Розніца паміж версіямі "Трайдзень"

Jump to navigation Jump to search
3 085 байтаў выдалена ,  2 месяцы таму
др
стыль
др (стыль)
 
== Паходжанне ==
Паходжанне пэўна не вядома.
Паходжанне вялікага князя невядомае. Пазнейшыя летапісы называюць бацьку Трайдзеня, [[Від, князь літоўскі|Віда]], і яго брата [[Гердзень|Гердзеня]], быццам сваякоў [[Міндоўг]]а і разам з ім нашчадкаў [[князі полацкія|полацкіх князёў]], але праўдзівасць гэтых звестак лічыцца сумнеўнай. Ёсць меркаванне, што Традзень не быў сваяком Міндоўга і, калі прыйшоў да ўлады, цалкам змяніў палітыку, якую вёў [[Войшалк]] і [[Шварн Данілавіч|Шварн]], і за часам Трайдзеня ў дзяржаве замест руска-праваслаўнай запанавала літоўска-паганская партыя. Між тым, сучасныя Трайдзеню крыніцы сведчаць, што браты Трайдзеня (Борза, Лесій, Свелкеній, Сірпуцій) былі праваслаўнымі, таму не выключанае праваслаўе і Трайдзеня. Таксама і боязь [[Леў Данілавіч|Льва Данілавіча]] помсты за забойства Войшалка сведчаць хутчэй за тое, што Трайдзень меў сваяцкія сувязі з родам Міндоўга і працягваў палітыку Войшалка.
 
Пазнейшыя летапісы называюць бацьку Трайдзеня -- [[Від, князь літоўскі|Віда]], а таксама дзядзьку [[Гердзень|Гердзеня]], быццам сваякоў [[Міндоўг]]а і разам з ім нашчадкаў [[князі полацкія|полацкіх князёў]]. У беларускіх-літоўскіх летапісах XVI ст., «[[Хроніка Быхаўца|Хроніцы Быхаўца]]» і іншых, паходжанне Трайдзеня яшчэ больш заблытанае, там ён малодшы брат Нарымонта<ref name="ReferenceA">''Ермаловіч, М.'' Старажытная Беларусь: Полацкі і новагародскі перыяды / М. Ермаловіч. — Мінск: Мастацкая літаратура, 1990. — С. 333.</ref>. Верагоднасць усіх гэтых звестак лічыць сумнеўнай.
[[Мікола Ермаловіч]] меркаваў, што Трайдзень меў славянскае паходжанне<ref>Ермаловіч М. Старажытная Беларусь: Полацкі і новагародскі перыяды. Мн., 1990. С. 333—334.</ref>. [[Вячаслаў Насевіч]] выказаў гіпотэзу, што Трайдзень (Трайдзен) быў [[яцвягі|яцвяжскім]] князем — уладаром княства [[Дайнава, рэгіён|Дайнава]], якое змяшчалася на поўнач ад Горадна абапал [[Нёман]]а<ref name="vln.by">[http://vln.by/node/63 Пачаткі Вялікага княства Літоўскага: Падзеі і асобы]</ref>.
 
З сучаснага [[Галіцка-Валынскі летапіс|Галіцка-Валынскага летапісу]] вядома толькі пра ўдзел Трайдзеня і яго братаў Борзы, Лесія, Свелкенія і [[Сірпуцій|Сірпуція]], яшчэ пры [[Міндоўг|Міндоўгу]], у войнах з галіцка-валынскі князямі, калі Борза, Лесій, Свелкеній і загінулі.
== Пачатковая дзейнасць ==
[[Файл:Trajdzień, Hanna Mazavieckaja. Трайдзень, Ганна Мазавецкая (M. Andriolli, 1882).jpg|злева|міні|Сустрэча Трайдзеня з будучай жонкай, мазавецкай князёўнай Ганнай. [[Міхал Эльвіра Андрыёлі]], XIX стагоддзе]]
Да 1270 г. пра Трайдзеня амаль нічога не вядома. [[Галіцка-Валынскі летапіс]] паведамляе, што за часам [[Міндоўг]]а ён удзельнічаў у войнах з галіцка-валынскі князямі, і ў гэтых войнах загінулі яго браты Борза, Лесій, Свелкеній. У «[[Хроніка Быхаўца|Хроніцы Быхаўца]]», як і ў іншых беларускіх летапісах XVI ст., гісторыя Трайдзеня вельмі заблытаная. «[[Хроніка Быхаўца]]» адзначае, што Трайдзень да таго, як стаў вялікім князем у [[горад Навагрудак|Новагародку]], быў пастаўлены сваім старэйшым братам Нарымонтам князем у [[яцвягі|яцвягаў]], якія страцілі к гэтаму часу сваіх князёў і лёгка паддаліся яго ўладзе; пасля ён збудаваў над р. [[Бебжа|Бобр]] горад, які назваў [[Райгруд|Райгорадам]]<ref name="ReferenceA">''Ермаловіч, М.'' Старажытная Беларусь: Полацкі і новагародскі перыяды / М. Ермаловіч. — Мінск: Мастацкая літаратура, 1990. — С. 333.</ref>.
 
Частка даследчыкаў выказала думку, што Трайдзень не быў сваяком Міндоўга і прыйшоў да ўлады змяніў палітыку [[Войшалк|Войшалка]] і [[Шварн Данілавіч|Шварна]], замест руска-праваслаўнай запанавала літоўска-паганская партыя. Такая інтэрпрэтацыя пярэчыць Галіцка-Валынскага летапісу, які называе братоў Трайдзеня праваслаўнымі, а таксама паведамляе пра боязь галіцкага князя [[Леў Данілавіч|Льва Данілавіча]] помсты за забойства Войшалка. Таму іншая частка даследчыкаў трымаецца думкі, што Трайдзень усё ж меў сваяцкія сувязі з родам Міндоўга і працягваў палітыку Войшалка.
== Унутраны стан дзяржавы Трайдзеня ==
Прыкладна ў [[1270]] г. Трайдзень заняў вялікакняскі сталец [[ВКЛ]]. Адбылося гэта пасля забойства [[Войшалк]]а і смерці [[Шварн Данілавіч|Шварна]], які не нашмат таго перажыў. Узыходжанне на трон Трайдзеня азначала адраджэнне паганскіх культаў, магчыма «чыстку» прыхільнікаў прагаліцкай партыі. Для [[Галіцка-Валынскае княства|Галіцка-Валынскага княства]] падзея была вельмі непажаданай, аб чым сведчыць абурэнне валынскага летапісца, які негатыўна характарызаваў яго, маўляў, Трайдзень злейшы за [[Ірад Вялікі|Ірада]] і [[Нерон]]а.
 
[[Вячаслаў Насевіч]] выказаў гіпотэзу, што Трайдзень быў князем [[Яцвягі|яцвяжскай]] зямлі [[Дайнава, рэгіён|Дайнава]], што на поўнач ад Гародні абапал [[Нёман]]а<ref name="vln.by">[http://vln.by/node/63 Пачаткі Вялікага княства Літоўскага: Падзеі і асобы]</ref>. [[Мікола Ермаловіч]] лічыў, што Трайдзень быў славянскага паходжання<ref>Ермаловіч М. Старажытная Беларусь: Полацкі і новагародскі перыяды. Мн., 1990. С. 333—334.</ref>.
[[Файл:Kernavė Lithuania.jpg|міні|300пкс|Рэшткі старажытных умацаванняў у [[Кернаў|Кернаве]], які нямецкая хроніка называе «горадам у зямлі Трайдзеня», а некаторыя даследчыкі на гэтай аснове лічаць сталіцай Трайдзеня.]]
 
Непасрэдных звестак пра ўнутраныя справы BKЛ часоў Трайдэна практычна не захавалася, вядомы сведчанні пра еднасць і цэласнасць дзяржавы ды наяўнасць моцнага кіруючага цэнтра, які без сумневу атаясамліваецца з асобай вялікага князя. Ордэнскія крыніцы называюць [[Мястэчка Кярнаве|Кернаў]] ''«горадам у зямлі Традзеня»'' або ''«горадам Трайдзеня»'', з гэтае прычыны некаторыя даследчыкі лічаць Кернаў тагачаснай сталіцай ВКЛ або горадам, якім валодаў Трайдзень да заняцця вялікакняскага стальца.
== Біяграфія ==
[[Файл:Trajdzień, Hanna Mazavieckaja. Трайдзень, Ганна Мазавецкая (M. Andriolli, 1882).jpg|злева|міні|Сустрэча Трайдзеня з будучай жонкай, мазавецкай князёўнай Ганнай. [[Міхал Эльвіра Андрыёлі]], XIX стагоддзе]]
Паводле «Хронікі Быхаўца», старэйшы брат Нарымонтам зрабіў Трайдзеня князем у яцвягаў, якія страцілі сваіх валадароў і лёгка паддаліся літоўскай уладзе, ён пабудаваў горад над [[Бебжа|Бабром]] і назваў яго [[Райгруд|Раем]], а пасля смерці Нарымонта стаў вялікім князем у [[горад Навагрудак|Новагародку]]<ref name="ReferenceA" />, звесткі гэтыя не лічаць верагоднымі.
 
На аснове пазнейшага паведамлення ордэнскіх крыніц пра [[Мястэчка Кярнаве|Кернаў]] як ''«горад у зямлі Традзеня»'', некаторыя даследчыкі выказалі думку пра гэты горад як уладанне Трайдзеня перад тым як стаць валадаром усёй дзяржавы.
Падмуркам дзяржавы, яе этнічнай асновай заставаўся балта-славянскі саюз. Межы дзяржавы Трайдэна практычна не змяніліся ад часоў [[Міндаўг]]а: на поўначы яна суседзіла з [[Семігалія]]й, на паўночным усходзе — з [[Полацкая зямля|Полацкай зямлёй]], а на ўсходзе — з Менскай, на поўдні — з Тураўскай, Пінскай і Берасцейскай землямі (належалі да Галіцка-Валынскай дзяржавы), на паўднёвым захадзе зусім блізка было да Мазовіі, на захадзе BKЛ межавала з землямі яцвягаў, на паўночным захадзе — з [[Жамойць|Жамойцю]].
 
Пэўна ж вядома, паводле Галіцка-Валынскага летапісу, толькі пра ўдзел Трайдзеня з братамі яшчэ пры Міндоўгу ў войнах з галіцка-валынскімі князямі і тое, што пасля гібелі Войшалка і смерці Шварна, недзе пасля 1270 года, ён сам стаў валадаром, пры гэтым летапіс характарызуе Трайдзеня вельмі адмоўна, як злейшага за [[Ірад Вялікі|Ірада]] і [[Нерон]]а.
== Знешняя палітыка ==
ВКЛ у часы Трайдэна выступала як моцная дзяржава, здольная весці актыўную знешнюю палітыку. Асноўныя яе кірункі заставаліся нязменнымі ад часоў Міндаўга. Трайдзень працягваў палітыку апоры на [[Новагародскае княства|Новагародскае]], [[Гарадзенскае княства|Гарадзенскае]] і [[Полацкае княства|Полацкае]] княствы для ўключэння ў склад сваёй дзяржавы балцкіх зямель, найперш [[Нальшаны|Нальшанаў]] і [[Дзяволтва|Дзяволтвы]], а таксама [[Жамойць|Жамойці]], зямель [[яцвягі|яцвягаў]], [[селы|селаў]] і [[земгалы|земгалаў]]<ref name="Трайдзен">Насевіч В. [http://vln.by/node/32 Трайдзен] // {{Крыніцы/ЭГБ|6-1}} С. 517—518.</ref>. Пры гэтым ён змушаны быў бараніцца ад [[Інфлянцкі ордэн|Інфлянцкага ордэна]]. Трайдзень падтрымліваў барацьбу [[прусы|прусаў]] з немцамі, у 1273 г. ён дапамог князю [[Комант]]у ў арганізацыі паходу ў [[Кульмская зямля|Кульмскую зямлю]]. Шмат прусаў (а таксама яцвягаў) уцякалі ад нямецкага націску ў [[ВКЛ]], дзе знайшлі прытулак. Вядома, што Трайдзень у 1276 г. пасяліў прусаў каля [[Пагародна|Гародна]]<ref>[https://nashaziamlia.org/2009/04/17/2092/ nashaziamlia.org]</ref> і [[Горад Слонім|Слоніма]].
 
[[Файл:Kernavė Lithuania.jpg|міні|300пкс|Рэшткі старажытных умацаванняў у Кернаве.]]
Галоўныя ворагі: Інфлянцкі ордэн на поўначы (Ордэнская дзяржава ў Прусах пакуль не лічылася — была занятая пакарэннем мясцовых плямёнаў) і Галіцка-Валынская дзяржава — на поўдні. Апошнюю аддзялялі ад Панямоння [[Тураўская зямля|Тураўская]] і Пінская землі, якія знаходзіліся ў залежнасці ад галіцка-валынскіх князёў але імкнуліся яе пазбавіцца і праводзілі прыхільную да ВКЛ палітыку. [[Полацкая зямля]] на ўсходзе, не падпарадкаваная татарам, але палітычна раздробленая, усё больш збліжалася з памацнеўшай панямонскай дзяржавай на глебе супольных інтарэсаў у Інфлянтах. На паўночных, паўночна-заходніх і заходніх рубяжах ВКЛ жылі прыязныя семігальскія, жамойцкія і яцвяжскія плямёны, якія цяжка бараніліся ад крыжакоў і шукалі апоры ў ВКЛ. [[Яцвягі]] адначасова мусілі супраціўляцца экспансіі мазаўшанаў і валынянаў.
ПадмуркамМежы дзяржавы, яеу этнічнай асновай заставаўся балта-славянскі саюз. Межы дзяржавычасы ТрайдэнаТрайдзеня практычна не змяніліся ад часоў [[Міндаўг]]а:Міндоўга -- на поўначы яна суседзіламежавала з [[Семігалія|Зямгалія]]й, на паўночным усходзе — з [[Полацкая зямля|ПолацкайПолацкім зямлёйкняствам]], а на ўсходзе — з МенскайМенскім, на поўдні — з ТураўскайТураўскім, ПінскайПінскім і Берасцейскай земляміБерасцейскім (належалізалежнымі даад Галіцка-Валынскай дзяржавы), на паўднёвым захадзе зусімз блізка было да МазовііМазовіяй, на захадзе BKЛ межавала з землямі яцвягаў, на паўночным захадзе — з [[Жамойць|Жамойцю]].
 
ВКЛТрайдзень у часы Трайдэна выступала як моцная дзяржава, здольная весціправодзіў актыўную знешнюю палітыку., Асноўныя яе кірункі заставаліся нязменнымінязменнай ад часоў Міндаўга.Міндоўга, Трайдзеньпа працягваўўключэнні палітыкуз апорыапорай на [[Новагародскае княства|Новагародскае]], [[Гарадзенскае княства|Гарадзенскае]] і [[Полацкае княства|Полацкае]] княствы для ўключэння ў склад сваёй дзяржавы балцкіх зямель,земляў -- найперш [[Нальшаны|Нальшанаў]] і [[Дзяволтва|Дзяволтвы]], а таксама [[Жамойць|Жамойці]], зямель [[яцвягі|яцвягаў]], [[селы|селаў]] і [[земгалы|земгалаў]]<ref name="Трайдзен">Насевіч В. [http://vln.by/node/32 Трайдзен] // {{Крыніцы/ЭГБ|6-1}} С. 517—518.</ref>. Пры гэтым ён змушаныбараніўся быўад бараніццанаступу адлівонскай часткі [[ІнфлянцкіТэўтонскі ордэн|ІнфлянцкагаТэўтонскага ордэна]]., Трайдзеньа таксама падтрымліваў барацьбу [[прусы|прусаў]] з немцаміагрэсіяй прускай часткі гэтага Ордэна, у 1273 г. ёнгодзе дапамог князю [[Комант]]у ў арганізацыі паходупахода ўна [[Кульмская зямля|Кульмскую зямлю]]. Шмат прусаў (а таксама яцвягаў) уцякалі ад нямецкага націску перасялілася ў [[ВКЛ|дзяржаву Трайдзеня]], дзе знайшлі прытулак. Вядомавядома, што Трайдзеньён усяліў 1276 г. пасяліў прусаўіх каля [[Пагародна|ГароднаГародні]]<ref>[https://nashaziamlia.org/2009/04/17/2092/ nashaziamlia.org]</ref> і [[Горад Слонім|Слоніма]].
Знешняя палітыка Трайдэна грунтавалася на двух галоўных прынцыпах: утрыманне «пояса бяспекі» вакол краіны і недапушчэнне рэгулярнай вайны на два фронты. Паводле галоўнага кірунку знешняй палітыкі Трайдэна можна выдзеліць тры этапы дзейнасці ягонай дзяржавы:
* 1270—1274 гады. Змаганне з Інфлянцкім ордэнам у Прыбалтыцы.
* 1275—1277 гады. Барацьба з Галіцка-Валынскім княствам на поўдні.
* 1277—1282 гады. Аднаўленне вайны з Інфлянцкім ордэнам.
 
Іншым праціўнікам была Галіцка-Валынская дзяржава на поўдні, ад Панямоння яе аддзялялі [[Тураўская зямля|Тураўскае]] і Пінскае княсты, якія залежалі ад галіцка-валынскіх князёў, але імкнуліся пазбавіцца гэтай залежнасці, што ў пэўнай ступені Трайдзень мог выкарыстоўваць. Полацкае княства было залежным з часоў прынамсі Войшалка, з дзяржавай Трайдзеня яго збліжалі інтарэсы ў Падзвінні і пагроза з боку лівонскай часткі Ордэна. На паўночных, паўночна-заходніх і заходніх рубяжах жылі зямгальскія, літоўскія і яцвяжскія плямёны, якія бараніліся ад Ордэна і галіцка-валынскіх князёў, што штурхала іх да пошукаў падтрымкі ў Трайдзеня.
На першым і трэцім этапах паралельна з інфлянцкай вайной вялікі князь арганізоўваў рэгулярныя напады на аддаленыя польскія землі.
 
АбраннеНа Трайдзенапачатку стварылаТрайдзень доўгачасовымеў канфлікт толькі з Галіцка-Валынскімуладзімірскім княствам. Праўда, спачатку Трайдзен варагуе толькі зкнязем [[Уладзімір Васількавіч|Уладзімірам Васількавічам Валынскім]], іа захоўваез мірныягаліцкім дачыненні зкнязем [[Леў Данілавіч|Львом ГаліцкімДанілавічам]]. Аднакзахоўваў хутка і гэтыядобрыя адносіны псуюцца. ПраНеўзабаве, канчатковыу разрыў1274 сведчыць тоегодзе, што ў 1274 г.аднак Трайдзень сіламі гарадзенцаў захапіў і разрабаваў [[Горад Драгічын, Польшча|Драгічын]], які належаў Льву. У 1275 г.годзе тойЛеў, помсцячы,папрасіўшы паслаўдапамогі па дапамогу даў хана Менгу-Цімура., Ханз накірааўяго да Льва войскавойскам на чале з [[Ягурчын]]ам, а таксама загадаўз ісці супрацьпасланымі Літвыханам рускімрускімі князямкнязямі — [[Раман Бранскі|Раману БранскамуРаманам]], [[Глеб Смаленскі|Глебу СмаленскамуГлебам]], князям [[Князі тураўскія|тураўскімтураўскімі]] і [[Князі пінскія|пінскімпінскімі]]., З-запайшоў супраць Трайдзеня, але праз свараксваркі паміж удзельнікамі, паход быў няўдалы, узяўшы [[вакольны горад]] [[Горад Навагрудак|Новагародка]] яны пайшлі з [[ВКЛ]]разыйшліся.
 
У 1277 г. Трайдзень аблажыў [[Горад Дзюнабург|Дзюнабург]], у яго войску было шмат русінаў-[[лучнікі|лучнікаў]], напэўна [[палачане|палачанаў]], для [[штурм]]у выкарыстоўваліся чатыры вялікія [[рухомыя абложныя вежы]] і [[баліста|балісты]]. Праз 4 тыдні аблога была знята, напэўна, з-за нападу на Літвугаліцкіх і галіцка-татарскіх войскаў на чале з [[Мамшын]]ам, праўда, і гэты галіцка-татарскііх паход быў няўдалы з-за сварак паміж удзельнікамі.
 
У канцы 1278 г. Трайдзень пасылаў брата Сірпуція на дапамогу [[яцвягі|яцвягам]], якія ваявалі [[Мазовія|Мазовію]] і Усходнюю Польшчу — літоўскія войскі дайшлі да [[Горад Люблін|Любліна]]. Найбольш пацярпела Мазовія, яе князі разарвалі адносіны з Тэўтонскім ордэнам і заключылі перамір’е з Трайдзенем. Адначасова, лівонскія войскі ўварваліся ў [[Літва, зямля|Літву]], разрабавалі яе і ў студзені 1279 г. аблажылі [[Мястэчка Кярнаве|Кернаў (Кернава)]]. Аблога немцамі Кернава была няўдалай, у лютым немцы разрабавалі ваколіцы і з вялікімі палонам пайшлі да [[Лівонія|Лівоніі]]. Трайдзень нагнаў іх каля [[Ашэрадэн]]а і разбіў 5 сакавіка 1279 г. у [[бітва пры Ашэрадэне|бітве пры Ашэрадэне]]. Поспех пры Ашэрадэне быў замацаваны заключэннем у 1279 г. міру і саюзу паміж Мазовіяй і [[ВКЛ]]. Саюз быў скіраваны супраць Тэўтонскага ордэна і Польшчы.

Навігацыя