацыяльны інстытут|сацыяльных інстытутаў]], якія аджылі сябе, агульная змена культурнага фону выклікала сур'ёзныя змены ў грэчаскай сацыяльнай структуры. Яна ўяўляла сабой сумесь з грэчаскіх і ўсходніх элементаў. Найбольш ярка сінкрэтызм выявіўся ў рэлігіі і афіцыйнай практыцы абагаўлення манархаў<ref>[http://antika-vlast.at.ua/load/drevnjaja_grecija/istorija/shevchenko_o_k_geroi_cari_bogi_antichnyj_krym_v_kontekste_evrazijskoj_civilizacii/10-1-0-29 Шевченко О. К. Герои. Цари. Боги. (Античный Крым в контексте Евразийской цивилизации) — ИСТОРИЯ — ЭЛЛИНСКАЯ ОЙКУМЕНА — Публикации и Персоналии — САКРАЛИЗАЦИЯ ВЛАСТИ В АНТИЧНОСТИ<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>.
 
=== Элінізацыя Усходу ===
На працягу [[III стагоддзе да н.э.|III]]-[[I стагоддзе да н.э.|I стагоддзяў да н.э.]] на ўсёй прасторы ўсходняга Міжземнамор'я ішоў працэс элінізацыі, гэта значыць пераняцця мясцовым насельніцтвам грэчаскай мовы, культуры, звычаяў і традыцый. Механізм і прычыны падобнага працэсу складаліся па большай частцы ў асаблівасцях палітычнай і сацыяльнай структуры эліністычных дзяржаў. [[Эліта|Эліту]] эліністычнага грамадства складалі пераважна прадстаўнікі грэка-македонскай арыстакратыі. Яны прынеслі на Усход грэчаскія звычаі і актыўна ўкаранялі іх вакол сябе. Старая мясцовая знаць, жадаючы быць бліжэй да кіраўніка, падкрэсліць свой арыстакратычны статус, імкнулася браць прыклад з гэтай эліты, просты ж народ браў прыклад з мясцовай знаці. У выніку элінізацыя з'явілася плодам пераймання прышлым з боку карэнных жыхароў краіны. Гэты працэс закрануў, як правіла, гарады, сельскае насельніцтва (якое складала большасць) не спяшалася раставацца са сваімі дагрэчаскімі звычкамі. Акрамя таго, элінізацыя закранула галоўным чынам вышэйшыя пласты ўсходняга грамадства, якое па вышэйпаказаных прычынах мела жаданне ўвайсці ў грэчаскія колы.
 
=== Архітэктура элінізму. Горадабудаўніцтва ===
[[Выява:Alexandreia anc Shepherd.jpg|thumb|200px|План [[Александрыя, Егіпет|Александрыі Егіпецкай]], сталіцы [[Эліністычны Егіпет|пталамееўскага Егіпта]]]]
Магутным інструментам элінізацыі Усходу выступала [[горадабудаўніцтва]], якім актыўна займаліся эліністычныя кіраўнікі. Маштабы горадабудаўніцтва былі велізарныя: горад быў магутным культурным інструментам, а таксама зацвярджаў дзяржаўны ўплыў на тых велізарных тэрыторыях, якія мелі патрэбу ў асваенні. У прыватнасці, у [[Селеўкіды|імперыі Селеўкідаў]] пры [[Селеўк I Нікатар|Селеўку I]] было заснавана больш за 75 новых гарадоў у розных канцах краіны. Большая частка гарадоў будавалася не хаатычна, а па загадзя падрыхтаваным плане — з прамымі шырокімі вуліцамі, вялікімі плошчамі, садамі, галерэямі і храмамі.
 
Адным з базавых асаблівасцей непасрэдна архітэктуры быў адыход ад класічных грэчаскіхм канонаў. Будынкі і помнікі цяпер сталі выконваць не столькі сваю першапачатковую функцыю, колькі станавіліся сімваламі багацця, панавання і магутнасці эліністычных кіраўнікоў і арыстакратаў. Паўсюднае будаўніцтва дало велізарны стымул да развіцця новых тыпаў архітэктуры. Сталі значна шырэй ужывацца [[барэльеф]]ы.
 
 
== Гл. таксама ==
* [[Эліністычная Грэцыя]]
* [[Візантынізм]]
 
== Літаратура ==
{{літ|* {{крыніцы/БелСЭ|11}} С.449.}}
 
{{Гісторыя Еўропы}}

Навігацыя