Розніца паміж версіямі "Стамбул"

Jump to navigation Jump to search
39 байтаў дададзена ,  5 гадоў таму
clean up, replaced: XIX ст. → XIX ст. , двума → дзвюма (2), ІІ → II, ы у → ы ў, нэль → нель, мэтах → метах, й ў → й у, І у → І ў, using AWB
(→‎Вежы: +Абеліск Канстанціна)
(clean up, replaced: XIX ст. → XIX ст. , двума → дзвюма (2), ІІ → II, ы у → ы ў, нэль → нель, мэтах → метах, й ў → й у, І у → І ў, using AWB)
 
== Назва ==
Самая старажытная назва горада, якую надалі грэчаскія каланісты — '''Візантый''' (па-грэчаску: Βυζάντιον, па-лацінску: Byzantium). Кароткі час у [[3 ст.]] горад называўся '''Аўгуста Антаніна''', гэтуюгэту назву даў імператар [[Септымій Север]] у гонар свайго сына.
 
Калі [[Канстанцін I Вялікі|Канстанцін Вялікі]] зрабіў горад усходняй сталіцай [[Рымская імперыя|Рымскай імперыі]], горад пачаў звацца Другім Рымам (лац: Secunda Roma, грэц.: Δευτέρα Ρώμη). У [[5 ст.]] выкарыстоўвалася назва Новы Рым (лац.: Nova Roma, грэч.: Νέα Ρώμη).
Замест назвы Новага Рыму неўзабаве сталі часцей выкарыстоўваць назву Канстанцінопаль або Канстанцінопаліс (грэч: Κωνσταντινούπολις, лац.: Constantinopolis), што азначае «горад Канстанціна». Да таго ж, у Візантыі горад называлі і «Царыцай гарадоў».
 
У ісламскім свеце, горад быў вядомы на арабскай мове як: القسطنطينية, лацінкай: al-Qusṭanṭiniyah, старатурэцкай: قسطنطينيه, лацінкай: Kostantiniyye. Пасля заваёвы Канстанцінопаля ў [[1453]], гэта была афіцыйная назва горада ў турэцкай мове, выкарыстоўвалася да падзення [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]] ў [[1923]]. У персідскай і арабскай мовах карысталіся назвамі ''Rūmiyet al-kubra'' (буйны горад рымлян) або ''Taht-i Rūm'' (сталіца рымлянаўрымлян) і падобнымі.
 
Назва '''Стамбул''' ўпершыню згадваецца ў [[10 ст.]] ў армянскіх, турэцкіх і арабскіх крыніцах. Назва паходзіць ад грэчаскага паняцця ''εἰς τὴν Πόλιν'' або ''στην Πόλη'', што азначае «у горадзе». Гэтая назва выкарыстоўвалася асманамі да заваёвы гэтага горада, выкарыстоўвалася таксама і падчас асманскага валадарства, хоць афіцыйная назва была قسطنطينيه, (Kostantiniyye). Пасля стварэння Турэцкай Рэспублікі ў 1923, гэтаегэта імя абвешчана адзінай афіцыйнай назвай горада. Як у [[Візантыя|Візантыі]] так і ў Асманскай імперыі гораду давалі ганаровыя імёны, напрыклад Дзверы дабрабыту, Высокая Порта, Сталіца прастолу і інш.
 
Ва ўсходніх і паўднёвых славянскіх мовах, а таксама ў беларускай па-ранейшаму выкарыстоўваецца назва '''Царград''' (стараславянск. мова: Цѣсарьградъ, руск. мова: Царьград, балгарск. мова: Цариград, украінск. мова: Царгород, паўднёваславянск. мовы: Цариград). Спалучэнне славянскіх слоў «цар» і «горад», якое, верагодна паходзіць ад грэчаскага тэрміна ''Βασιλέως Πόλις'', што азначае «горад імператара» (або цара).
У 324—330 гадах Канстанцін Вялікі пабудаваў на месцы Візантыя новую сталіцу Рымскай імперыі. За час праўлення Канстанціна ў горадзе было пабудавана 30 палацаў і храмаў, 4 тысячы вялікіх жылых дамоў, па паўтары сотні лазняў і пякарань, 8 вадаправодаў, 2 тэатры, цырк і новы іпадром.
 
Пасля смерці імператара Феадосія ІI уў 395 г. Рымская імперыя канчаткова распалася на дзве часткі. Канстанцінопаль робіцца сталіцай Усходняй Рымскай або Візантыйскай імперыі.
 
12 ліпеня 400 г. жыхары Канстанцінопаля з зброяй у руках выганяюць з горада кельтаў. У 412 г. Канстанцінопаль і яго абарончыя збудаванні былі пашкоджаныяпашкоджаны землетрасеннем. Таму ў часы Феадосія II на захад ад «канстанцінавых сцен» былі пабудаваны новыя сцены.
 
Найвышэйшага росквіту Візантый дасягнуў у часы імператара Юстыніяна I (527—565). Ён разгарнуў у сталіцы грандыёзных маштабаў будаўніцтва. У 532—537 гадах быў пабудаваны [[Канстанцінопальскі Сафійскі сабор|сабор Святой Сафіі]] — па тых часах найбуйны ў свеце хрысціянскі храм.
{{main2|Асманская імперыя}}
[[Выява:Benjamin-Constant-The Entry of Mahomet II into Constantinople-1876.jpg|200px|thumb|Уступ [[Мехмед II|Мехмеда II]] ў Канстанцінопаль]]
У 1457-58 горад стаў сталіцай Асманскай імперыі. Амаль усе жыхары Канстанцінопаля, якія засталіся ў жывых пасля штурму горада, былі пераведзеныяпераведзены ў рабоў і прададзеныя.
 
Для новай сталіцы спатрэбіліся новыя жыхары. Першымі перасяленцамі сталі туркі з Аксарая, армяне з Бурсы, грэкі з Эгейскіх астравоў і Пелапанесу. У 1461 г. [[Мехмед II]] захапіў [[Трапезунд]] і мясцовых грэкаў таксама перасяліў у Стамбул.
Спачатку горад выглядаў маланаселеным, да таго ж у большасці яго жыхароў не было прыстойных умоў для існавання. Не дзіўна, што людзі паміралі ад хвароб, толькі чума штогод забірала некалькі сотняў жыццяў. Аднак насельніцтва Стамбула хутка расло, і да канца [[15 стагоддзе|ХV ст.]] перавысіла 200 тысяч, амаль у 7 раз больш, чым за апошнія гады існавання Візантыі. Мусульмане пры гэтым не складалі і 60 % жыхароў горада. У 1509 г. сталіца стала ахвярай землетрасення, якое разбурыла больш за сто мячэцяў і некалькі тысяч жылых дамоў.
 
У 1512 г. пры падтрымцы янычараў Стамбул захапіў султан [[Селім I]], які адхіліў ад улады свайго бацьку — Баязіда ІІII. У 1513 г. ён загадаў знішчыць у сваіх уладаннях, і ў сталіцы ў прыватнасці, усіх [[шыіты|шыітаў]] — сапраўдных або падазроных. Затое пасля захопу ў 1517 г. Егіпта ў Стамбул перасялілі тысячы Каірскіх рамеснікаў. [[Хіджаз]] прызнаў уладу Асманаў і султана ў якасці халіфа мусульман. У пацвярджэнне гэтаму на берагі Басфора перавезлі ісламскія рэліквіі. Стамбул ператварыўся ў цэнтр [[іслам|ісламскага свету]].
 
==== Сулейман Вялікі і яго нашчадкі ====
 
У часы кіравання [[Сулейман І|Сулеймана І]] у 1520—1566 гадах горад перажывае новы «залаты век». Імперыя, якая працягнулася ад [[Марока]] да [[Індыйскі акіян|Індыйскага акіяна]], абавязана была трымаць годную сталіцу. У Стамбуле будуюцца новыя мячэці, медрэсэ і іншыя будынкі. Галоўны архітэктар Сулеймана [[Сінан]] будуе, у прыватнасці мячэць Шах-задэ (скончана ў 1548) і мячэць Сулеймана, якая ператварылася ў сапраўдны сімвал Стамбула. Разбудоўваецца палац Тапкапы, куды па патрабаванні жонкі султана Раксаланы перабіраецца і султанскі [[гарэм]]. Свой палац будуе і вялікі візір Ібрагім-паша — з заходняга боку былога іпадрома.
 
 
==== Рэформы ====
У [[XVIII ст.]] Асманская імперыя знаходзіцца ў стане глыбокага крызісу. Эканамічная дэградацыя дапаўняецца палітычным застоем. Паражэнні ў войнах з Аўстрыяй і Расіяй ёсцьз'яўляецца чарговым сведчаннем паглыбленнем крызісу, але і спробы мадэрнізацыі, першым чынам, ваеннай арганізацыі (у Стамбуле, у прыватнасці, ствараюць артылерыйскую, інжынерную, навігацыйную і марскую школы) прычыняюцца да барацьбы між сабою пануючых пластоў грамадства. Порта губляе Крым і Паўночнае Прычарнамор'е, на Егіпет замахваюцца адначасова французы і брытанцы, «вялікія» дзяржавы пачынаюць абмяркоўваць будучыню ўсёй імперыі Асманаў (так званае «Усходняе пытанне») і статус чарнаморскіх праліваў. Порту адкрыта пачынаюць зваць «Хворы Басфор».
 
Усё гэта прымушае султана Селіма III (1789—1807) пачаць сапраўдныя рэформы. У 1793 г. ствараюцца першыя часці рэгулярнага войска, у сталіцы будуюцца новыя казармы, пашыраюцца ваенныя школы, аднаўляецца праца друкарняў. Незадаволеныя новаўвядзеннямі, янычары уў 1807 г. скідваюць манарха-рэфарматара і саджаюць на сталецпрастол сваіх марыянетак. Прыхільнікі рэформ збіраюць уласнае войска і з яго дапамогай прыводзяць да ўлады Махмуда II, які працягвае справу Селіма. Праўда яму даводзіцца адначасова змагацца з паўстаннем грэкаў, на боку якіх — грамадская думка ўсёй Еўропы, і змяняць чыноўнікаў-фанарыётаў лаяльных туркам. Пасля чарговага мецяжу янычараў, султан канчаткова ліквідуе янычарскі корпус.
 
Наступны султан Абдул-Меджыд I (1839—1861) 3 лістапада 1839 выдае Гюльханейсі ўказ аб пачатку глыбокіх рэформ, якія атрымліваюць назву «танзімат». Стамбул таксама мяняецца. У 1845 г. пабудаваны першы пастаянны Галацкі мост. У 1846 г. адчыняецца Сельскагаспадарчая школа, 1848 — першае педагагічнае вучылішча, 1850 — таварыства Еджумен і Даніш (Старатурэцкая Акадэмія навук), у моду зноў, але ўжо сярод шырэйшых пластоў, уваходзяць французская мова і еўрапейская адзежа. Тым больш, што падчас Крымскай вайны англічане з французамі становяцца саюзнікамі, і іх салдаты размяшчаліся ў Стамбуле. Пасля перамогі над Расіяй рэзідэнцыю султана ўрачыста пераносяць з палаца Тапкапы ў новую рэзідэнцыю, пабудаваную па еўрапейскім узоры, — палац Далмабахчэ. У 1867 г. пачынае працаваць першы турэцкі прафесійны тэатр, у 1868 — Галатасарайскі ліцэй. У 1870 афіцыйна адчыняецца ўніверсітэт, праўда праіснаваў ён нядоўга — да канца 1871 г. У 1871 г. ў Стамбуле з'яўляецца першая трамвайная лінія, а ў 1875 карлікавая лінія метро.
==== Абдул-Гамід II і «младатуркі» ====
[[Выява:Ottoman-Empire-Public-Demo.png|300px|thumb|Публічнае выступленне, [[Стамбул]], [[1908]]]]
У 1875 урад імперыі змушанывымушаны быў абвясціць аб дзяржаўным банкруцтве. Бездапаможнасцю ўлады паспрабавалі скарыстацца апазіцыянеры — «новыя асманы» на чале з Ахмедам Мідхат-пашою. Пад ціскам вуліц і ўлічваючы незадаволенасць у воінскіх часцях султан Абдул-Азіз у маі 1876 згаджаецца ўвесці Мідхат-пашу ў склад урада, а пасля — і сам зракаецца стальца.
 
Новы султан Мурад V абмяжоўваецца амністыяй і фармальнай згодай на абмеркаванне праекту канстытуцыі. Праз тры месяца адхіляюць ад улады і яго. Новым султанам робіцца Абдул-Гамід II. Ён прызначае Мідхат-пашу вялікім візірам. 23 снежня 1876 г. на ўрачыстай цырымоніі ў Стамбуле ад імя султана аб'яўляюць аб увядзенні канстытуцыі. Але выконваць яе Абдул-Гамід II не збіраўся. У лютым Мідхата адхіляюць ад урада. Абраны парламент прапрацаваў толькі год. Пад прычынай новай вайны з Расіяй дэпутатаў разганяюць і султан усталёўвае рэжым асабістай дыктатуры, які атрымаў назву «зулюм». Уведзена жорсткая цэнзура, іншадумцаў за малую падазронасць арыштоўваюць, па краіне коцяцца армянскія пагромы.
 
«Вялікія дзяржавы» на ўсё гэта заплюшчвалі вочы. Бо эканоміка імперыі хутка перайшла пад іх кантроль. У 1881 у Стамбуле еўрапейцы ствараюць «Адміністрацыю асманскай дзяржаўнай пазыкі», якая атрымлівае права збіраць падаткі з падданых султана для вяртання замежных пазык. Функцыі цэнтральнага дзяржаўнага банка фактычна выконвае Атаманскі банк, які на самай справе з'яўляецца ўласнасцю брытанцаў і французаў. Імперыя адчыняецца Захаду. У 1889 у Канстанцінопалі адчыняецца чыгуначны вакзал, які прымае знакаміты «[[Усходні экспрэс]]» маршрутам «[[Парыж]]-[[Стамбул]]». Замежнікі прымаюць удзел і ў развіцці ўласнай інфраструктуры асманскай сталіцы — у канцы [[XIX стагоддзе|XIX ст.]] горад атрымлівае сучасную сістэму электра і водазабеспячэння.
 
Змаганне супраць рэжыму «зулюма» узначальвае партыя «Яднанне і прагрэс» («маладыя туркі»), першая суполка якой была створана ў Стамбуле ў 1889 г. У 1908 г. успыхнула Младатурэцкая рэвалюцыя. 24 чэрвеня Абдул-Гамід II, змушанывымушаны выканаць ультыматум рэвалюцыянераў, выдае ўказ аб узнаўленні канстытуцыі і склікання парламента. Але ў красавіку 1909 у Стамбуле ўспыхвае мяцеж. Младатуркі накіроўваюць у сталіцу войска і фактычна бяруць горад штурмам. Абдула Гаміда II канчаткова пазбаўляюць стальца.
 
=== Турэцкая рэспубліка ===
 
Вайну за незалежнасць Турцыі ўзначаліў Мустафа Кемаль (Атацюрк). Сталіцай новаўтворанай Турэцкай Рэспублікі стала Анкара. У 1930 г. прыняты закон, які забараніў у афіцыйных дакументах выкарыстоўваць назву Канстанцінопаль. Адзінай афіцыйнай назвай горада стала імя Стамбул.
 
Стамбул размяшчаецца ў паўночна-заходняй частцы Турцыі, у [[Мармуроваморскі рэгіён|Мармуроваморскім рэгіёне]] і займае плошчу каля 5,5 тысяч км². Праліў [[праліў Басфор|Басфор]], які злучае [[Мармуровае мора|Мармуровае]] і [[Чорнае мора|Чорнае]] моры, падзяляе горад на дзве вялікія часткі: [[Еўропа|еўрапейскую]], дзе размяшчаюцца гістарычныя і эканамічныя цэнтры горада, і [[азія]]цкую, ці [[Анатолія|анаталійскую]], — такім чынам, Стамбул з'яўляецца адзіным горадам на планеце, які ляжыць у двух частках свету.
 
Заходняя частка Стамбула надалей раздзяляецца яшчэ і залівам [[Залаты Рог]], натуральнай бухтай у праліве Басфор, вакол якой ўтварыўсяутварыўся Візантый, а потым Канстанцінопаль. Злучэнне Мармуровага мора, Басфора і Залатога Рогу — гістарычнае сэрца горада і выдатны краявід сучаснага Стамбула.
 
=== Клімат ===
Стамбул размяшчаецца ў зоне [[умеранага клімату]]. Сярэдняя гадавая [[тэмпература]] складае 14,3 &nbsp;°C, сярэдняя гадавая колькасць [[ападкаў]] — 844 мм.<ref>{{cite web |url=http://www.meteor.gov.tr/veridegerlendirme/yillik-toplam-yagis-verileri.aspx?m=ISTANBUL |title=Yıllık Toplam Yağış Verileri - İstanbul |dateformat=mdy |accessdate=}}</ref> [[Мікракліматычныя]] асаблівасці фарміруюцца ў халмістых, прыморскіх і ўнутраных раёнах горада.
 
Самым цёплым месяцам з'яўляецца [[жнівень]] са сярэдняй тэмпературай 23,5 &nbsp;°C, самым халодным — [[студзень]] з тэмпературай у 5,8 &nbsp;°C. Найбольшая колькасць ападкаў выпадае ў [[снежань|снежні]], у сярэднім 124 мм; найменшае — у [[чэрвень|чэрвені]], у сярэднім 34 мм.
 
Самая нізкая зарэгістраваная тэмпература склала −16,1 &nbsp;°C ([[9 лютага]] [[1927]]). Самая высокая зарэгістраваная тэмпература склала 40,5 &nbsp;°C ([[12 ліпеня]] [[2000]]).<ref>{{cite web|url=http://www.mherrera.org/temp.htm |title=Extreme Temperatures Around the World- world highest lowest temperatures |publisher=Mherrera.org |date= |accessdate=22 студзеня 2010}}</ref>
 
{| class="wikitable" style="font-size:90%;width:100%;border:0px;text-align:center;line-height:120%;"
'''трамвай'''
 
Хуткі трамвай (T1) пачаў перавозкі пасажыраў з 1992, маючы еўрапейскую шырыню каляіны, злучыў Сіркеджы з Тапкапы. Лінія была працягнутая ад Тапкапы ў Зейтынбурну ў сакавіку 1994, і ад Сікерджы да Емін'ёну ў красавіку 1996. 30 студзеня 2005 лінія была падоўжанаяпадоўжана ад Емін'ёна да Фіндыклі захапіўшы Залаты Рог па Галатыйскаму масту.
 
Лінія мае 24 станцыі, даўжыню 14 км. Першапачаткова абслугоўвалася 22 цягнікамі лёгкага метро, вытворчасці ABB, якія цяпер пераведзеныя на іншыя лініі, у той час на станцыях былі часовыя высокія платформы. Гэтыя цягнікі былі замененыязаменены на 55 вагонаў Flexity Swift вытворчасці Bombardier Transportation у 2003 г. Працягласць поўнай паездкі 42 хвіліны. Штодзённая здольнасць перавозкі {{nobr|155 000}} чалавек. Кошт праекту US $ 110 млн.
 
У верасні 2006 г. была адкрыта лінія трамвая Т2 кірункам ад Зейтынбурну да BAGCILAR. Лінія абслугоўваецца 14 вагонамі лёгкага метро вытворчасці ABB. Станцыі маюць высокія платформы на ўзроўні падлогі рухомага саставу.
'''метро'''
 
У пачатку XX стагоддзя ў Стамбуле працаваў ЦюнэльЦюнель ({{lang-tr|Tünel}}) — падземны [[фунікулёр]], першапачаткова ён працаваў на коннай цязе, але ў [[1910 год у гісторыі метрапалітэна|1910]] быў электрафікаваны.
 
Будаўніцтва сучаснага падземнага метрапалітэна ў Стамбуле пачалося ў 1992 г. Першая лінія (M2) Taксім — 4-ы Левент уведзена ў эксплуатацыю 16 верасня 2000 г. Даўжыня лініі 8,5 км, мае 6 станцый, пабудаваных аднатыпна, але ў розных колерах. Цяпер працуюць 8 цягнікоў па 4 вагона ў кожным. Інтэрвал руху 5 хвілін, штодзённая перавозка {{nobr|130 000}} пасажыраў. Працягласць паездкі 12 хвілін. Падземка здольная процістаяць землетрасенням магутнасцю 9 балаў шкалы Рыхтэра.
 
Паўночная галіна 4-ы Левент — Маслак была адчыненаяадчынена ў студзені 2009 г. Паўднёвая галіна ад Таксіму да Енікапі, перасякае Залаты Рог па мосце і далей вяртаецца пад старым горадам у Чычкан, у цяперашні час цалкам гатовая і як чакаецца мусіць уведзена ў эксплуатацыю ў 2009 г. Участак будзе мець даўжыню 5,4 км і чатыры станцыі.
 
На азіяцкім баку горада, працягваецца будаўніцтва лініі ад Кадыкай да Картал.
 
=== Марскі транспарт ===
Марскі транспарт мае жыццёвую важнасць для Стамбула, бо горад практычна з усіх бакоў абмывае мора: Мармуровае мора і Залаты Рог, Басфор, Чорнае мора. Шмат жыхароў Стамбула жывуць на Азіяцкім баку горада, але працуюць на Еўрапейскім. Знакамітыя прыгарадныя паромы фармуюць аснову штодзённага перамяшчэння паміж двумадзвюма часткамі горада — і транспартуюць у дзень больш, чым абодва вісячыя масты праз Басфор.
 
Марскі транспарт мае жыццёвую важнасць для Стамбула, бо горад практычна з усіх бакоў абмывае мора: Мармуровае мора і Залаты Рог, Басфор, Чорнае мора. Шмат жыхароў Стамбула жывуць на Азіяцкім баку горада, але працуюць на Еўрапейскім. Знакамітыя прыгарадныя паромы фармуюць аснову штодзённага перамяшчэння паміж двума часткамі горада — і транспартуюць у дзень больш, чым абодва вісячыя масты праз Басфор.
 
IDO (Istanbul Deniz Otobusleri — Стамбульскі марскі аўтобус) быў заснаваны ў 1987 г., дзейнічае паміж еўрапейскім, азіяцкім і некаторымі іншымі прыстанямі ў Мармуровым моры.
 
=== Аэрапорты ===
Стамбул валодае двумадзвюма міжнароднымі аэрапортамі: найбольшы гэта Міжнародны аэрапорт Атацюрк размешчаны ў раёне Ешылкёй (Сан Стэфана) на Еўрапейскім баку, у 24 км ад цэнтра горада. Калі ён быў пабудаваны, то знаходзіўся на захадзе сталічнай вобласці, але цяпер ляжыць у межах горада.
 
Стамбул валодае двума міжнароднымі аэрапортамі: найбольшы гэта Міжнародны аэрапорт Атацюрк размешчаны ў раёне Ешылкёй (Сан Стэфана) на Еўрапейскім баку, у 24 км ад цэнтра горада. Калі ён быў пабудаваны, то знаходзіўся на захадзе сталічнай вобласці, але цяпер ляжыць у межах горада.
 
Меншы — Міжнародны аэрапорт Сабіха Гёкчэн размешчаны ў раёне Курткёй, што ў Азіяцкай частцы горада Знаходзіца, прыкладна ў 20 км на ўсход ад азіяцкіх кварталаў і 45 км на ўсход ад цэнтра горада.
 
== Адукацыя ==
 
У горадзе знаходзіцца шмат універсітэтаў, якія ў асноўным дзяржаўныя, але існуюць таксама і прыватныя ўніверсітэты.
 
 
=== Вежы ===
 
* [[Вежа Галата]]
* [[Вежа Беязід]]
 
=== Кірмашы Стамбула ===
 
* [[Вялікі рынак, Стамбул]]
* [[Егіпецкі рынак]]
 
== Небаскробы ==
 
* [[Isbank Tower 1]]
 
* {{Сцяг Італіі}} [[Фларэнцыя]], [[Італія]]
| valign="top" |
* {{Сцяг Бразіліі}} [[Рыа-дэ-ЖанейраЖанэйра]], [[Бразілія]]
* {{Сцяг Босніі і Герцагавіны}} [[Сараева]], [[Боснія і Герцагавіна]]
* {{Сцяг Узбекістана}} [[Самарканд]], [[Узбекістан]]
164 569

правак

Навігацыя

Асабістыя прылады

Прасторы назваў

Варыянты