Розніца паміж версіямі "Балканскі тэатр ваенных дзеянняў Першай сусветнай вайны"

Jump to navigation Jump to search
вікіфікацыя
др (→‎У культуры: вікіфікацыя)
(вікіфікацыя)
|частка = [[Першая сусветная вайна]]
|выява = Vojska Ada Ciganlija.jpg
|загаловак = [[Сухапутныя войскі Сербіі|Сербская пяхота]] на пазіцыях, [[Цыганскі востраў, (Сербія)|Цыганскі востраў]] на рацэ [[Рака Сава|Сава]]. 1914 год.
|дата = [[28 ліпеня]] [[1914]] — [[29 верасня]] [[1918]]
|месца = [[Балканскі паўвостраў]]: [[Сербія]], [[Чарнагорыя]], [[Грэцыя]], [[Албанія]], [[Балгарыя]], [[Румынія]]
'''[[Балканскі паўвостраў|Балка́нскі]] [[тэатр ваенных дзеянняў|тэа́тр вае́нных дзе́янняў]] [[Першая сусветная вайна|Пе́ршай сусве́тнай вайны́]]''' ([[28 ліпеня]] [[1914]] — [[29 верасня]] [[1918]]) — адзін з тэатраў баявых дзеянняў Першай сусветнай вайны, які размяшчаўся на [[Балканскі паўвостраў|Балканскім паўвостраве]].
 
На Балканскім фронце ваявалі [[Каралеўства Сербія|сербскія]], [[Каралеўства Чарнагорыя|чарнагорскія]], [[Каралеўства Грэцыя|грэчаскія]], [[Трэцяя французская рэспубліка|французскія]] <ref group = "заўв.">[[Усходняя армія, Францыя|Усходняя французская армія]] была ўтворана ў лютым [[1915]] года для дзеянняў на [[Дарданэльская аперацыя|Галіполі]]. У кастрычніку 1915 года армія была перакінутая на [[Балканы]]. Першым камандуючым быў генерал [[Сарай, Морыс|Сарай]]. У жніўні 1916 пасля таго як Сарай быў прызначаны камандуючым усімі войскамі Антанты на Салоніцкім фронце, Усходнюю армію узначальвалі: [[Віктар Карданьер]] ([[11 жніўня]] 1916 — [[19 кастрычніка]] 1916); [[Поль Ляблойс]] (19 кастрычніка 1916 года — [[1 лютага]] 1917); [[Поль Грасэцці]] (1 лютага 1917 — [[30 верасня]] 1917); [[Шарль Рагно]] (30 верасня 1917 — [[31 снежня]] 1917); [[Поль Анры]] з 31 снежня 1917 года.</ref>, [[Брытанская імперыя|брытанскія]] <ref group = "заўв."> У кастрычніку 1915 года [[Міжземнаморскія экспедыцыйныя сілы]] [[Брытанская армія | брытанскай арміі]] былі падзеленыя на [[Дарданэльская армія|Дарданэльскую армію]] і [[Салоніцкая армія|Салоніцкую армію]]. Салоніцкая армія аб'ядноўвалааб’ядноўвала ўсе брытанскія войскі на Салоніцкім фронце. </Ref>, [[Каралеўства Італія, 1861—1946| італьянскія]]<Ref group = "заўв."> У маі 1916 года на Салоніцкі фронт прыбыла [[35-я пяхотная дывізія, (Італія)|35-я пяхотная дывізія]] [[Італьянская каралеўская армія|італьянскай арміі]], якая знаходзілася тут да завяршэння баявых дзеянняў. Акрамя гэтага ў [[Албанія|Албаніі]] дзейнічаў [[16-ы армейскі корпус, (Італія)|16-ы армейскі корпус]] ([[38-я пяхотная дывізія, (Італія)|38-я]], [[43-я пяхотная дывізія, (Італія)|43-я]] і [[44-я пяхотная дывізія, (Італія)|44-я пяхотныя дывізіі]]). Камандуючыя 35-й дывізіяй: [[Карла Петыці дзі Ротэра]] ([[17 мая]] 1916 — [[6 мая]] 1917); [[Джузэпэ Пенел]] (6 мая 1917 — [[16 чэрвеня]] 1917); [[Джыявані Чыёзі]] (16 чэрвеня 1917 — [[2 ліпеня]] 1917); [[Эрнэста Мамбелі]] з 2 ліпеня 1917 года.
<br/> Камандуючыя італьянскімі войскамі ў Албаніі (16-й АК): [[Эміліо Бертоці]] ([[20 лістапада]] 1915 — [[8 сакавіка]] 1916); [[Сеціміа П'ячэнціні]] (8 сакавіка 1916 — [[17 чэрвеня]] 1916); [[Арэстэ Бандзіні]] ([[18 чэрвеня]] 1916 — [[11 снежня]] 1916); [[Джачынта Ферэра]] з 11 снежня 1916 года. (Падрабязней гл. [http://www.bulgarianartillery.it/Bulgarian%20Artillery%201/Testi/T_Italian%20Army%20in%20Albania.htm Итальянская армия в Албании] і [http://www.bulgarianartillery.it/Bulgarian%20Artillery%201/Testi/T_Italian%20Army%20in%20Macedonia.htm Итальянская армия в Македонии]).</ref> і [[Расійская імперыя|рускія]]<ref group="заўв."> У 1916 годзе на Салоніцкі фронт прыбылі [[2-я Асобая руская пяхотная брыгада|2-я Асобая пяхотная]] і [[4-я Асобая руская брыгада|4-я Асобая брыгады]] [[Узброеныя сілы Расійскай імперыі|рускай арміі]], якія актыўна ўдзельнічалі ў баявых дзеяннях у 1916—1917 гг. </ref> войскі ([[Антанта]]) супраць [[Аўстра-Венгрыя|аўстра-венгерскіх]], [[Германская імперыя|германскіх]], [[Асманская імперыя|турэцкіх]]<Ref group = "заўв."> У кастрычніку 1916 года на пазіцыі ў раёне Струмы прыбылі падраздзялення [[20-ы армейскі корпус, Асманская імперыя|20-га турэцкага корпуса]] пад камандаваннем [[генерал-маёр]]а Абдулкерым-пашы. У сакавіку 1917 года [[Армія Асманскай імперыі|асманскія войскі]] былі выведзеныя з Салоніцкага фронту.</ref> і [[Трэцяе Балгарскае царства|балгарскіх]] войскаў ([[Цэнтральныя дзяржавы]]).
 
Пасля таго як балканскім краінам удалося дамагчыся [[Аўтаномія|аўтаноміі]] і [[Незалежнасць|незалежнасці]], змяніўся агульны вораг для маладых Балканскіх краін. [[Аўстра-Венгрыя|Аўстра-Венгерская імперыя]], якая імкнулася ўсталяваць гегемонію на Балканах, была небяспечная для маладых неакрэплых дзяржаў.
 
Іх імкненне засцерагчы ад небяспекі сваю незалежнасць падтрымлівалася [[Расійская імперыя|Расіяй]], пад эгідай якой у процівагу Аўстрыі быў створаны [[Балканскі саюз|Балканскі абарончы саюз]]. У яго ўвайшлі Балгарыя, Грэцыя, (Сербія) і [[Чарнагорыя]]. Аднак Балканскі саюз пачаў варагаваць з [[Асманская імперыя|Турцыяй]], у якой пражывала шмат [[сербы|сербаў]], [[балгары|балгараў]], [[грэкі|грэкаў]]. Балканскі саюз імкнуўся канчаткова «выправадзіць» Турцыю з Балканскага паўвострава <ref name = "Рябинин1">''Рябинин А.'' Малые войны первой половины XX века. Балканы. — М.: АСТ, 2003. — С. 122—130. — 5000 экз. — ISBN 5-17-019625-3</ref>.
 
[[Файл:Balkan Wars Boundaries.jpg|thumb|right|Карта выпушчаная ў 1914 годзе і дэманструе спрэчныя тэрыторыі [[Балканскі паўвостраў|Балканскага паўвострава]] — «парахавой бочкі Еўропы». Размежаванне паводле [[Лонданскі мірны дагавор, 1913|Лонданскай канферэнцыі]] перад вайной (зверху) і канчатковыя мяжы пасля Другой Балканскай вайны па [[Бухарэсцкі мірны дагавор, 1913|Бухарэсцкім міры]] (знізу)]]
Гэтыя супярэчнасці выліліся ў [[Першая балканская вайна|Першую балканскую вайну]], у якой Балканскі саюз нанёс рашучае паражэнне Асманскай імперыі. Усе еўрапейскія валодання Турцыі, акрамя [[горад Стамбул|Стамбул]]а і яго наваколляў, перайшлі пад кантроль Балканскага саюза <ref name="Балканская война">Балканская война. 1912—1913 гг. — М.: Издание Товарищества издательского дела и книжной торговли Н. И. Пастухова, 1914. Глава «Война Болгаріи съ Турціей»</ref>.
 
Аднак сярод краін саюза адбываліся канфлікты з нагоды лёсу вызваленых тэрыторый. Так, (Сербія) і Балгарыя адначасова прэтэндавалі на [[Македонія, зямля|Македонію]], Грэцыя і Балгарыя спрачаліся аб [[Фракія|Фракіі]], у сваю чаргу, Румынія прад'яўляла тэрытарыяльныя прэтэнзіі да Балгарыі. Гэтыя супярэчнасці паміж перамогшымі краінамі хутка перараслі ў [[Другая балканская вайна|Другую балканскую вайну]], у якой Сербія, Грэцыя, Румынія, Асманская імперыя і Чарнагорыя адзіным фронтам выступілі супраць Балгарыі, нанёсшы ёй хуткае паражэнне.<ref name="задохин1"/>
 
У выніку Другой Балканскай вайны Македонія была падзеленая паміж Грэцыяй і Сербіяй, Турцыя [[Турэцкая інтэрвенцыя ў Балгарыю, 1913|вярнула]] невялікую частку еўрапейскіх уладанняў, а Румынія [[Румынская інтэрвенцыя ў Балгарыю, 1913|захапіла]] [[Паўднёвая Дабруджа|Паўднёвую Дабруджу]]<ref name="Влахов">''Влахов Т.'' Отношения между България и централните сили по време на войните 1912—1918 г. — София, 1957.</ref>.
{{Асноўны артыкул|Сараеўскае забойства}}
 
[[Сербія]] была не згодна з анексіяй [[Боснія і Герцагавіна|Босніі]] Аўстрыяй. У Сербіі сталі з'яўляццаз’яўляцца таемныя [[Нацыяналізм|нацыяналістычныя]] арганізацыі, якія ставілі задачу вызваліць Боснію, дзе пражывала вялікая колькасць сербаў, ад «аўстрыйскага валадарства». Самой магутнай і шматлікай з такіх арганізацый была «[[Чорная рука]]». На тэрыторыі Босніі дзейнічала арганізацыя «[[Млада Босна]]», якая таксама ставіла задачу ўз'яднанняўз’яднання Босніі з Сербіяй<ref name="убийство 243">''Dedijer, Vladimir.'' The Road to Sarajevo, Simon and Schuster, New York, 1966. р. 243{{en icon}}</ref>.
 
[[Выява:gavrilloprincip.jpg|thumb|upright|right|[[Гаўрыла Прынцып]]]]
[[Выява:Franz ferdinand.jpg|thumb|upright|left|Эрцгерцаг [[Франц Фердынанд]]]]
У канцы чэрвеня [[1914]] года наследнік аўстра-венгерскага трона [[эрцгерцаг]] [[Франц Фердынанд]] разам з жонкай [[Сафія Хотэк|Сафіяй]] прыбыў у [[горад Сараева|Сараева]] — галоўны горад Босніі — з мэтай назірання за [[ваенныя манеўры|ваеннымі манеўрамі]] і адкрыцця музея. Фердынанд лічыўся прыхільнікам [[трыалізм]]а — ідэі пераўтварэння дваістай аўстра-венгерскай манархіі ў траістую аўстра-венгерска-славянскую. Трэцяе славянскае каралеўства было б сур'ёзнайсур’ёзнай пагрозай для Сербіі<ref name="убийство 243"/>.
«[[Млада Босна]]» паставіла задачу забіць Фердынанда падчас яго візіту ў Сараева. Забойства было спланавана шасцю змоўшчыкамі.
 
{{Асноўны артыкул|Ліпеньскі крызіс}}
 
Аўстра-Венгрыя яшчэ ў [[1913]] годзе спрабавала развязаць супраць Сербіі вайну, каб ліквідаваць галоўнага суперніка аўстрыйскага панавання на Балканах, аднак для развязвання вайны не было дастатковых падстаў. Пасля забойства эрцгерцага Фердынанда такія падставы ў аўстрыйскага ўрада з'явілісяз’явіліся.
На наступны дзень пасля забойства [[Міністр замежных спраў Аўстрыйскай імперыі і Аўстра-Венгрыі|міністр замежных спраў Аўстрыі]] [[Леапольд фон Бертальд|Бертальд]] пісаў [[Спіс прэм'ерпрэм’ер-міністраў Венгрыі|венгерскаму прэм'ерпрэм’ер-міністру]] графу [[Іштван Ціса|Ціса]] аб сваім намеры «выкарыстаць сараеўскае злачынства, каб звесці рахункі з Сербіяй». У гэтыя ж дні аўстрыйскі імператар [[Франц Іосіф I]] заручыўся падтрымкай галоўнага саюзніка — Германіі. [[5 ліпеня]] імператар [[Германская імперыя|Германіі]] [[Вільгельм II Гогенцолерн|Вільгельм II]] запэўніў, што [[горад Берлін|Берлін]] падтрымае Вену <ref name = "германія"> ''Fischer, Fritz.'' ''Germany's Aims In the First World'', New York: WW Norton, 1967 г. page 53 {{en icon}} </ref>. [[19 ліпеня]] аўстрыйскі ўрад канчаткова прыняў рашэнне аб вайне з Сербіяй.
 
[[23 ліпеня]] Аўстра-Венгрыя прад'явілапрад’явіла Сербіі [[Ліпеньскі ўльтыматум|ўльтыматум]], які складаўся з дзесяці пунктаў. Ультыматум быў відавочна невыканальны і складзены так, каб Сербія адхіліла яго, даўшы тым самым падставу для пачатку баявых дзеянняў. На адказ было адведзена 48 гадзін. Ультыматум утрымліваў зневажальныя для Сербіі патрабаванні. Пяты пункт абвяшчаў: «Дапусціць дзеянне на тэрыторыі Сербіі дзяржаўных службаў Аўстра-Венгерскай імперыі для стрымання любой антыаўстрыйскай дзейнасці». Гэты пункт парушаў суверэнітэт і [[Канстытуцыя Сербіі|Канстытуцыю Сербіі]].
 
Сербскі бок прыняў усе дзесяць пунктаў ультыматуму (пяты пункт — з агаворкамі), акрамя шостага, а менавіта адмовілася дапусціць аўстрыйскіх прадстаўнікоў да ўдзелу ў расследаванні Сараеўскага забойства. Адмова ад аднаго пункта была адзначана аўстрыйцамі як адмова ад ультыматуму. Аўстра-венгерскае пасольства пакінула [[горад Бялград|Бялград]], што азначала разрыў [[Дыпламатычныя адносіны|дыпламатычных адносін]]. [[Расійская імперыя]] зрабіла шэраг спроб схіліць Аўстрыю да перамоваў на базе сербскага адказу. [[Вялікабрытанія]], [[Францыя]] і [[Італія]] прапаноўвалі Вене вынесці пытанне на абмеркаванне канферэнцыі чатырох вялікіх дзяржаў. Аднак Аўстрыя адказала катэгарычнай адмовай. Сербскі каралевіч-рэгент [[Аляксандр I Карагеоргіевіч|Аляксандр I]] звярнуўся па падтрымку да расійскага імператара [[Мікалай II, імператар расійскі|Мікалая II]], які заявіў, што Расія не пакіне ў бядзе Сербію <ref name = "Ліпень"> '' Albertini, Luigi. '' Origins of the War of 1914, Oxford University Press, London, 1953, Vol. II, pp. 27-28 {{en icon}} </ref>.
Асноўная частка гэтай тэрыторыі была гарыстай, толькі невялікія ўчасткі ўздоўж рэк і ўзбярэжжа мора былі раўнінныя. На заходнім участку тэатра баявых дзеянняў былі даволі высокія горы, якія дасягалі вышыні 2600 м. Цэнтральная частка фронту (тэрыторыя Сербіі) ўяўляла сабой горную вобласць з вышынямі 1000 — 1500 м. Да захаду ад Сафіі [[Балканскія горы]] дасягалі вышыні 2400 м.
 
Што ж тычыцца раёна дзеянняў на Сербскім фронце з боку Аўстра-Венгрыі ад ракі [[рака Дрына|Дрыны]] або з боку Балгарыі ад ракі [[рака Цімок|Цімок]], то перадгор'іперадгор’і ў выглядзе шэрагу адгор'яўадгор’яў, якія ідуць з поўдня на поўнач да [[рака Дунай|Дунаю]], дазвалялі сербскай арміі выкарыстоўваць шэраг выгадных рубяжоў для актыўнай абароны.
Найбольш цяжкадаступнымі ўчасткамі фронту былі усходні і заходні. Таму галоўныя дзеянні развіваліся ў цэнтральным напрамку на [[горад Бялград|Бялград]] і [[горад Фесалонікі|Салонікі]]<ref name="Корсун 6">{{Кніга:Корсун М.Г.:Балканскі фронт ПСВ|6|1}}</ref>.
 
Супраць [[Сербія|Сербіі]] [[Аўстра-Венгрыя]] разгарнула 239,5 батальёнаў, 37 эскадронаў, 516 гармат і 392 кулямёта. Галоўнакамандуючым аўстра-венгерскімі сіламі на Балканах быў прызначаны [[Оскар Паціёрэк]] <ref name = "Арміі"> Österreich-Ungarns letzter Krieg. — 1930. — P. 125.{{de icon}} </ref>.
* [[2-я армія, (Аўстра-Венгрыя)|2-я армія]] (камандуючы генерал [[Эдуард фон Бём-ЭрмоліЭрмалі]]) — па цячэнні рэк [[рака Сава|Савы]] і [[Рака Дунай|Дуная]] (па абодва бакі [[горад Бялград|Бялград]]а; фактычна не прымала ўдзелу ў баявых дзеянняў на Балканах і была перакінутая ў [[Галічына|Галіцыю]])
* [[5-я армія, (Аўстра-Венгрыя)|5-я армія]] (камандуючы генерал [[Франк Ліборыюс фон Франк]]) — па левым беразе Дрыны да ўпадзення яе ў Саву (80 000 чалавек)
* [[6-я армія, (Аўстра-Венгрыя)|6-я армія]] (камандуючы Оскар Паціёрэк) — у [[Боснія і Герцагавіна|Босніі]], паміж [[горад Сараева|Сараева]]м і сербскай мяжой (60 000 чалавек) <ref name = "Арміі2"> Österreich-Ungarns letzter Krieg. — 1930. — P. 186—188. {{de icon}} </ref>.
 
'''Сербія''' <br/>
[[Сербія]] разгарнула [[Армія Каралеўства Сербія|чатыры арміі]]. Сербскія сілы ўключалі 247 000 чалавек і 610 гармат (з іх да 40 цяжкіх, 180 гармат старых узораў). Галоўнакамандуючым сербскай арміі стаў прынц-рэгент [[Аляксандр I Карагеоргіевіч|Аляксандр I]], фактычна ж камандуючым быў начальнік Генеральнага штаба [[Радамір Путнік]].
* [[1-я армія, (Сербія)|1-я армія]] (камандуючы генерал [[Петар Баёвіч]]) — яе галоўныя сілы былі сканцэнтраваны ў раёне Паланка, Рача, Топала.
* [[2-я армія, (Сербія)|2-я армія]] (камандуючы генерал [[Сцёпа Сцяпанавіч]]) — з'яўляласяз’яўлялася манеўранай групай, разгорнутай у раёне Белграда.
* [[3-я армія, (Сербія)|3-я армія]] (камандуючы генерал [[Паўле Юрышыч-Штурм]]) — манеўраная група, разгорнутая ў раёне [[Валево|Валева]].
* [[4-я армія, (Сербія)|4-я армія]] (камандуючы генерал [[Мілаш Бажанавіч]]) — прыкрывала даліну Верхняй Маравіі з захаду і забяспечвала сувязь з Чарнагорыяй <ref name = "Фронт2"> {{Крыніцы/История первой мировой войны 1914—1918 гг.|1|257}} </ref>.
 
'''Чарнагорыя''' <br/>
[[Файл:Armee-Inspektor FZM Oskar Potiorek 1914 Pietzner.png|thumb|upright|Камандуючы [[Аўстра-венгерская армія|аўстра-венгерскімі войскамі]] генерал [[Оскар Паціёрэк]].]]
 
Па гэтай прычыне камандуючы аўстрыйскімі войскамі генерал [[Оскар Паціёрэк|Паціёрэк]] прыняў новы план наступу супраць Сербіі і Чарнагорыі. [[7-ы армейскі корпус, (Аўстра-Венгрыя)|7-ы корпус]] у ніжнім цячэнні [[рака Сава|Савы]] павінен выконваць толькі адцягваючыя дзеянні. Рашучы наступ ад Дрыны павінны былі пачаць [[4-ы армейскі корпус, (Аўстра-Венгрыя)|4-ы]], [[8-ы армейскі корпус, (Аўстра-Венгрыя)|8-ы]], [[13-ы армейскі корпус, (Аўстра-Венгрыя)|13-ы]] і частка [[15-ы армейскі корпус, (Аўстра-Венгрыя)|15-га]] і [[16-ы армейскі корпус, (Аўстра-Венгрыя)|16-га карпусоў]]. Астатнія часткі 15-га і 16-га карпусоў павінны былі разгарнуцца супраць чарнагорскай арміі. [[9-ы армейскі корпус, (Аўстра-Венгрыя)|9-ы корпус]] знаходзіўся ў рэзерве. Маючы ў распараджэнні добрую сетку чыгунак у [[Банат|Банаце]], аўстрыйскае камандаванне магло разгарнуць галоўныя сілы менавіта там, захапіць [[горад Бялград|Бялград]] і наступаць углыб Сербіі на цэнтральным напрамку, па далінах рэк [[рака Калубара|Калубара]] і [[Рака Морава, верхні прыток Дуная|Морава]] для захопу галоўнага «арсенала» Сербіі — [[горад Крагуевац|Крагуевац]]а. Мінусам гэтага плана было тое, што аўстра-венгерскім войскам давялося б фарсіраваць складаныя водныя рубяжы — рэкі [[рака Дунай|Дунай]] і Сава. Другі варыянт наступу з боку ракі Дрыны быў зручней для наступаючых войскаў. У выпадку яго рэалізацыі [[аўстрыйцы]] прыкрылі б свае флангі і паменшылі рызыку абхопу. Аднак на Дрынскім участку малалікасць дарог і горная мясцовасць былі зручныя для абараняючыхся [[сербы|сербаў]] <ref name = "Фронт2"/>.
[[Файл:General Putnik.jpg|thumb|left|Камандуючы сербскімі войскамі [[ваявода]] [[Радамір Путнік]].]]
 
=== Узбраенне бакоў ===
 
Сербская армія не паспела акрыяць ад бітваў двух Балканскіх войнаў і папоўніць [[арсенал]]ы, закупіць новае ўзбраенне. Сербская пяхота была ўзброена [[Mauser 98|Маўзераўскімі магазінкамі]]. Востра адчуваўся недахоп ўзбраенняў, боепрыпасаў і іншых матэрыяльных і тэхнічных сродкаў. Значная частка артылерыйскіх гармат з'яўлялісяз’яўляліся састарэлымі, аднак нягледзячы на гэта ў сербскай арміі было 48 [[Цяжкая артылерыя|цяжкіх гармат]]. Таксама ў Сербіі не было авіяцыі і флоту. Адсутнічала свая ваенная прамысловасць <ref name="Рабінін">''Рябинин А.'' [http://militera.lib.ru/h/ryabinin_aa/index.html Малые войны первой половины XX века. Балканы.] — М.: АСТ, 2003. — С. 131—147. — 5000 экз. — ISBN 5-17-019625-3.</ref>.
 
Чарнагорская пяхота была ўзброена [[Вінтоўка Мосіна|трохлінейнымі рускімі магазінкамі]]. Таксама як і Сербія, Чарнагорыя не мела авіяцыі і ўласнай ваеннай прамысловасці. Аднак чарнагорская армія мела каля 100 горных гармат, што ва ўмовах баявых дзеянняў у гарах было вельмі важна. Чарнагорыя не мела свайго флоту, таму з першых дзён вайны аўстрыйскі флот лёгка ўсталяваў блакаду ўзбярэжжа Чарнагорыі <ref name = "Рабінін"/>.
У гэты час насустрач аўстра-венгерскім войскам рухаліся 2-я і 3-я сербскія арміі. Ужо [[16 жніўня]] у Шабац пачаліся баі, у Слаціны <ref group = "заўв."> Слаціна — сяло ў [[абшчына Шабац|абшчыне Шабац]].</Ref> сербскія войскі скавалі і адкінулі австро- венгерскія часткі. У паласе 3-ці сербскай арміі баі насілі зацяты характар, і на некаторых участках сербам прыйшлося адысці. У наступныя дні да сербаў падцягнуліся астатнія часткі, і ім удалося прарваць аўстра-венгерскі фронт у [[абшчына Лазніца|Лазніцы]]. Для аўстрыйцаў склалася неспрыяльная сітуацыя, і яны [[19 жніўня]] пачалі адыход па ўсім фронце. У гэтых умовах аўстра-венгерскае камандаванне было вымушана задзейнічаць часткі 2-й арміі, затрымліваючы іх адпраўку ў [[Галічына|Галіцыю]] <ref name = "Аўстра-венгрыя"> Österreich-Ungarns letzter Krieg. — 1930. — P. 121 {{de icon}} </ref>.
 
З [[20 жніўня]] сербскія войскі пачалі пераслед адыходзячых аўстрыйскіх войскаў. У некаторых месцах аўстрыйскія [[ар'ергардар’ергард]]ы мужна стрымлівалі сербаў, а ў некаторых адступленне ператварылася ва ўцёкі аўстра-венгерскіх войскаў. У выніку да [[24 жніўня]] аўстра-венгерскія войскі былі адкінуты да рэк [[рака Сава|Сава]] і [[рака Дрына|Дрына]] <ref name = "Корсун25"> {{Кніга:Корсун М.Г.:Балканскі фронт ПСВ|22-25|1}} </ref>.
Сербская армія захапіла 50 000 палонных, 50 гармат, 150 зарадных скрыняў, значную колькасць вінтовак, павозак, ваеннай амуніцыі і харчовых запасаў. Такім чынам, сербскім войскам удалося адбіць першае наступленне аўстрыйскіх войскаў <ref name = "Пісараў 35"> ''Писарев Ю. А.'' Сербия и Черногория в ПМВ. — 1968. — С. 35.</ref>. У гэтых баях сербская армія таксама панесла адчувальныя страты, страціўшы да 15 000 чалавек забітымі, параненымі і палоннымі <ref name = "Гісторыя ПМВ 403"> {{Крыніцы/История первой мировой войны 1914—1918 гг.|2|403}} </ref>.
 
=== Працяг баявых дзеянняў; бітва на Дрыне ===
{{Асноўны артыкул|Бітва на Дрыне}}
[[Файл:Бои на сербском фронте (ноябрь 1914).jpg|thumb|300px|right|Палажэнне на сербскім фронце перад пачаткам контрнаступлення сербскіх войскаў <ref group = "заўв."> [[17-ы армейскі корпус, (Аўстра-Венгрыя)|17-ы армейскі корпус]] аўстра-венгерскай арміі, які займаў пазіцыі ў Дрыне быў сфарміраваны ўжо падчас баявых дзеянняў. (Гл. {{Кніга:Корсун М.Г.:Балканскі фронт ПСВ|25|1}}) </ref>]]
Пасля [[Бітва пры Цэры|паразы пры Цэры]] аўстрыйскія войскі пачалі рыхтавацца да другога наступу. Сербскія войскі рабілі спробы перайсці ў [[Срэмская аперацыя, 1914|наступленне]], але ў раёнах [[горад Срэмска-Мітравіца|Мітравіцы]], [[абшчына Земун|Земуна]] і [[горад Сараева|Сараева]] былі вымушаныя адступіць на зыходныя пазіцыі. Перагрупаваўшы свае сілы, аўстра-венгерскае камандаванне [[7 верасня]] пачало новы наступ з мэтай абыйсці сербскія арміі з паўднёвага захаду <ref name = "Писарев40"/>.
 
{{Асноўны артыкул|Бітва пры Калубары}}
[[Файл:Sr prekokolubare.jpg|upright|thumb|right|Сербскія салдаты падчас бітвы пры Калубары]]
[[Аўстра-венгерская армія|Аўстрыйскія войскі]] працягвалі наступленне. [[16 лістапада]] падраздзялення 5-й і 6-й аўстра-венгерскіх арміяў атакавалі пазіцыі сербскіх войскаў з мэтай захапіць чыгуначную галінку [[горад Абрэновац|Абрэновац]] — [[горад Валева|Валева]]. 5-й аўстрыйскай арміі ўдалося захапіць [[абшчына Лазарэвац|Лазарэвац]] і адцясніць 2-ю сербскую армію. [[24 лістапада]] 6-я армія здолела захапіць стратэгічную вышыню — {{НП3|гара Мальён|гару Мальён|en|Maljen}}. [[25 лістапада]] войскі 5-й арміі адцяснілі 2-ю і 3-ю сербскія арміі і, [[Фарсіраванне|фарсіраваўшы]] раку {{нп3|рака Л'егЛ’ег|Л'егЛ’ег|sr|Љиг (рака)}}, выйшлі ў фланг 1-й сербскай арміі.
 
З прычыны стварыўшагася становішча генерал [[Жывоін Мішыч]] прыняў рашэнне пакінуць пазіцыі і адвесці сербскія войскі да горада [[абшчына Горна-Міланавац|Горні Міланавац]]. Генерал Мішыч хацеў перагрупаваць войскі і са свежымі сіламі пачаць контрнаступленне. Першапачаткова план Мішыча выклікаў незадаволенасць камандуючага сербскай арміяй [[Радаміра Путніка]], таму што для гэтага было неабходна пакінуць [[горад Бялград|Бялград]]. Аднак неўзабаве план Жываіна Мішыча быў прыняты, і сербы пачалі адступленне <ref name = "Писарев40"> ''Писарев Ю. А.'' Сербия и Черногория в ПМВ. — 1968. — С. 40-41 </ref>.
 
Пасля двух паражэнняў у [[1914]] годзе на Балканскім фронце аўстрыйскае камандаванне адмовілася ад актыўных дзеянняў на [[Сербская кампанія Першай сусветнай вайны|сербскім фронце]]. [[Аўстрыйцы]] перакінулі войскі з Балканскага фронту на [[Усходні фронт Першай сусветнай вайны|Усходні]], у [[Карпаты]], для [[Карпацкая аперацыя|абароны ад рускай арміі]], пакінуўшы супраць сербскай арміі ўсяго толькі два корпуса. Аўстра-венгерскія войскі панеслі цяжкія страты на Балканскім фронце ў [[1914]] годзе, страціўшы 7 600 афіцэраў і 274 000 салдат. Генерал [[Эрых Людэндорф]] у сваіх успамінах пазней адзначаў <ref name = "Людэндорф 1:92"> ''Э. Людэндорф.'' Мае ўспаміны пра вайну 1914—1916 гг. Т. 1. С. 92 </ref>:
{{Цытата|У Сербіі аўстра-венгерскія войскі былі разбіты і ўжо не з'яўлялісяз’яўляліся паўнавартасным баявым інструментам.}}
Паражэнне Аўстра-Венгрыі ў кампаніі [[1914]] года нанесла сур'ёзнысур’ёзны ўдар па планах Аўстрыі і [[Германская імперыя|Германіі]], якія не змаглі ўсталяваць прамую сувязь з Асманскай імперыяй, якая [[Асманская імперыя ў Першай сусветнай вайне|ўступіла ў вайну]] на іх баку. Генерал Паціёрэк быў адпраўлены ў адстаўку, камандуючым аўстрыйскімі войскамі на Балканах стаў [[Ойген Аўстрыйскі|эрцгерцаг Ойген]].
 
Сербская армія на працягу кампаніі 1914 года адыграла важную ролю для Антанты, сцягнуўшы вялікую колькасць аўстра-венгерскіх войскаў і не даўшы перакінуць іх супраць рускай арміі. Аднак перамога дасталася Сербіі цяжкай цаной. Сербская армія за 1914 год згубіла 132 000 чалавек. Колькасць сербскай арміі не перавышала 100 000 чалавек. Востра адчуваўся недахоп харчавання, медыкаментаў, абмундзіравання. У яе шэрагах пачалася эпідэмія [[тыф]]у. Чарнагорская армія налічвала 50 000 чалавек і ў кампаніі 1914 года адыграла вялікую ролю ў барацьбе з аўстрыйскімі войскамі <ref name = "Вайна 400"/>.
=== Падрыхтоўка да баявых дзеянняў ===
 
[[Файл:Manifest-Bulgarian-First-World-War.jpg|thumb|upright|Маніфест балгарскага цара Фердынанда I, які аб'яўляеаб’яўляе вайну Сербіі.]]
Аперацыю супраць Сербіі аўстра-нямецкае камандаванне рыхтавала старанна і ўсебакова. Была праведзена вялікая праца па разведцы, пашырэнню сеткі дарог і інш. Захоўвалася сакрэтнасць: па плане [[Цэнтральныя дзяржавы|Цэнтральных дзяржаў]] наступленне павінна было стаць для сербаў вялікай нечаканасцю. Да пачатку наступу аўстра-германцам удалося дасягнуць трайной перавагі ў сілах і сродках <ref name = "германцы"/>.
 
Аўстра-германскае камандаванне засяродзіла:
* [[11-я армія, Германская імперыя|11-ю германскую армію]] (камандуючы генерал [[Макс фон Гальвіц]]; 7 пяхотных дывізій), якая была ўзмоцнена цяжкай артылерыяй.
* [[3-я армія, (Аўстра-Венгрыя)|3-ю аўстрыйскую армію]] (камандуючы генерал [[Герман Кёвес фон Кёвесгаза|Кёвес]]; 3 аўстра-венгерскія і 4 германскія пяхотныя дывізіі).
* [[19-ы армейскі корпус, (Аўстра-Венгрыя)|19-ы аўстра-венгерскі корпус]] (супрацьстаяў чарнагорскай арміі).
 
Усяго аўстра-нямецкія войскі налічвалі каля 330 000 чалавек <ref name = autogenerated1> {{Кніга:Корсун М.Г.:Балканскі фронт ПСВ|33|1}} </ref>.
 
Сербская армія мела ў сваім складзе 12 дывізій, у іх шэрагах знаходзілася каля 200 000 чалавек, 678 гармат.
* [[1-я армія, (Сербія)|1-я армія]] (камандуючы генерал [[Жывоін Мішыч]]; знаходзілася ў нізоўях Дрыны і Савы).
* [[2-я армія, (Сербія)|2-я армія]] (камандуючы генерал [[Сцёпа Сцяпанавіч]]; прыкрывала граніцу з Балгарыяй).
* [[3-я армія, (Сербія)|3-я армія]] (камандуючы генерал [[Паўле Юрышыч-Штурм]]; займала пазіцыі па паўднёвым беразе Дуная).
 
Чарнагорская армія мела колькасць каля 50 000 чалавек і 135 гармат. Колькасць саюзніцкага экспедыцыйнага корпуса павінна была складаць каля 150 000 чалавек <ref name = "писарев1000"/>.
Наступленне аўстра-германскіх войскаў пачалося апоўдні [[6 кастрычніка]] [[1915]] года магутнай [[Артылерыя|артылерыйскай]] падрыхтоўкай. Агнём цяжкіх гармат разбураліся акопы, загароды, апорныя пункты сербаў у раёне перапраў. Таксама бамбардзіроўцы падвергнуўся Бялград, у выніку чаго загінула каля 5000 жыхароў горада <ref name = "ПМВ88"> {{Крыніцы/История первой мировой войны 1914—1918 гг.|2|85—88}} </ref>.
 
[[7 кастрычніка]] германскія і аўстра-венгерскія дывізіі пачалі наступленне. Часткі 3-й аўстрыйскай арміі адначасова перапраўляліся праз [[рака Дунай|Дунай]] ([[8-ы армейскі корпус, (Аўстра-Венгрыя)|8-ы аўстрыйскі корпус]]) і праз [[рака Сава|Саву]] ([[22-і рэзервовы корпус, Германская імперыя|22-і германскі рэзервовы корпус]]). Аўстрыйцы і немцы ўзяліся за траленні мінных загарод, пасля чаго пачалася пераправа. Пераправа праходзіла ў цяжкіх умовах, сербы адчайна супраціўляліся. У першы дзень фарсіравання аўстра-германцы страцілі да 66% сваёй маставой маёмасці. Пераправіўшыяся аўстра-германскія часткі вялі разлютаваныя баі з сербскімі войскамі за плацдармы. Пасля надыходу цемры пераправа была працягнутая. Нямецкім войскам удалося захапіць [[Цыганскі востраў]] на Саве, дзякуючы чаму на сербскі бераг хлынулі падмацаванні для аўстра-германскіх войскаў. Пасля таго, як немцам атрымалася захапіць спраўны сербскі мост паміж Цыганскім востравам і сербскім берагам, [[43-я рэзервовая дывізія, Германская імперыя|43-я рэзервовая германская дывізія]] ўварвалася ў Бялград. [[9 кастрычніка]] падышлі параходы і аўстрыйцы здолелі перакінуць на сербскі бераг дзве пяхотныя дывізіі. Завязаліся жорсткія [[Вулічны бой|вулічныя баі]]. Сербскія войскі аказвалі люты супраціў, аднак да [[9 кастрычніка]] немцы ўзялі Бялград<Ref group = "заўв."> Пераправа ля Белграда замест запланаванага аднаго дня расцягнулася на тры. Сербы [[Гаўрылавіч, Драгутин | ўпарта супраціўляліся]] і нанеслі адчувальныя страты аўстрыйцам і немцам. Аднак упартасць германскіх войскаў і добрае забеспячэнне пераправы інжынернымі часткамі і артылерыяй у выніку прынеслі аўстра-германцам поспех. Наяўнасць вялікай колькасці пераправачных сродкаў дазволіла нямецкаму камандаванню, не наводзячы мастоў перакінуць на супрацьлеглы бераг досыць буйныя сілы, якія нягледзячы на лютыя контратакі сербскіх войскаў здолелі ўтрымаць плацдармы. </Ref>. Сербскія войскі былі вымушаныя адыходзіць у паўднёвым кірунку. Акрамя гэтага [[19-ы армейскі корпус, (Аўстра-Венгрыя)|19-ы корпус]] 3-й аўстра-венгерскай арміі пачаў фарсіраванне Дрыны і нанёс удар па чарнагорскім войскам, якія таксама былі вымушаныя адступаць <ref name = "Корсун43" > {{Кніга:Корсун М.Г.:Балканскі фронт ПСВ|43—45|1}} </ref>.
 
11-я германская армія перапраўлялася праз Дунай у раёне Рама (галоўныя сілы), у Сямендрыі (другарадныя сілы), у Орсавы планавалася дэманстратыўная пераправа. Армія перанесла велізарныя цяжкасці, з-за дажджоў, дрэннага надвор'янадвор’я і супраціву сербскіх войскаў. [[8 кастрычніка|8]] і [[9 кастрычніка]] ішоў праліўны дождж, акрамя гэтага сербская артылерыя вяла люты агонь. Затым пачаўся ўраган, які моцна ўскладніў пераправу нямецкіх войскаў. Пасля таго як [[17 кастрычніка]] ўраган сціх, [[10-ы рэзервовы корпус, Германская імперыя|10-му рэзервоваму корпусу]] ўдалося пераправіцца на сербскі бераг. Аднак у горнай мясцовасці паміж Бялградам і Сямендрыяй сербскія войскі аказвалі люты супраціў пераправіўшымся германскім часткам. Толькі да [[21 кастрычніка]] немцам атрымалася зламаць супраціў сербскіх частак і навесці два масты, пасля чаго ўсе падраздзяленні 11-й арміі завяршылі пераправу<Ref name = "Корсун48"> {{Кніга:Корсун М.Г.:Балканскі фронт ПСВ|48|1}} </ref>. Аўстра-германскія войскі за першыя дні баёў страцілі толькі забітымі 10 000 чалавек. [[3-я армія, (Аўстра-Венгрыя)|3-я]] і [[11-я армія, Германская імперыя|11-я арміі]] прасунуліся толькі на 10-15 км.
 
Галоўныя сілы сербскай арміі, засяроджаныя на балгарскай граніцы, правялі перагрупоўку і былі вымушаныя ўступаць у баявыя дзеянні з надыходзячымі з поўначы аўстра-германскімі войскамі. [[Чарнагорцы]] гэтак жа адчайна супраціўляліся, замаруджваючы наступленне аўстрыйскіх дывізій у Дрыны. Аднак аўстра-германскія часткі для развіцця тэмпаў наступлення пачалі праводзіць неабходныя перагрупоўкі і падцягваць цяжкую артылерыю <ref name = "ПМВ88"/>.
 
Балгарскае камандаванне [[Мабілізацыя балгарскай арміі, 1915| разгарнула]] для дзеянняў супраць Сербіі дзве арміі:
* [[1-я армія, (Балгарыя)|1-я армія]] (камандуючы генерал Баяджыеў; 4 пяхотныя дывізіі)
* [[2-я армія, (Балгарыя)|2-я армія]] (камандуючы генерал Тодараў; 2 пяхотныя і 1 кавалерыйская дывізіі)
 
[[6-я пяхотная дывізія, (Балгарыя)|6-я пяхотная дывізія]] знаходзілася ў раёне [[горад Кула, (Балгарыя)|Кулы]], [[5-я пяхотная дывізія, (Балгарыя)|5-я]] і [[8-я пяхотная дывізія, (Балгарыя)|8-я пяхотныя дывізіі]] разгортваліся ў раёне [[горад Белаградчык|Белаградчык]]а, а [[1-я пяхотная дывізія, (Балгарыя)|1-я пяхотная дывізія]] займала пазіцыі на паўночны захад ад [[горад Сафія|Сафіі]]. Падраздзялення 1-й арміі павінны былі наступаць на [[град Пірот|Пірот]] і [[горад Ніш|Ніш]] з мэтай разгрому 2-й сербскай арміі. 2-я балгарская армія ([[3я пяхотная дывізія, (Балгарыя)|3-я]], [[7-я пяхотная дывізія, (Балгарыя)|7-я пяхотныя дывізіі]] і [[1-я кавалерыйская дывізія, (Балгарыя)|1-я кавалерыйская дывізія]]) мела задачу наступаць у даліне [[рака Вардар|ракі Вардар]] і перарэзаць сувязь сербскай арміі з экспедыцыйным корпусам Антанты ў Салоніках. Такім чынам у задачу балгарскіх войскаў ўваходзіў захоп Ніша (1-я армія), чыгуначнага шляху Ніш-Салонікі (2-я армія) з мэтай далейшага акружэння сербскіх войскаў. Аднак самая слабая па складу 2-я балгарская армія павінна была выконваць самую адказную аперацыю. Нягледзячы на тое, што падраздзялення 2-й арміі былі адарваныя ад частак 1-й і маглі атрымаць флангавы ўдар ад англа-французскага корпуса, камандаванне [[Цэнтральныя дзяржавы|Цэнтральных дзяржаў]] не палічыла патрэбным узмацняць 2-ю армію.
[[Файл:Действия 2-й болгарской армии.jpg|thumb|left|300px|Наступленне 2-й балгарскай арміі]]
 
Раніцай 15 кастрычніка балгарскія войскі ўварваліся на тэрыторыю Сербіі. 1-я балгарская армія генерала [[Клімент Баяджыеў|Баяджыева]] сустрэла [[Нишская аперацыя, 1915|ўпартае супраціўленне]] з боку сербскіх войскаў. Падраздзялення [[1-я армія, (Балгарыя)|1-й арміі]] доўгі час штурмавалі умацаваныя пазіцыі сербаў у Пірота. [[25 кастрычніка]] балгарскія войскі вымусілі сербаў адысці за Цімок. Аднак [[2-я армія, (Балгарыя)|2-я балгарская армія]] генерала [[Георг Стаянаў-Тодараў|Тодарава]] без асаблівай цяжкасці хутка прасунулася да ракі [[рака Вардар|Вардар]] у [[Македонія, зямля|Македоніі]]. Балгарскія войскі нанеслі сербам разгром ля [[горад Куманава|Куманава]] і ўзялі [[горад Велес|Велес]]. Гэтыя [[Аўчаполская аперацыя|паспяховыя дзеянні]] балгарскіх войскаў перарвалі сувязь сербскай арміі і саюзнага экспедыцыйнага корпуса ў Салоніках.
 
Баючыся поўнага акружэння, сербская армія з баямі адыходзіла ў паўднёва-заходнім напрамку ў [[Каралеўства Чарнагорыя|Чарнагорыю]] і [[Албанія|Албанію]], таксама адыходзіла і чарнагорская армія. Аўстра-германскія дывізіі пастаянна праследавалі адыходзячых. Сербскія войскі часам праводзілі контратакі і затрымлівалі іх прасоўванне <ref name = "Корсун42"> {{Кніга:Корсун М.Г.:Балканскі фронт ПСВ|39—42|1}} </ref>.
 
Становішча сербскай арміі было катастрафічным. [[22 кастрычніка]] аўстра-германа-балгарскія войскі аднавілі сваё наступленне. Пад націскам пераўзыходзячых сіл сербская армія была вымушана адступаць. [[5 лістапада]] баўгары занялі Ніш <ref name = "Корсун50"> {{Кніга:Корсун М.Г.:Балканскі фронт ПСВ|50|1}} </ref> <ref> ''Г. Марков''. Голямата война. — 1995. — С. 205. {{ref-bg}} </ref>. Пасля заняцця Ніша аўстра-нямецкія і балгарскія часткі з'ядналісяз’ядналіся і павялі сумеснае наступленне. У той жа час тры англа-французскія дывізіі высунуліся з Салонікаў у Македонію для дапамогі сербскай арміі, аднак у [[Црна-Рака|ракі Чэрны]] былі атакаваныя 2-й балгарскай арміяй і адступілі. Спробы англа-французскіх войскаў аднавіць зносіны з сербскай арміяй [[Бітва пры Крывалаке|былі адбітыя]] балгарскімі войскамі <ref name = "ПМВ88"/>.
 
=== Далейшыя баявыя дзеянні ===
У ходзе адступлення сербскай арміі найважную ролю адыгралі чарнагорскія войскі. Для таго, каб прыкрыць адыход сербскіх войскаў да [[Адрыятычнае мора|Адрыятычнага мора]], [[Санджакская дывізія]] [[Узброеныя сілы Чарнагорыі|чарнагорскай арміі]] [[6 студзеня|6]] — [[7 студзеня]] 1916 года ля горада [[горад Мойкавац|Мойкавац]] [[Бітва пры Мойкавацы|атрымала перамогу]] над пераўзыходзячымі сіламі аўстра-венгерскай арміі, стрымліваючы наступленне аўстрыйцаў і даўшы магчымасць часткам сербскай арміі адступіць. Але чарнагорская армія таксама знаходзілася ў цяжкім становішчы, аўстрыйцы працягвалі наступ і чарнагорцы былі вымушаныя неўзабаве адступіць. [[14 студзеня]] аўстрыйцы ўзялі [[горад Цэтынэ|Цэтынэ]]. Асноўная частка ўцалелай чарнагорскай арміі трапіла ў акружэнне аўстрыйскіх войскаў <ref name = "Корсун58"/>.
 
Аперацыя супраць Сербіі і Чарнагорыі доўжылася каля двух месяцаў, у выніку ўся тэрыторыя гэтых краін была акупаваная войскамі Цэнтральных дзяржаў. Сербіі прыйшлося абараняцца супраць пераўзыходзячых сіл праціўніка. Пазней прэм'ерпрэм’ер-міністр Вялікабрытаніі [[Дэвід Лойд Джордж|Лойд Джордж]] пісаў <ref name = "Джордж"> ''Д. Лойд Джордж.'' Ваенныя мемуары. Т. 1, 2. С. 348 </ref>:
{{Цытата|[[Сербія]] была пакінутая саюзнікамі насуперак урачыстаму абяцанню своечасовай падтрымкі.}}
Цэнтральныя дзяржавы не адважыліся парушыць граніцу нейтральнай Грэцыі і абмежаваліся вылучэннем да граніцы двух балгарскіх армій, узмоцненых нямецкімі дывізіямі <ref name = "ПМВ88"/>.
Аўстра-германа-балгарскія войскі практычна цалкам здолелі выканаць план баявых дзеянняў на Балканах. Тэрыторыю Чарнагорыі акупавалі аўстрыйскія войскі. Тэрыторыю Сербіі занялі таксама аўстра-венгерскія і балгарскія войскі. Чарнагорская армія была дэмабілізавана, а сербская армія ў выніку магутнага наступу праціўніка, цяжкіх умоў адступлення і пастаянных баёў панесла значныя страты. Акрамя людскіх страт сербскія войскі страцілі вялікую колькасць гармат, боепрыпасаў і г.д. <Ref name = "Корсун42"/>
 
Значныя поспехі войскаў Чацвяртнога саюза на Балканах прынеслі ім буйныя стратэгічныя і дыпламатычныя поспехі. Акрамя пералічаных выгод (устанаўлення прамых зносін з Турцыяй і прыцягнення ў вайну на сваім баку Балгарыі), аўстра-германскі блок значна паслабіў пазіцыі Антанты ва ўсім рэгіёне <ref group = "заўв."> Падводзячы вынікі кампаніі 1915 года на Балканах, Усходзе і Міжземнамор'еМіжземнамор’е, прэм'ерпрэм’ер-міністр Вялікабрытаніі Лойд-Джордж пісаў: «Дарданэлы былі эвакуіраваны; Балканы перайшлі ў рукі Цэнтральных дзяржаў; шлях на Дунай, на Канстанцінопаль і да Чорнага мора была канчаткова зачынена; Сербія выйшла з гульні; Расія нястрымна набліжалася да разгрому; Румынія была ізаляваная ». </Ref>.
 
Аднак акружыць і знішчыць сербскую армію не ўдалося. Сербская армія вясной [[1916]] года будзе рэарганізавана і ўльецца ў склад саюзных сіл на [[Салоніцкі фронт|Салоніцкім фронце]]. Умелае выкарыстанне войскаў, контрудары ва ўмовах горнай мясцовасці, а таксама пастаўленая непасільная задача 2-й балгарскай арміі па акружэнню сербскіх войскаў перашкодзілі войскам Цэнтральных дзяржаў акружыць і цалкам знішчыць сербскія войскі <ref name = "ПМВ88"/>.
 
Падрадзяленні 2-й балгарскай арміі не пераходзілі сербска-грэцкую граніцу. Войскі Цэнтральных дзяржаў размясціліся на новых пазіцыях наступным чынам:
* [[1-я армія, (Балгарыя)|1-я балгарская армія]] — (дзве пяхотныя дывізіі, адна кавалерыйская брыгада і германскі атрад); заняла пазіцыі ад [[Ахрыдскае возера|Ахрыдскага возера]], у раёне [[Горад Бітала|Манасціра]] ўздоўж сербска-грэцкай граніцы на поўдзень ад [[горад Прылеп|Прылеп]]а. Акрамя гэтага для забеспячэння правага флангу падраздзяленні арміі ўступілі на тэрыторыю Албаніі і занялі [[горад Эльбасан|Эльбасан]].
* [[2-я армія, (Балгарыя)|2-я балгарская армія]] — (тры пяхотныя дывізіі); заняла пазіцыі ў [[горад Струміца|Струміцы]], [[горад Петрыч|Петрыча]], [[горад Гоцэ-Делчэў|Неўракопа]].
* [[11-я армія, Германская імперыя|11-я германская армія]] — (дзве германскія і паўтары балгарскія пяхотныя дывізіі); на паўночны захад ад [[Геўгелія|Геўгеліі]] і на поўнач ад [[Дойранскае возера|возера Дойран]] <ref name = "Корсун53"/>.
 
Аднак усё ж [[1 верасня]] саюзнікі ў складзе пяці англійскіх, чатырох французскіх, шасці сербскіх, адной італьянскай і адной рускай пяхотных дывізій <ref group = "заўв."> Да гэтага часу на Салоніцкі фронт прыбыла адна італьянская дывізія і руская пяхотная брыгада. Колькасць асабовага складу саюзных войскаў дасягнула 369 тысяч чалавек, а баявога — 250 тысяч. (Гл. {{Кніга:Корсун М.Г.:Балканскі фронт ПСВ|71|1}}) </ref> пачалі наступ у напрамку Флорына, [[Горад Бітала|Манасціра]] з мэтай садзейнічання румынскаму фронту.
 
[[12 верасня]] сербска-французскія часткі адціснулі падраздзяленні [[8-я пяхотная дывізія, (Балгарыя)|8-й балгарскай пяхотнай дывізіі]] і занялі [[Горнічава]]. [[23 верасня]] французы адбілі ў балгараў Флорыну, захапіўшы некалькі балгарскіх гармат. У высакагорных раёнах, на гары [[Каймакчалан]], [[Бітва пры Каймакчалане|адбывалася бітва]] паміж 1-й брыгадай [[3-я пяхотная дывізія, (Балгарыя)|3-й балгарскай пяхотнай дывізіі]] і [[Дрынская дывізія|Дрынскай дывізіяй]] сербскай арміі. Упартыя атакі сербаў [[балгары]] адбівалі з дапамогай [[Артылерыя|артылерыі]], якая нанесла сербскім войскам цяжкія страты. Пасля зацятых баёў, у выніку якіх пік некалькі разоў пераходзіў з рук у рукі, да [[30 верасня]] сербскім войскам усё ж удалося захапіць гару. Аднак сэрбская армія панесла цяжкія страты, страціўшы толькі забітымі 5 000 салдат і афіцэраў.
 
Да [[3 кастрычніка]] саюзнікі адціснулі балгараў да мяжы, з якой яны пачалі наступленне [[17 жніўня]] <ref name = "Корсун76"/>.
=== Баявыя дзеянні ў 1917 годзе ===
 
Наступленне саюзнікаў, сілы якіх складалі 660 000 чалавек (240 000 англічан, 200 000 французаў 130 000 сербаў, 50 000 італьянцаў, 17 000 рускіх і за 23 000 грэкаў) <ref group = "заўв."> Нягледзячы на тое, што афіцыйна Грэцыя ўступіла ў вайну толькі ўлетку 1917 года, яшчэ з 1916 года па распараджэнні генерала Саррайя было пачата фарміраванне грэчаскіх добраахвотніцкіх атрадаў, якія ваявалі на баку Антанты. </ref>, было намечана на [[25 красавіка]]. Раней раніцай 25 красавіка 86 цяжкіх і 74 палявых гарматаў англійскіх войскаў выпусцілі ў агульнай складанасці 100 тысяч снарадаў па балгарскіх пазіцыях. У ходзе [[Бітва пры Дойране, 1917|няўдалых атак]] брытанцаў у [[Дойранскае возера|возера Дойран]] на пазіцыі [[9-я пяхотная дывізія, (Балгарыя)|9-й балгарскай пяхотнай дывізіі]], надыходзячыя англійскія войскі панеслі цяжкія страты. [[8 мая]] саюзнікі паўтарылі атаку у Дойрана, аднак яна таксама не прынесла ім ніякіх вынікаў. За адбіццё брытанскага наступлення камандуючы 9-й дывізіі [[палкоўнік]] [[Уладзімір Вазаў| Вазаў]] быў узведзены ў [[генерал-маёр]]ы.
 
У сакавіку на [[горы Баба|горным масіве Баба]] французскія дывізіі [[Бітва за Чырвоную сцяну|атакавалі]] пазіцыі 6-й балгарскай дывізіі. У ходзе артылерыйскай падрыхтоўкі было выпушчана больш за 200 000 снарадаў, аднак балгарскія салдаты і афіцэры, схаваўшыся ў бункерах не панеслi страт пры абстрэле. Пасля гэтага завязаліся разлютаваныя [[бой у гарах|баі ў горных умовах]]. Нягледзячы на люты супраціў балгарскіх падраздзяленняў, французам атрымалася захапіць пік Чырвоная сцяна.
Аднак балгарскае камандаванне прыняло рашэнне адбіць пік у праціўніка. Дзякуючы вялікім намаганням балгарам атрымалася ўручную ўцягнуць і ўсталяваць шэсць артылерыйскіх гармат на суседняй вышыні, адкуль былі добра бачныя і даступныя для абстрэлу французскія пазіцыі. [[18 мая]] пачаўся артылерыйскі абстрэл французскіх пазіцый на піку. [[Артылерыя]] балгараў пачала абстрэл французскіх пазіцый на піку, [[Сухапутныя войскі Балгарыі|балгарская пяхота]] была ўзброена новымі нямецкімі [[агнямёты|агнямётамі]]. Пасля двухгадзіннай артпадрыхтоўкі балгарскія войскі пачалі штурм піка, з дапамогай гранат і агнямётаў душачы любы супраціў. Было забіта больш за 5&nbsp;000 французаў, а 2 афіцэра і 259 салдат французскай арміі патрапілі ў балгарскі [[Ваеннапалонныя Першай сусветнай вайны|палон]]. Пасля гэтага на дадзеным участку фронту наступіла зацішша, а войскі Антанты не рабілі спробаў вярнуць сабе пік.
 
Неспрыяльная сітуацыя на розных участках фронту і дрэннае надвор'енадвор’е вымусілі камандаванне Антанты [[23 мая]] спыніць аперацыі на Салоніцкім фронце. За час баёў страты саюзнікаў склалі да 20&nbsp;000 чалавек забітымі, параненымі і прапаўшымі без вестак (11&nbsp;000 французаў, 6100 брытанцаў і 900 сербаў) <ref name = "Корсун 82"> {{Кніга:Корсун М.Г.:Балканскі фронт ПСВ|82|1}} </ref>. Недахоп артылерыі ў войсках Антанты быў адной з галоўных прычын няўдач гэтых аперацый <ref name = "Пісараў 204"/>. [[8 мая]] пачалося наступленне французскіх часцей, аднак недахоп артылерыі і контратакі балгарскіх войскаў вымусілі камандаванне Антанты спыніць наступ. Наступленне сербскіх войскаў у раёне ракі [[Црна-Рака|Чэрны]] таксама было спынена.
 
Акрамя гэтага, у некаторых французскіх падраздзяленнях пад уплывам [[Наступленне Нівеля#Вынікі наступлення|салдацкіх мецяжоў]] у [[Францыя|Францыі]] ўспыхнулі салдацкія хваляванні. Аднак неўзабаве ўсе выступленні былі задушаныя камандаваннем Антанты.
Усе ўмовы ўльтыматума грэцкі ўрад быў вымушаны прыняць. Адначасова з гэтым камандаванне Салоніцкага фронту зрабіла пераварот у Салоніках і стварыла там Часовы ўрад Грэцыі на чале з [[Элефтэрыёс Венізелас|Элефтэрыёса Венізеласа]] (заўзятым прыхільнікам уступлення ў вайну на баку Антанты). Таксама ў [[горад Афіны|Афінах]] быў сфарміраваны яшчэ адзін урад, пад кантролем французаў, <ref name = "Корсун 78"> {{Кніга:Корсун М.Г.:Балканскі фронт ПСВ|78|1}} </ref>.
 
Разам з гэтымі мерамі краіны Антанты высадзілі дэсант і пачалі захоп судоў Цэнтральных дзяржаў, якія знаходзіліся ў грэцкіх партах. Такім чынам з 1916 года ў Грэцыі існавалі два ўрады — законны ў Афінах і ўрад Венізеласа ў [[горад Фесалонікі|Салоніках]]. Краіна фактычна апынулася на мяжы [[Нацыянальны раскол|грамадзянскай вайны]] <ref name = "Корсун 82"/>. У канцы года сітуацыя ў Грэцыі абвастрылася. [[1 снежня]] прыхільнікі Венізеласа, пры дапамозе англа-французскіх войскаў паднялі паўстанне ў Афінах, з мэтай захопу ўлады. Аднак урадавыя войскі здолелі падавіць мяцеж, пры гэтым англічане і французы страцілі да 250 чалавек забітымі. Пасля гэтага Антанта прад'явілапрад’явіла грэцкаму ўраду ўльтыматум аб перадачы найважнейшых галін дзяржаўнага кіравання ў рукі саюзнікаў. Кароль Грэцыі быў вымушаны прыняць гэтыя ўмовы <ref name = "Корсун 78"/>.
 
У [[1917]] годзе краіны Антанты працягнулі ціск на Грэцыю з мэтай уцягнення яе ў вайну. [[11 чэрвеня]] краіны Антанты ад імя трох «[[Вялікія дзяржавы|Вялікіх дзяржаў]]» (Вялікабрытаніі, Францыі і Расіі) уручылі прэм'ерпрэм’ер-міністру краіны [[Аляксандрас Заіміс|Аляксандрасу Займісу]] патрабаванне аб адрачэнні грэцкага караля Канстанціна I ад прастолу. Адначасова з гэтым французскія і італьянскія войскі занялі [[Фесалія|Фесалію]], [[Карынфскі перашыек]], [[Ном Яніна|Яніну]] і [[Эпір]] з мэтай спыніць усялякія выступы грэцкіх урадавых войскаў і партызанскіх атрадаў. [[12 чэрвеня]] 1917 года [[кароль Грэцыі]] [[Канстанцін I, кароль Грэцыі|Канстанцін I]] адрокся ад прастолу і быў вымушаны пакінуць краіну. Каралём стаў другі сын Канстанціна — [[Аляксандр I, кароль Грэцыі|Аляксандр]]. Новы кароль узяў курс на канчатковае ўступленне ў вайну на баку Антанты. Пасля таго як краінам Антанты атрымалася цалкам узяць пад свой кантроль сітуацыю ў Грэцыі, яны адмянілі марскую блакаду краіны <ref name = "Корсун 84"> {{Кніга:Корсун М.Г.:Балканскі фронт ПСВ|84|1}} </ref>.
 
[[27 чэрвеня]] новы кароль прызначыў Венізеласа «законным» прэм'ерпрэм’ер-міністрам. [[29 чэрвеня]] Грэцыя адклікала паслоў з краін Чацвяртнога саюза. [[2 ліпеня]] [[1917]] года Грэцыя абвясціла вайну ўсім краінам [[Цэнтральныя дзяржавы|Цэнтральнага блока]]. У верасні ў Грэцыю прыбылі 80 французскіх афіцэраў для правядзення мабілізацыі грэцкіх узброеных сілаў. Тым самым сілы Антанты на Салоніцкім фронце былі павялічаныя, а таксама забяспечаны тыл саюзных войскаў <ref name = "Корсун 82"/>.
 
=== Вынікі кампаніі 1917 года ===
Важнае значэнне мела барацьба сербскага народа супраць акупацыйных войскаў Цэнтральных дзяржаў. Нярэдка на тэрыторыі Сербіі ўспыхвалі [[Топліцкае паўстанне|паўстанні]] супраць акупацыйных войскаў. Агульная колькасць паўстанцаў у паўднёвых раёнах Сербіі дасягала да 13 000 чалавек. Аднак дрэнна ўзброеныя сербы не змаглі доўга супрацьстаяць рэгулярным войскам [[Цэнтральныя дзяржавы|Цэнтральных дзяржаў]]. Карнікі жорстка расправіліся з паўстанцамі <ref name = "Пісараў 204"/>.
 
У [[1917]] годзе адбылася важная падзея ў гісторыі Балканскага паўвострава. У самым пачатку Першай сусветнай вайны [[Урад Сербіі|ўрад Сербіі]] абвясціў, што вядзе вайну за вызваленне [[Паўднёвыя славяне|паўднёваславянскіх народаў]] і [[Ірэдэнтызм|аб'яднаннеаб’яднанне]] іх у рамках [[Вялікая Сербія|Вялікай Сербіі]]. У красавіку [[1915]] года ў [[горад Лондан|Лондан]]е быў сфармаваны [[Паўднёваславянскі камітэт]] з прадстаўнікоў нацыянальных рухаў паўднёвых славян на тэрыторыях, якія ўваходзяць у склад Аўстра-Венгрыі, для каардынацыі намаганняў па звяржэнні аўстрыйскай улады. [[20 ліпеня]] [[1917]] года на [[востраў Керкіра|Корфу]] паміж Паўднёваславянскім камітэтам і ўрадам Сербіі была падпісана [[Корфская дэкларацыя|дэкларацыя]], якая прадугледжвала аб'яднаннеаб’яднанне Сербіі, Чарнагорыі і паўднёваславянскіх зямель у складзе Аўстра-Венгрыі ў адзіную незалежную дзяржаву на чале з каралём з сербскай дынастыі [[Дынастыя Карагеоргіевічаў|Карагеоргіевічаў]] і з роўнымі правамі трох нацый — [[Сербы|сербаў]], [[харваты|харватаў]] і [[славенцы|славенцаў ]] <ref name = "Пісараў 204"/> <ref name = DS/>.
 
== Кампанія 1918 года ==
Да пачатку [[1918]] года ваенна-палітычнае становішча на [[Балканскі паўвостраў|Балканах]] склалася на карысць [[Антанта|Антанты]]. Аднак на ўсім працягу фронту працягвалася зацішша, якое ўсталявалася яшчэ з другой паловы [[1917]] года <ref name = "Пісараў 297 + 4"> ''Писарев Ю. А.'' Сербия и Черногория в ПМВ. — 1968. — С. 297—301</ref>.
 
У сакавіку 1918 года камандаванне Антанты прыступіла да вывучэння магчымасці пераходу ў наступленне саюзных войскаў. У сваю чаргу, у сувязі з падрыхтоўкай [[Вясновае наступленне, 1918|буйнога наступлення]] на [[Заходні фронт Першай сусветнай вайны|Заходнім фронце]] [[Германская імперыя|Германія]] вывела ўсе свае войскі з Салоніцкага фронту і перакінула іх у [[Францыя|Францыю]] <ref name = "Пісараў 297 + 4"/>. Балгарская армія была ў стане толькі абараняцца. Для таго каб спыніць перакідванне германскіх войскаў на захад з іншых франтоў, французскае камандаванне загадала камандуючаму саюзнымі войскамі на Салоніцкім фронце генералу Гіёма (якога пазней змяніў французскі генерал [[Д'Эсперэ, Луі | Луі д'Эсперэд’Эсперэ]]) <ref name = " Пісараў 297 + 4 "/> зрабіць усё магчымае, каб скаваць сілы праціўніка на Балканах і не дапусціць іх перакідку ў Францыю <ref name ="Турнэс"> ''Р. Турнэс.'' Фош и победа союзников 1918 г. С. 167—169</ref>.
 
Спачатку было прынята рашэнне, што [[Узброеныя сілы Грэцыі|грэцкія войскі]] будуць наступаць у [[Фракія|фракійскім]] напрамку, а [[Узброеныя сілы Сербіі|сербскія]] — у [[рака Вардар|вардарскім]] . Аднак у ліпені французскае камандаванне змяніла план на пераход у агульнае наступленне на ўсім Салоніцкім фронце. [[3 жніўня]] 1918 года план быў зацверджаны Вышэйшым ваенным саветам Антанты <ref name = "Пісараў 297 + 4"/>.
 
Арміі Антанты займалі фронт працягласцю 350 км. Ён працягнуўся ад заліва Арфана ў [[Эгейскае мора|Эгейскім моры]] па цяжкадаступнай горнай мясцовасці і дасягаў раёна Валоны на ўзбярэжжы [[Адрыятычнае мора|Адрыятычнага мора]]. Саюзныя войскі складаліся з 29 дывізій (восем французскіх, чатыры англійскія, шэсць сербскіх <ref group = "заўв.">Адна [[Сербскі добраахвотніцкі корпус, Першая сусветная вайна|сербская Добраахвотніцкая дывізія]] (12 500 чалавек) складалася з былых [[Ваеннапалонныя Першай сусветнай вайны|палонных]] аўстра-венгерскай арміі (сербаў, харватаў і славенцаў) і на брытанскіх судах была дастаўлена на Балканы з [[горад Уладзівасток|Расіі]], дзе была сфарміравана. </ref>, адна італьянская, дзесяць грэцкіх <ref group = "заўв."> На фронце дзейнічалі тры грэцкіх вайсковых карпусы: армейскі корпус «А» ([[1-я пяхотная дывізія, Грэцыя|1-я]], [[2-я пяхотная дывізія, Грэцыя|2-я]] і [[13-ая пяхотная дывізія, Грэцыя|13-ая пяхотныя дывізіі]]), армейскі корпус «В» ([[3-я пяхотная дывізія, Грэцыя|3-я]], [[4-я пяхотная дывізія, Грэцыя|4-я]] і [[14-я пяхотная дывізія, Грэцыя|14-я пяхотная дывізіі]]) і армейскі корпус «Нацыянальнай абароны» ([[Архіпелагоская дывізія]], [[Серэская дывізія]], [[Крыцкая дывізія]]). Акрамя гэтага мелася [[9-я пяхотная дывізія, Грэцыя|9-я пяхотная дывізія]]. </Ref>)<ref name="Корда">''А. Корда.'' Мировая война. Операции на суше в 1918 г. Пер. с франц. М., 1924. С. 108.</ref><Ref group = "заўв."> Руская асобная дывізія на Салоніцкім фронце ў студзені — лютым 1918 г. з прычыны моцных рэвалюцыйных настрояў салдат была расфармаваная (Ю. А. Писарев. Русские войска на Салоникском фронте. — «Исторические записки», 1967. Т. 79. С. 131—138)</ref> — усяго 667&nbsp;000 чалавек і 2&nbsp;070 гармат <ref name = "Войска">{{Кніга:Корсун М.Г.:Балканскі фронт ПСВ|95|1}}</ref> <ref name = "Турнэс 164">''Р. Турнэс.'' Фош и победа союзников 1918 г. С. 164 </ref>.
[[Файл:Venizelos WWI 1918.jpg|left|upright=1.1|thumb|Прэм'ерПрэм’ер-міністр Грэцыі [[Элефтэрыёс Венізелас]] і камандуючы войскамі Антанты [[Морыс Сарай]] на лініі фронту]]
 
Цэнтральныя дзяржавы ў паласе Салоніцкага фронту мелі 12 балгарскіх дывізій, зведзеных у чатыры арміі (11-я «германская» <ref group = "заўв."> Армію называлі германскай, паколькі яна была ўзмоцнена германскімі пяхотнымі батальёнамі і нямецкім узбраеннем, аднак асноўную частку войскаў гэтай арміі ўсё ж складалі балгарскія падраздзяленні. </ref>, 1-я, 2-я і [[4-я армія, (Балгарыя)|4-я]] балгарскія) — усяго да за 400 000 чалавек і 1138 гармат <ref name = "Войска"/>.
 
На ўчастку ў Дабраполлі за час зацішша балгарскія войскі ўмацавалі свае пазіцыі. Былі створаны 2-3 лінія акопаў, драцяныя загароды. Аднак балгарскае камандаванне лічыла гэты раён цяжкадаступным і меркавала, што саюзнікі нанясуць удар на іншых участках фронту <ref name = "Корсун 99"> {{Кніга:Корсун М.Г.:Балканскі фронт ПСВ|98—99|1}} </ref>.
[[Файл:Vladimir Vazov.jpg|thumb|upright|Генерал Вазаў, кіраўнік абароны балгарскай арміі ля возера Дойран.]]
 
Наступленне саюзных войскаў працягвалася. [[19 верасня]] серба-французскія войскі фарсіравалі [[Црна-Рака|раку Чэрну]], пасля чаго сербскім часткам атрымалася адкінуць 11-ю армію да [[горад Прылеп|Прылеп]]а. Да [[20 верасня]] прарыў быў пашыраны да 45 км па фронце і на 40 км у глыбіню. Разумеючы гаротнае становішча балгарскай арміі, германскае камандаванне прыняло рашэнне накіраваць у Сербію свае войскі, спадзеючыся спыніць саюзнае наступленне ў раёне [[горад Ніш|Ніш]]а <ref name = "Корсун 89"/>. [[21 верасня]] серба-франка-грэцкія войскі дасягнулі ракі Вардар захапіўшы горад [[Крывалак]]. Такім чынам 11-я армія апынулася адрэзаная ад іншых балгарскіх частак. <Ref name = "Турнэс"/>. Да [[22 верасня]] фронт наступлення дасягае 150 км. [[23 верасня]] саюзнае камандаванне ўводзіць у бой кавалерыйскую групу, якая атрымала задачу авалодаць [[Горад Скоп'еСкоп’е|Скоп'еСкоп’е]] і арганізаваць рэйд па тылах [[11-я армія, Германская імперыя|11-й германскай арміі]]. Да [[24 верасня]] саюзныя войскі прайшлі зону сярэдняга цячэння Вардара і Чэрны, працягваючы энергічнае наступленне з мэтай канчатковага акружэння 11-й арміі <ref name = "Корсун 101"> {{Кніга:Корсун М.Г.:Балканскі фронт ПСВ|101|1}} </ref>.
 
[[26 верасня]] сербскія злучэнні занялі Вялес, англійскія войскі перайшоўшы дзяржаўную мяжу ўварваліся на тэрыторыю Балгарыі і захапілі [[горад Струміца|Струміцу]], пагражаючы наступленнем на Сафію. У гэты ж час італьянская дывізія ўвайшла ў [[горад Крушэва|Крушэва]]. Балгарскія арміі адступалі на ўсім працягу лініі фронту. Балгарскія падраздзялення пакідалі <ref group = "заўв."> Болгарская армія адступала ў спешным парадку, адпаведна вялікая колькасць складоў, абозаў і іншай маёмасці даставалася наступаючым. Аднак у баях за [[Горад Скоп'еСкоп’е|Скоп'еСкоп’е]] балгарам з дапамогай [[бронецягнік]]а ўдалося эвакуіраваць значную колькасць маёмасці, падарваць склады і масты. (Гл. {{Кніга:Корсун М.Г.:Балканскі фронт ПСВ|104|1}}) </ref> тысячы параненых, артылерыю, абозы і іншыя запасы і маёмасць. Фронт балгарскай арміі быў глыбока рассечан, 11-я армія апынулася ў катастрафічным становішчы <ref name = "Корсун 89"/>. У Вялеса на працягу [[26 верасня]] ішлі разлютаваныя баі паміж франка-сербскімі і балгарскімі войскамі. Гэта магло даць час 11-й германскай арміі лёгка выйсці з-пад удару і ў поўным парадку і адступіць. Аднак спадзеючыся ўтрымаць займаныя пазіцыі і мяркуючы, што астатнія балгарскія войскі ўжо спынілі адступленне, камандаванне 11-й арміі прымае рашэнне ўтрымліваць пазыцыі. Такім чынам камандаванне 11-й арміі давала магчымасць саюзным войскам завяршыць акружэнне <ref name = "Корсун 101"/>.
 
[[29 верасня]] сербы ўзялі [[Горад Шціп|Ішціп]], у гэты ж дзень французскія падпадзяленні фактычна завяршылі акружэнне 11-й арміі. [[Сербы]] маглі працягваць наступленне ў раён Струмы, а таксама маглі цясніць адыходзячую 2-ю балгарскую армію. Часткі французскіх і італьянскіх войскаў былі спыненыя балгарамі на рацэ Вяліке. Таксама фактычна прыпыніла свой рух 3-я грэцкая пяхотная дывізія <ref name = "Корсун 102"/>. У гэты ж дзень было складзена перамір'еперамір’е паміж Балгарыяй і Антантай. Часткі 11-й арміі працягвалі змагацца і [[30 верасня]] паколькі не ведалі аб заключэнні перамір'яперамір’я. Аднак пасля таго як балгарскім войскам паведамілі аб спыненні баявых дзеянняў, падраздзяленні 11-й арміі склалі зброю. Надыходзячымі войскамі было захоплена каля 500 гармат, 10&nbsp;000 коней, велізарная колькасць розных запасаў <ref name = "Корсун 102"> {{Кніга:Корсун М.Г.:Балканскі фронт ПСВ|102|1}} </ref>.
 
=== Капітуляцыя Балгарыі ===
 
У балгарскай арміі пачаліся бунты, урад краіны паспрабаваў сілай супакоіць паўстаўшыя падраздзяленні, аднак да [[28 верасня]] ужо 30 000 салдат балгарскай арміі [[Владайскае паўстанне| адмаўляліся ваяваць]]. [[217-я пяхотная дывізія, Германская імперыя|217-я нямецкая пяхотная дывізія]], перакінутая з [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|Расіі]] ў Балгарыю, артылерыйскім і кулямётным агнём змагла спыніць паўстаўшых балгарскіх салдат на подступах да [[горад Сафія|Сафіі]]. Улічваючы катастрафічнае становішча, урад Балгарыі спяшаўся з заключэннем перамір'яперамір’я. [[29 верасня]] 1918 года балгарская дэлегацыя ([[Іван Цонеў Лукаў|Іван Лукаў]], [[Андрэй Тасеў Ляпчаў|Андрэй Ляпчаў]] і [[Сімяон Трайчаў Радзеў|Сімяон Радзеў]]) заключыла [[Салоніцкае перамір'еперамір’е|перамір'еперамір’е]] з камандуючым войскамі Антанты на Салоніцкім фронце генералам [[Луі д'Эсперэд’Эсперэ]] <ref name = "Турнэс"/>.
 
Па ўмовах перамір'яперамір’я балгарскія войскі былі абавязаныя неадкладна пакінуць усе захопленыя тэрыторыі Сербіі і Грэцыі, [[узброеныя сілы Балгарыі]] падлягалі [[дэмабілізацыя|дэмабілізацыі]] (за выключэннем нязначных [[Пяхота|пяхотных]] і [[Кавалерыя|кавалерыйскіх]] сіл). Таксама войскі Антанты маглі вольна перамяшчацца па тэрыторыі Балгарыі. Боепрыпасы, зброя і іншыя матэрыяльныя сродкі складзіраваліся і трымаліся пад кантролем войскаў Антанты. Усе балгарскія салдаты і афіцэры, якія знаходзіліся на захад ад мерыдыяна [[горад Скоп'еСкоп’е|Скоп'еСкоп’е]], аб'яўлялісяаб’яўляліся ваеннапалоннымі (каля 90&nbsp;000 чалавек). У сваю чаргу ўсё ваеннапалонныя войскаў Антанты, якія знаходзіліся ў балгарскім палоне, падлягалі вызваленню <ref name = "Турнэс"/>. Таксама быў падпісаны сакрэтны дадатак, па якім войскі Антанты мелі права на акупацыю шэрагу стратэгічных аб'ектаўаб’ектаў у Балгарыі, а таксама [[Саюзнікі ў Першай сусветнай вайне|саюзнікі]] атрымлівалі права кантролю над [[Гісторыя пошты і паштовых марак Балгарыі|паштовай і тэлеграфнай сувяззю Балгарыі]] <ref name = "капітуляцыя трэцяга балгарскага царства">[http://www.kroraina.com/knigi/zbf_ww1/zbf_8b.html За Балканскими фронтами Первой мировой войны. Капитуляция Болгарии]{{ref-ru}}</ref>.
 
=== Завяршэнне баявых дзеянняў на Балканах ===
 
Акрамя гэтага, саюзныя войскі былі накіраваныя ў Румынію (дзве французскія і адна англійская дывізіі). Французскія кавалерыйскія злучэнні фарсіравалі [[рака Дунай|Дунай]] і занялі пазіцыі каля [[горад Русе|Рушука]] і [[Свіштаў]]а. Паколькі [[Румынія]] была выведзена з вайны, яна падпісала [[Бухарэсцкі мірны дагавор, 1918|Бухарэсцкі мірны дагавор]] з Цэнтральнымі дзяржавамі і была акупаваная. Аднак з уступленнем на яе тэрыторыю войскаў Антанты [[10 лістапада]] ўрад, які размяшчаўся на той момант у [[горад Ясы|Ясах]], абвясціў мабілізацыю і зноў ўступіў у [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]], абвясціўшы вайну [[Германская імперыя|Германіі]] <ref name = "Корда12"/>.
Акрамя гэтага, саюзныя войскі таксама павялі наступленне і ў напрамку турэцкай мяжы, стварыўшы пагрозу [[горад Стамбул|Стамбул]]у. Аднак ужо [[11 лістапада]] [[1918]] года пасля капітуляцыі ўсіх сваіх саюзнікаў па [[Цэнтральныя дзяржавы|Цэнтральнаму блоку]] [[Германія]] таксама заключыла [[Першае камп'енскаекамп’енскае перамір'еперамір’е|перамір'еперамір’е]] з краінамі Антанты. [[Першая сусветная вайна]] завяршылася <ref name = "Корда12"/>.
 
== Вынікі Першай сусветнай вайны на Балканах ==
Ва ўмовах наступу саюзных войскаў на Балканах і распачатага наступлення італьянскага войска на [[Італьянскі фронт Першай сусветнай вайны|Італьянскім фронце]], кіраўнікі Аўстра-Венгрыі разумелі ўсю бесперспектыўнасць працягу вайны. [[2 кастрычніка]] Каронны савет Аўстра-Венгрыі прыняў рашэнне аб прыняцці [[Чатырнаццаць пунктаў Вільсана|«чатырнаццаці пунктаў»]] [[Томас Вудра Вільсан|Вільсана]], аб рэформе дзяржаўнага ладу і аб прадастаўленні [[Паўднёвыя славяне|паўднёвым славянам]] [[Аўтаномія|аўтаноміі]]. Аднак краіны Антанты ў стварыўшыхся спрыяльных умовах адмовіліся ад перамоваў з аўстра-венгерскім бокам і запатрабавалі неадкладнага вываду аўстра-венгерскіх войскаў з усіх акупаваных імі тэрыторый <ref name = "Пісараў 276"> ''Писарев Ю. А.'' Образование Югославского государства. — М.: Наука, 1975. — С. 275—276.</ref>.
 
У гэтых умовах пачалася рэвалюцыя і [[Распад Аўстра-Венгерскай імперыі|распад краіны]]. Палітычныя партыі паўднёвых славян Аўстра-Венгрыі, якія раней высоўвалі патрабаванні аўтаноміі ў складзе Габсбургскай імперыі, сталі заяўляць пра больш радыкальныя ідэі. На славянскіх тэрыторыях сталі ўзнікаць народныя камітэты і саветы. [[5 кастрычніка]] ў [[горад Заграб|Заграбе]] было ўтворана [[Народнае веча славенцаў, харватаў і сербаў]]. [[16 кастрычніка]] [[Спіс кіраўнікоў Аўстрыі|імператар Аўстра-Венгрыі]] [[Карл I Габсбург|Карл I]] выдаў указ аб [[Федэрацыя|федэралізацыі]] [[Цыслейтанія|Цыслейтаніі]] <ref name = "распад Аўстрыі (рубіштэйн)">''Рубинштейн Е. А.'' Крушение Австро-венгерской монархии. — Москва, 1963. — P. 335.</ref>. Аднак гэта ўжо не магло выратаваць краіну ад распаду. [[29 кастрычніка]] Народнае веча ў Заграбе абвясціла аб стварэнні [[Дзяржава славенцаў, харватаў і сербаў|Дзяржавы славенцаў, харватаў і сербаў]] <ref name = "Стварэнне Югаславіі"> ''Писарев Ю. А.'' [http://vivovoco.astronet.ru/VV/PAPERS/HISTORY/SERBIAN.HTM Создание югославского государства в 1918 г.: Уроки истории] </ref>. У гэтых умовах [[27 кастрычніка]] Аўстра-Венгрыя звярнулася да краін Антанты з прапановай аб заключэнні сепаратнага міру. [[29 кастрычніка]] аўстрыйцы пагадзіліся на заключэнне міру на любых умовах. Гэтыя падзеі з'явілісяз’явіліся апошнім штуршком, якія прывялі да развалу [[Цэнтральныя дзяржавы|Чацвяртнога саюзу]]. [[3 лістапада]] 1918 года Аўстра-Венгрыя капітулявала. <Ref name = "вызваленне Сербіі"> [http://www.kroraina.com/knigi/zbf_ww1/zbf_8s.html За Балканскими фронтами Первой мировой войны. Освобождение Сербии] </ref>
 
=== Албанія ===
Наступленне саюзнікаў восенню [[1918]] года на Салоніцкім фронце мела вельмі важныя стратэгічныя і палітычныя наступствы. Яны прывялі да выхаду з вайны Балгарыі і ў значнай ступені спрыялі наступнай капітуляцыі Турцыі. [[Фердынанд I, цар Балгарыі|Балгарскі цар]] збег з краіны. Заключыўшы перамір'е з краінамі Антанты, [[Балгарыя]] першай з краін [[Цэнтральныя дзяржавы|Цэнтральнага блока]] выйшла з вайны <ref name = "Гісторыя ПМВ 510"> {{Крыніцы/История первой мировой войны 1914—1918 гг.|2|510}} </ref>.
 
Пасля гэтага [[27 лістапада]] [[1919]] года паміж Антантай і Балгарыяй быў падпісаны [[Нёіскі дагавор|Нёіскі мірны дагавор]]. Па яго ўмовах Балгарыя губляла каля 11&nbsp;000 квадратных кіламетраў тэрыторыі. Да [[Каралеўства Югаславія|Югаславіі]] адышлі чатыры прыгранічных акругі з гарадамі [[Царыброд]], [[горад Струміца|Струміца]] і інш. [[Дабруджа|Паўднёвая Дабруджа]] вярнулася ў склад Румыніі. [[Заходняя Фракія]] перадавалася [[Грэцыя|Грэцыі]], у выніку чаго Балгарыя страціла выхад да [[Эгейскае мора|Эгейскага мора]]<ref name="Мир">«Мир в Нейи». Пер. с франц. М., 1926</ref>. Колькасць балгарскай арміі не павінна была перавышаць 20 000 чалавек. [[Ваенна-марскія сілы Балгарыі | Флот]] быў скарочаны да дзесяці караблёў. Таксама Балгарыя была абавязаная выплачваць кантрыбуцыі. На працягу 37 гадоў Балгарыя павінна была выплаціць саюзнікам 2,25 млрд залатых франкаў. Акрамя гэтага, (Балгарыя) ў выглядзе кампенсацыі стратаў павінна была перадаць Грэцыі і Югаславіі вялікую колькасць матэрыяльных, харчовых і іншых сродкаў<Ref name = "мірны дагавор"> {{Крыніцы/История первой мировой войны 1914—1918 гг.|2|510—512}} </ref>.
 
Пасля паражэння ў Першай сусветнай вайне ў Балгарыі зарадзіліся ідэі [[рэваншызм]]у, з-за якіх краіна пасля выступіла на баку [[Краіны Восі|краін Восі]] ў [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайне]] .
Грэцкі ўрад разлічваў пасля войны значна пашырыць тэрыторыю краіны. Яшчэ [[19 верасня]] 1918 года грэцкі пасол у [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] заявіў пра тое, што Грэцыя плануе пасля войны ўключыць у свой склад [[Македонія, зямля|Македонію]], [[Паўночны Эпір]], [[Астравы Дадэканес|Дадэканес]] і [[Усходняя Фракія|Усходнюю Фракію]]. Апроч гэтага грэцкае кіраўніцтва прэтэндавала і на шэраг тэрыторый [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]]. Планавалася, што пасля паражэння Турцыі ў вайне, тэрыторыі Атаманскай імперыі ў [[Малая Азія|Малой Азіі]], дзе большасць насельніцтва складаюць [[Грэкі ў Асманскай імперыі|грэкі]] увойдуць у склад Грэцыі<ref name="грэцкія салдаты"/>.
 
Аднак краіны [[Антанта|Антанты]] халаднавата ставіліся да такіх ініцыятыў. [[Трэцяя французская рэспубліка|Францыя]], лічачы, што падзел Асманскай імперыі павінен ажыццяўляцца на канферэнцыі [[Вялікія дзяржавы|Вялікіх дзяржаў]], пярэчыла грэцкім ініцыятывам. У сваю чаргу [[Каралеўства Італія, 1861—1946|Італія]], у якой былі напружаныя адносіны з Грэцыяй з-за Дадэканеса і Албаніі, падтрымлівала Францыю і ўсяляк выступала супраць перадачы якіх-небудзь тэрыторый Албаніі ў склад Грэцыі. [[Прэм'ерПрэм’ер-міністр Грэцыі|Прэм'ерПрэм’ер-міністр]] [[Элефтэрыёс Венізелас|Венізелас]] 8 кастрычніка 1918 года даў гарантыі саюзнікам, што Грэцыя гатова працягваць вайну і супраць Асманскай імперыі да пераможнага канца. Такім чынам грэцкія войскі маглі з'явіццаз’явіцца ў [[горад Стамбул|Стамбул]]е і ў гэтай сітуацыі грэцкае кіраўніцтва магло прэтэндаваць і на [[горад Канстанцінопаль|Канстанцінопаль]]. Аднак [[30 кастрычніка]] 1918 года Турцыя падпісала [[Мудраскае перамір'еперамір’е|перамір'еперамір’е]] з краінамі Антанты і выйшла з вайны. Грэцкія планы па захопе сталіцы Атаманскай імперыі абваліліся. [[Узброеныя сілы Грэцыі|Грэцкія войскі]] [[Акупацыя Ізміра|акупавалі]] [[горад Ізмір|Ізмір]]. Пасля завяршэнні баявых дзеянняў да Грэцыі адышлі [[Заходняя Фракія|Заходняя]] і [[Усходняя Фракія]]<ref name="грэцкія салдаты"/><ref name="ПМВ540">{{Крыніцы/История первой мировой войны 1914—1918 гг.|2|540}}</ref>.
 
Пасля перамогі ў вайне з Турцыяй быў складзена [[Сеўрская мірная дамова]]. У Грэцыі набірала папулярнасць ідэя стварэння [[Вялікая ідэя, Грэцыя|Вялікай Грэцыі]]. Імкненні грэцкага ўрада да [[энозіс]]у спачатку прынесла вынікі. Аднак неўзабаве гэта прывяло да пачатку [[Грэка-турэцкая вайна, 1919–1922|грэка-турэцкай вайны]], у якой Грэцыя пацярпела паражэнне. Пасля чаго была перагледжаная Сеўрская мірная дамова і складзена [[Лазанская мірная дамова]]. [[Усходняя Фракія]], [[горад Ізмір|Ізмір]] і шэраг іншых тэрыторый былі вернутыя ў склад [[Турцыя|Турцыі]]. У выніку стварыць Вялікую Грэцыю, захапіць [[горад Стамбул|Стамбул]] і [[Зона праліваў|зону праліваў]] грэцкаму кіраўніцтву не атрымалася. Пасля падпісання мірнай дамовы паміж Грэцыяй і Турцыяй [[Грэка-турэцкі абмен насельніцтвам|адбыўся абмен насельніцтвам]].
 
[[Файл:Создание Югославии.png|220px|thumb|Фарміраванне [[Каралеўства Югаславія|Каралеўства сербаў, харватаў і славенцаў]]]]
Яшчэ ў 1917 годзе на Корфу паміж прадстаўнікамі Сербіі і Паўднёваславянскага камітэта была падпісана дэкларацыя аб аб'яднанніаб’яднанні Сербіі, Чарнагорыі і паўднёваславянскіх зямель Аўстра-Венгрыі ў незалежную дзяржаву — [[Югаславія]], у якім абвяшчалася роўнасць правоў трох нацый — сербаў, [[харваты|харватаў]] і [[славенцы|славенцаў]]. Кіраўніком новага каралеўства павінен быў стаць кароль з сербскай дынастыі [[Дынастыя Карагеоргіевічаў|Карагеоргіевічаў]] <ref name = "Стварэнне Югаславіі"/>.
 
У кастрычніку 1918 года сербскія войскі, прарваўшы фронт балгарскай арміі, цалкам вызвалілі тэрыторыю Сербіі ад акупацыйных войскаў Цэнтральных дзяржаў. Адначасова з гэтым у [[горад Заграб|Заграбе]] было абвешчана стварэнне Дзяржавы сербаў, харватаў і славенцаў. [[24 лістапада]] 1918 года аб уваходжанні ў склад Сербіі заявіў народны [[Харвацкі Сабар|Сабар]] [[Срэм]]а, дзень пасля такое ж рашэнне прыняў нацыянальны камітэт сербаў [[Банат, Бачка і Баранья|Баната, Бачкі і Барані]]. Гэтыя тэрыторыі разам з [[Аўтаномны край Ваяводзіна|Ваяводзінай]] уваходзяць у склад Сербіі. [[26 лістапада]] 1918 было абвешчана аб уваходжанні Чарнагорыі ў склад Сербскага каралеўства.
 
[[1 снежня]] 1918 года ў Белградзе было абвешчана пра аб'яднаннеаб’яднанне Каралеўства Сербіі і Дзяржавы славенцаў, харватаў і сербаў у адзінае [[Каралеўства Югаславія|Каралеўства сербаў, харватаў і славенцаў]]<ref name = "Стварэнне Югаславіі"/>. Асновай новай дзяржавы стала «[[паўднёваславянства]]». У рамках адзінай дзяржавы сербы, харваты і славенцы павінны былі сфармаваць [[Югаславы|адзіны югаслаўскі народ]]. Аднак гэта канцэпцыя не прызнавала ў якасці народнасцяў прадстаўнікоў іншых нацыянальнасцяў — [[Баснійцы|баснійцаў]], [[Македонцы|македонцаў]] і [[Чарнагорцы|чарнагорцаў]]. Таксама неславянскія народы — [[албанцы]] [[Косава і Мятохія|Косава]], [[немцы]] і [[венгры]] Ваяводзіны — апынуліся на становішчы нежаданых этнічных меншасцяў<ref name = "Стварэнне Югаславіі"/>. У Македоніі праводзілася палітыка [[Сербізацыя|сербізацыі]], мова [[македонцы|македонцаў]] афіцыйна разглядалася як дыялект [[сербскахарвацкая мова|сербскахарвацкай мовы]] і яе выкарыстанне ва ўстановах адукацыі і органах улады было забаронена<ref name="фрыдман">{{кніга
|аўтар = Friedman, V.
|загаловак = The sociolinguistics of literary Macedonian
}} {{en icon}}</ref>. Адначасова з гэтым заахвочвалася перасяленне сербскіх каланістаў у [[Македонія, зямля|Македонію]] і [[Рэспубліка Косава|Косава]] <ref group = "заўв."> Пасля Першай сусветнай вайны ў [[Македонія, зямля|Македонію]] і [[Рэспубліка Косава|Косава]] перасялілася каля 60&nbsp;000 сербаў, галоўным чынам з [[Сербы ў Харватыі|Харватыі]], [[Сербы Босніі і Герцагавіне|Босніі]] і [[Сербы у Чарнагорыі|Чарнагорыі]]. </ref>.
 
Пры стварэнні Каралеўства сербаў, харватаў і славенцаў значна былі ўшчэмленыя інтарэсы [[Харваты|харвацкага народа]]. Палітыкі галоўнай харвацкай палітычнай партыі — [[Харвацкая сялянская партыя|Харвацкай сялянскай партыі]] з'яўлялісяз’яўляліся прыхільнікамі ладу Югаславіі як [[федэратыўная рэспубліка|федэратыўнай рэспублікі]], у той час як сербскі ўрад вызначыў [[Унітарная дзяржава|унітарна]]-[[манархія|манархічны]] лад краіны<ref name="сістэма Югаславіі">[http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&id_clanak_jezik=14880 Župnik Juraj Tomac i vlasti Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca 1919.-1923. {{ref-sh}}]</ref>. Харватыі давялося пазбавіцца сваіх шматвяковых інстытутаў, на якіх і засноўвалася яе дзяржаўнасць, такія як [[Харвацкі Сабар|Сабар]], [[жупанія|жупанства]] і дамабранства. У [[1919]] годзе харвацкія палітыкі заснавалі ў [[горад Парыж|Парыж]]у «Кангрэс прымірэння», выступаючы за самавызначэнне харвацкага народа, рух сабраў подпісы 157&nbsp;000 харватаў <ref name = "хрватска ў югаславіі">[http://amac.hrvati-amac.com/index.php?option=com_content&task=view&id=1122&Itemid=252 Hrvatska u Jugoslaviji]. {{Ref-hr}} </ref>. «Харвацкае пытанне» стала найбольш вострым ў міжнацыянальных адносінах у [[Югаславія|Югаславіі]].
 
Такім чынам, вядучую ролю ў новаўтвораным каралеўстве гуляла сербская кіруючая эліта. У [[1929]] годзе КСХС было афіцыйна перайменавана ў [[Каралеўства Югаславія]].
[[Каралеўства Чарнагорыя|Чарнагорыя]] была выведзена з вайны ў [[1916]] годзе, калі аўстра-венгерскія войскі цалкам акупавалі тэрыторыю краіны. У студзені 1916 года пасля захопу аўстрыйцамі сталіцы каралеўства [[Горад Цэтынэ|Цэтынэ]] паміж аўстра-венгерскай дэлегацыяй і прадстаўнікамі Чарнагорыі пачаліся перамовы аб капітуляцыі чарнагорскай арміі. Цяжкае становішча чарнагорскіх войскаў, якія былі акружаны аўстра-венгерскімі войскамі і прыціснутыя да мора, вымусіла чарнагорскі бок прыняць усе ўмовы аўстрыйцаў. Аднак пад ціскам Францыі кароль Нікола I, перапыніўшы перамовы, [[19 студзеня]] падпісаў указ аб дэмабілізацыі чарнагорскай арміі і збег у Італію. Рэшткі чарнагорскай арміі (каля 3&nbsp;000 чалавек) былі ўзятыя ў палон аўстра-венгерскімі войскамі <ref name = "Корсун 59"> {{Кніга:Корсун М.Г.:Балканскі фронт ПСВ|59|1}} </ref>.
 
Па [[Корфская дэкларацыя|дэкларацыі Корфу]] Чарнагорыя павінна была ўвайсці ў склад Каралеўства Югаславія. [[26 лістапада]] [[1918]] года, пасля таго як тэрыторыя краіны была вызвалена ад аўстра-венгерскіх войскаў сербскімі войскамі, Чарнагорыя афіцыйна ўвайшла ў склад Сербіі. [[Вялікая народная скупшчына|Падгорыцкая скупшчына]] і [[Белаш|прыхільнікі саюза з Сербіяй]] падтрымалі ідэю аб аб'яднанніаб’яднанні двух каралеўстваў і аказвалі падтрымку ўвайшоўшым на тэрыторыю Чарнагорыі сербскім войскам. Аднак [[Зелянашы|прыхільнікі]] звержанага караля краіны [[Нікола I Петравіч|Ніколы I]] яшчэ некалькі гадоў працягвалі [[Каляднае паўстанне|ўзброены супраціў]], аж да [[1929]] года, дамагаючыся аднаўлення незалежнасці Чарнагорыі <ref name = "Стварэнне Югаславіі"/>.
 
=== Разбурэнні і ўрон ===
}} {{en icon}}</ref>.
 
Аднак самае масавае салдацкае паўстанне ўспыхнула на Балканах у канцы вайны. Балгарскія салдаты, якія стаміліся ад працяглай вайны паднялі паўстанне з патрабаваннем хутчэйшага заключэння перамір'яперамір’я. Да [[28 верасня]] 1918 года колькасць паўстаўшых салдат дасягнула 30&nbsp;000 чалавек. Частка мяцежнікаў рушыла на Сафію, што выклікала паніку ў сталіцы краіны. Аднак на дапамогу балгарскім саюзнікам прыбыла [[217-я пяхотная дывізія, Германская імперыя|217-я нямецкая дывізія]], якой удалося спыніць паўстанцаў. Аднак гэта не дапамагло Балгарыі. У гэты ж дзень баявыя дзеянні на Балканах завяршыліся <ref name = "Гісторыя ПСВ 516"> {{Крыніцы/История первой мировой войны 1914—1918 гг.|2|515}} </ref>.
 
=== Страты ===
[[Файл:NoviBG Nov30 2005.jpg|left|thumb|Манумент «Пераможца» у гонар прарыву [[Салоніцкі фронт|Салоніцкага фронту]], [[горад Бялград|Бялград]].]]
 
Першыя творы, прысвечаныя Першай сусветнай вайне на Балканах, сталі з'яўляццаз’яўляцца адразу пасля пачатку баявых дзеянняў. Так, яшчэ [[27 ліпеня]] [[1914]] года ў [[горад Любляна|люблянскай]] газеце «Славенец» быў апублікаваны верш славенскага нацыяналіста [[Марка Натлачэн|Марка Натлачэна]] «[[Србе на врбе]]!» ({{lang-be|Серба&nbsp;— на вярбу!}}), які зваў да помсты за [[сараеўскае забойства|забойства эрцгерцага Фердынанда]] <ref name ="славенская гісторыя"> {{cite web
| author = Božo Repe.
| url = http://www.ff.uni-lj.si/oddelki/zgodovin/DANIJELA/HISTORY/_private/20th/bozorepe.pdf

Навігацыя