Адольф Гітлер

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці
Адольф Гітлер
ням.: Adolf Hitler
Bundesarchiv Bild 183-S33882, Adolf Hitler retouched.jpg
Партрэт 1937 года
сцяг
23-і Рэйхсканцлер Трэцяга Рэйха
30 студзеня 1933 — 30 красавіка 1945
Прэзідэнт: Паўль фон Гіндэнбург
Папярэднік: Курт фон Шлейхер
Пераемнік: Паўль Ёзэф Гебельс
сцяг
1-ы Фюрар Трэцяга Рэйха
2 жніўня 1934 — 30 красавіка 1945
Папярэднік: пасада заснавана
Пераемнік: пасада скасавана
1-ы Рэйхсштатгальтэр Прусіі
2 жніўня 1934 — 30 красавіка 1945
Папярэднік: пасада заснавана
Пераемнік: пасада скасавана
 
Партыя: Нямецкая рабочая партыя
Нацыянал-сацыялістычная нямецкая рабочая партыя
Дзейнасць: палітык і дзяржаўны дзеяч
Нараджэнне: 20 красавіка 1889(1889-04-20)[1][2]
Браўнау-ам-Ін[d], Аўстрыя[1][3]
Смерць: 30 красавіка 1945(1945-04-30)[4][2] (56 гадоў)
Фюрэрбункер, Берлін, Нацысцкая Германія[1]
Бацька: Алаіс Гітлер[d]
Маці: Клара Гітлер[d]
Жонка: Ева Браўн
 
Ваенная служба
Гады службы: Сцяг Германіі (1871-1918, 1933-1935) 1914—1918
Сцяг Германіі 1918—1920
Трэці рэйх 1941—1945
Род войскаў: пяхота
Званне: яфрэйтар
Камандаваў: Вермахт (1941—1945)
Бітвы: Першая сусветная вайна, Другая сусветная вайна, Фландрская бітва, Бітва ля Фрамелье[d], Бітва на Соме, Бітва пры Арасе, 1917, Бітва пры Пашэндэйле, Вясновае наступленне, 1918 і Бітва на Марне
 
Аўтограф: Hitler Signature2.svg
 
Узнагароды:
Жалезны крыж 1-га класа
Жалезны крыж 2-га класа
За раненне ў чорным
Залаты партыйны знак НСДАП
Шаблон:Ордэн крыві Шаблон:Ганаровы крыж Першай сусветнай вайны 1914/1918
 Прагляд гэтага шаблона  Трэці рэйх Нацыянал-сацыялізм
Асноўныя паняцці

Дыктатура Правадырызм Правая ідэалогія Шавінізм Расавая палітыка Мілітарызм Антыдэмакратызм

Ідэалогія

Фёлькішэ бевегунг «25 пунктаў» • «Мая барацьба» • Унтэрменш Нюрнбергскія расавыя законы Расавая тэорыя Гюнтэра Расавая палітыка «Міф дваццатага стагоддзя»

Гісторыя

Трэці рэйх Ноч доўгіх нажоў Крыштальная ноч Другая сусветная вайна Вырашэнне чэшскага пытання / яўрэйскага пытання Катастрофа еўрапейскага яўрэйства Халакост Нюрнбергскі працэс

Асобы

Адольф Гітлер Відкун Квіслінг Войцех Тука Генрых Гімлер Герман Герынг Рудольф Гес

Арганізацыі

НСДАП СА СС Гітлерюгенд Вервольф Саюз нямецкіх дзяўчын Юнгфольк Саюз дзяўчынак Зімовая дапамога Германскі працоўны фронт Сіла праз радасць Вера і прыгажосць Нацыянал-сацыялістычныя (мехкорпус авіякорпус народная дабрачыннасць жаночая арганізацыя саюз студэнтаў саюз урачоў саюз настаўнікаў саюз юрыстаў саюз дапамогі ахвярам вайны)

Нацысцкія партыі і рухі

Венгрыя Паўночны Каўказ Бельгія Нідэрланды Чачня Нарвегія Латвія Беларусь

Роднасныя паняцці

Фашызм Антыкамунізм Неанацызм Інтэгральны нацыяналізм Нацысцкі акультызм


Адо́льф Гі́тлер (ням.: Adolf Hitler; 20 красавіка 1889, Браунаў-на-Іне, Аўстра-Венгрыя — 30 красавіка 1945, Берлін, Германія) — нямецкі палітык і лідар нацыянал-сацыялістычнай нямецкай рабочай партыі (ням.: Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei (NSDAP)). Быў канцлерам Германіі з 1933 па 1945, а таксама дыктатарам Трэцяга Рэйха (у якасці фюрара і рэйхсканцлера) з 1934 па 1945. Гітлер з'яўляўся цэнтральнай фігурай Нацысцкай Германіі, Другой сусветнай вайны ў Еўропе і Халакоста.

Экспансіянісцкая палітыка Гітлера стала адной з галоўных прычын развязвання Другой сусветнай вайны. З яго імем злучаны шматлікія злачынствы супраць чалавецтва, здзейсненыя нацысцкім рэжымам як у самой Германіі, так і на акупаваных ёю тэрыторыях, улучаючы Халакост. Міжнародны ваенны трыбунал прызнаў злачыннымі створаныя Гітлерам арганізацыі (СС, Служба бяспекі (СД) і гестапа) і само кіраўніцтва нацысцкай партыі.

Біяграфія[правіць | правіць зыходнік]

Этымалогія прозвішча[правіць | правіць зыходнік]

На думку вядомага нямецкага філолага, спецыяліста па анамастыцы Макса Готшальда (1882—1952), прозвішча «Гітлер» (Hittlaer, Hiedler) была тоесным прозвішчы Hütler («наглядчык», напэўна, «лесніковы», Waldhütter)[5].

Радавод[правіць | правіць зыходнік]

Інцухт у родзе Гітлераў[6]

Бацька — Алаіс Гітлер (1837—1903). Маці — Клара Гітлер (1860—1907), народжаная Пёльцль.

Алаіс, быўшы байстручкам, да 1876 года насіў прозвішча сваёй маці Марыі Ганны Шыкльгрубер (ням.: Schicklgruber). Праз пяць гадоў пасля нараджэння Алаіса Марыя Шыкльгрубер выйшла замуж за млынара Ёгана Георга Гідлера (Hiedler), які правёў усё жыццё ў беднаце і не мелай уласнага дому. У 1876 годзе тры сведкі пасведчылі, што памерлы ў 1857 годзе Гідлер быў бацькам Алаіса, што дазволіла апошняму змяніць прозвішча[7]. Змена напісання прозвішча на «Гітлер» меркавана была выклікана апіскай святара пры запісе ў «Кнігу рэгістрацыі нараджэнняў». Сучасныя даследчыкі лічаць імаверным бацькам Алаіса не Гідлера, а яго брата Ёгана Непамука Гютлера, які ўзяў Алаіса да сябе ў дом і выхоўваў яго[6][7][8].

Сам Адольф Гітлер, насуперак пашыранаму з 1920-х гадоў[9] цверджанню, ніколі не насіў прозвішча Шыкльгрубер[10][11].

7 студзеня 1885 года Алаіс жаніўся са сваёй сваячкай (траюраднай пляменніцай Ёгана Непамука Гютлера) Кларай Пёльцль. Гэта быў яго трэці шлюб. Да гэтага часу ў яго былі сын Алаіс і дачка Ангела, якая пазней стала маці Гелі Раубаль, меркаванай каханкі Гітлера. З-за родных сувязей Алаісу давёўся атрымваць дазвол Ватыкана, каб жаніцца з Кларай[6][12].

Гітлер ведаў пра інцухт у яго сям'і і таму заўсёды выказваўся вельмі коратка і невыразна пра сваіх бацькоў, хоць ад іншых патрабаваў дакументальнага пацверджання сваіх продкаў. З канца 1921 года стаў увесь час пераацэньваць і зацямняць сваё паходжанне. Пра свайго бацьку і дзеда па матчынай лініі ён напісаў усяго некалькі сказаў. Сваю маці ён, наадварот, вельмі часта згадваў у гутарках. З-за гэтага ён нікому не гаварыў, што ён знаходзііца ў сваяцтве (па лініі ад Ёгана Непамука) з аўстрыйскім гісторыкам Рудольфам Копенштайнерам і аўстрыйскім паэтам Робертам Гамерлінгам[6].

Прамыя продкі Адольфа, як па лініі Шыкльгрубераў, так і па лініі Гітлераў, былі сялянамі. Толькі бацька зрабіў кар'еру і стаў дзяржаўным урадоўцам.

Прыхільнасць да месцаў дзяцінства ў Гітлера была толькі да Леондынга, дзе пахаваны яго бацькі, Шыталю, дзе жылі сваякі па матчынай лініі, і Лінцы. Ён наведваў іх і пасля прыходу да ўлады[6].

Дзяцінства[правіць | правіць зыходнік]

Гітлер у маленстве. (1889/1890).
Дом, дзе ў 1889 годзе нарадзіўся А. Гітлер. Тут пражыў будучы дыктатар да трохгадовага ўзросту. Браунаў-на-Іне (Аўстрыя). Фатаграфія 1934 года. Дом захаваўся па цяперашні час

Адольф Гітлер нарадзіўся ў Аўстрыі, у горадзе Браунаў-на-Іне блізу мяжы з Германіяй 20 красавіка 1889 года ў 18 гадзін 30 хвілін у гасцініцы «Ля памяранца»[6].

Праз два дня быў хрышчаны імем Адольф. Гітлер быў вельмі падобен на маці. Вочы, форма броваў, рота і вушэй былі дакладна як у яе. Маці, якая нарадзіла яго ў 29 гадоў, вельмі яго любіла. Перад гэтым яна страціла траіх дзяцей.

Да 1892 года сям'я жыла ў Браунаў у гасцініцы «Ля памяранца», самым паважным доме прыгарада. Апроч Адольфа ў сям'і жылі яго няпоўнародныя (адзінакроўныя) брат Алаіз і сястра Ангела. У жніўні 1892 года бацька атрымаў падвышэнне, і сям'я пераехала ў Пасаў[6].

24 сакавіка нарадзіўся брат Эдмунд (1894—1900), і Адольф на некаторы час перастаў быць у цэнтры ўвагі сям'і. 1 красавіка бацька атрымаў новае прызначэнне ў Лінц. Але сям'я яшчэ год заставалася ў Пасаў, каб не пераязджаць з нованароджаным немаўлём.

У красавіку 1895 года сям'я збіраецца ў Лінцы. 1 мая Адольф ва ўзросце шасці гадоў паступіў у аднагадовую народную школу ў Фішльгаме пад Ламбахам. А 25 чэрвеня бацька нечакана датэрмінова выходзіць на пенсію па стане здароўя[13].

У ліпені 1895 гады сям'я пераехала ў Гафельд блізу Ламбаха-на-Траўне, дзе бацька купіў хату з пляцоўкай зямлі ў 38 тысяч кв.м.

У пачатковай школе ў Фішльгаме Адольф добра вучыўся і атрымваў толькі выдатныя адзнакі. У 1939 году ён наведаў гэту школу і купіў яе, потым аддаў дырэктыву пабудаваць побач новы школьны будынак[6].

21 студзеня 1896 года нарадзілася сястра Адольфа Паўла. Да яе ён быў асабліва прывязаны ўсё жыццё і заўсёды клапаціўся пра яе[6].

У 1896 годзе Гітлер паступіў у другі клас Ламбахскай школы старога каталіцкага манастыра бенедыктынаў, якую наведваў да вясны 1898 года. Тут ён таксама атрымваў толькі добрыя ацэнкі[6]. Спяваў у хоры хлопчыкаў і быў памагатым святара падчас імшы[13]. Тут ён упершыню ўбачыў на гербе абата Хагене свастыку. Такую ж пазней ён загадаў выразаць з дрэва ў сябе ў канцылярыі[6]. У гэтым жа годзе з-за сталых прыдзірак бацькі з дому пайшоў яго няпоўнародны брат Алаіз. Пасля гэтага Адольф стаў цэнтральнай фігурай бацькаўскіх клопатаў і сталага ціску, бо бацька баяўся, што Адольф вырасце такім жа лайдаком, як і яго брат[6].

У лістападзе 1897 года бацька набыў у вёсцы Леондынг пад Лінцам дом, куды ў лютым 1898 года пераехала ўся сям'я. Дом знаходзіўся каля могілкаў.

Адольф у трэці раз змяніў школу і тут пайшоў у чацвёрты клас. Народную школу ў Леондынгу ён наведваў да верасня 1900 года.

Пасля смерці 2 лютага 1900 года брата Эдмунда, Адольф застаўся адзіным сынам Клары Гітлер.

Гітлер (у цэнтры) з аднакласнікамі. 1900 год

Менавіта ў Леондынгу ўзнікла ў яго крытычнае дачыненне да царквы пад уплывам выказаў бацькі[6].

У верасні 1900 года Адольф паступіў у першы клас дзяржаўнай рэальнай школы ў Лінцы. Змена сельскай школы на вялікую і чужую рэальную школу ў горадзе Адольфу не спадабалася. Яму толькі падабалася праходзіць адлегласць ад дома да школы даўжынёй у 6 км[6]. З гэтага часу Адольф пачаў вучыць толькі тое, што яму падабалася — гісторыю, геаграфію і асабліва маляванне. Усё астатняе ігнараваў. У выніку такога дачынення да навукі, ён застаўся на другі год у першым класе рэальнай школы[6][14].

Юнацкасць[правіць | правіць зыходнік]

Калі 13-гадовы Адольф вучыўся ў другім класе рэальнай школы ў Лінцы, 3 студзеня 1903 года нечакана памёр бацька. Нягледзячы на бесперапынныя споры і нацягнутыя адносіны, Адольф усё ж любіў бацьку і ў труны нястрымна галасіў[6].

Па просьбе маці ён працягнуў хадзіць у школу, але канчаткова для сябе вырашыў, што будзе мастаком, а не ўрадоўцам, як хацеў бацька[6].

Увесну 1903 года ён пераехаў у школьны інтэрнат у Лінц. Урокі ў школе стаў наведваць нерэгулярна.

14 верасня 1903 года Ангела выйшла замуж, і зараз у доме з маці засталіся толькі Адольф, яго сястра Паўла і сястра маці Ёгана Пёльцль.

Калі Адольфу выканалася 15 гадоў, і ён сканчаў трэці клас рэальнай школы, 22 мая 1904 года ў Лінцы адбылася яго канфірмацыя. У гэты перыяд ён складаў п'есу, пісаў вершы і навэлы, а таксама склаў лібрэта для оперы Вагнера па легендзе Віланда і ўверцюру[6].

У школу ён хадзіў па-ранейшаму з агідай, і яму больш за ўсё не падабалася французская мова. Увосень 1904 года ён з другога разу здаў экзамен па гэтым прадмеце, але з яго ўзялі абяцанне, што ў чацвёрты клас ён пойдзе ў іншую школу[6]. Гемер, які ў гэты час выкладаў Адольфу французскую мову і іншыя прадметы, на працэсе над Гітлерам у 1924 годзе сказаў: «Гітлер быў несумнеўна адораным, хоць і аднабакова. Амаль не ўмеў валодаць сабой, быў упартым, самавольным, наравістым і запальчывым. Не быў старанным». Па шматлікіх сведчаннях можна зрабіць выснову, што ўжо ў маладосці Гітлер выяўляў ярка выяўленыя псіхапатычныя рысы[6].

У верасні 1904 года Гітлер, выконваючы абяцанне, паступіў у дзяржаўную рэальную школу ў Штэйры ў чацвёрты клас і вучыўся ў ёй да верасня 1905 года. У Штейре ён жыў у доме купца Ігнаца Камергофера на Грун маркет, 19. Пазней гэта месца было пераназвана ў Адольф Гітлерплац[6].

11 лютага 1905 года Адольф атрымаў сведчанне пра сканчэнне чацвёртага класа рэальнай школы. Ацэнка «выдатна» там стаяла толькі па маляванні і фізкультуры; па нямецкай, французскай, матэматыцы, стэнаграфіі — нездавальняльна, па астатніх — здавальняльна[6].

21 чэрвеня 1905 года маці прадала хату ў Леондынгу і пераехала з дзецьмі ў Лінц на вуліцу Гумбальта, 31.

Восенню 1905 года Гітлер па просьбе маці з вялікай нехаццю пачаткаў ізноў наведваць школу ў Штэйры і здаваць паўторна экзамены, каб атрымаць сведчанне за чацвёрты клас[6].

У гэты час у яго выявілі цяжкае захворванне лёгкіх — лекар параіў маці адкласці яго навучанне ў школе хоць бы на год і парэкамендаваў у будучыні ніколі не працаваць у канторы. Маці забрала Адольфа са школы і адвезла ў Шыталь да сваякоў.

18 студзеня 1907 года маці зрабілі складаную аперацыю (рак малочнай залозы). У верасні, калі здароўе маці палепшылася, 18-гадовы Гітлер паехаў у Вену, каб здаць уступны экзамен у агульную мастацкую школу, аднак не прайшоў другі тур экзаменаў. Пасля экзаменаў Гітлер здолеў дамагчыся сустрэчы з рэктарам, ад якога атрымаў параду заняцца архітэктурай: малюнкі Гітлера сведчылі пра яго здольнасці да гэтага мастацтва[15].

У лістападзе 1907 года Гітлер вярнуўся ў Лінц і ўзяў на сябе сыход за безнадзейна хворай маці. 21 снежня 1907 года Клара Гітлер памерла, 23 снежня Адольф пахаваў яе каля бацькі.

У лютым 1908 года пасля ўрэгулявання спраў, злучаных са спадчынай, і афармленні пенсій сабе і сястры Паўле, як сіротам, Гітлер з'ехаў у Вену.

Сябар юнацкасці Кубіцэк і іншыя таварышы Гітлера сведчаць, што ён увесь час бываў на нажах з усімі і выпрабоўваў нянавісць да ўсяго, што яго атачала. Таму яго біёграф Ёахім Фаст дапушчае, што антысемітызм Гітлера з'явіўся сфакусаванай формай нянавісці, бушавалай да таго ўпоцемку і якая знайшла, нарэшце, свой аб'ект у яўрэі[16].

У верасні 1908 года Гітлер зрабіў паўторную спробу паступіць у Венскую мастацкую акадэмію, але праваліўся ўжо ў першым туры. Пасля правалу Гітлер некалькі раз змяняў месца жыхарства, не паведамляючы нікому новых адрасоў. Ухіляўся ад службы ў аўстрыйскім войску. Ён не хацеў служыць у адным войску з чэхамі і яўрэямі, ваяваць «за габсбургскую дзяржаву», але ў той жа час быў гатоў памерці за германскі рэйхВернер Мазер[6]. Уладкаваўся на працу як «акадэмічны мастак», а з 1909 года і як пісьменнік.

У 1909 годзе Гітлер пазнаёміўся з Рэйнгальдам Ганішам (Reinhold Hanisch), які пачаў паспяхова прадаваць яго карціны. Да сярэдзіны 1910 года Гітлер маляваў у Вене вельмі шмат карцін малога фармату. Галоўным чынам гэта былі копіі з паштовак і старых гравюр, якія паказваюць разнастайныя гістарычныя будынкі Вены. Апроч гэтага ён маляваў разнастайныя рэкламныя аб'явы. У жніўні 1910 года Гітлер заявіў у паліцэйскі камісарыят Вены, што Ганіш утаіў ад яго частку выручкі і ўкраў адну карціну. Ганеша на сем дзён адправілі ў турму. З гэтага часу ён сам прадаваў свае карціны. Праца прыносіла яму такі вялікі прыбытак, што ў маі 1911 года ён адмовіўся ад пакладзенай яму як сіроцтву штомесячнай пенсіі ў карысць сястры Паўлы. Апроч гэтага, у гэтым жа годзе ён атрымаў большую частку спадчыны сваёй цёткі Іаганы Пёльцль[6].

У гэты перыяд Гітлер пачаў узмоцнена займацца самаадукацыяй. Пасля ён свабодна мог мець зносіны і чытаць літаратуру і газеты ў арыгіналу па-французску і па-англійску. Падчас вайны любіў глядзець французскія і англійскія фільмы без перакладу. Вельмі добра разбіраўся ва ўзбраенні войскаў свету, гісторыі і г.д. У гэты ж час у яго выявілася цікавасць да палітыкі[6].

У маі 1913 года Гітлер ва ўзросце 24 гадоў пераехаў з Вены ў Мюнхен і пасяліўся на кватэры краўца і ўладальніка крамы Ёзафа Попа на вуліцы Шляйсхаймер (Schleißheimer Straße). Тут ён жыў да пачатку Першай сусветнай вайны, працуючы мастаком.

29 снежня 1913 года аўстрыйская паліцыя папрасіла мюнхенскую ўсталяваць адрас Гітлера. 19 студзеня 1914 года мюнхенская крымінальная паліцыя даставіла Гітлера ў аўстрыйскае консульства. 5 лютага 1914 года Гітлер паехаў у Зальцбург на агляд, дзе яго прызналі непрыдатным да службы ў войску[6].

Удзел у Першай сусветнай вайне[правіць | правіць зыходнік]

1 жніўня 1914 года пачалася Першая сусветная вайна. Гітлера ўзрадавала вестка пра вайну. Ён неадкладна падаў заяву на імя караля Баварыі Людвіга III, каб атрымаць дазвол служыць у Баварскім войску. Ужо на наступны дзень яму прапанавалі з'явіцца ў любы баварскі полк. Ён выбраў 16-ы рэзервовы Баварскі полк («полк Ліста», па прозвішчы камандзіра).

16 жніўня ён быў залічаны ў 6-ы рэзервовы батальён 2-га баварскага пяхотнага палка № 16 (Königlich Bayerisches 16. Reserve-Infanterie-Regiment), які складаўся з добраахвотнікаў. 1 верасня перакладзены ў 1-ю роту Баварскага рэзервовага пяхотнага палка № 16. 8 кастрычніка прысягнуўся на пэўнасць каралю Баварыі Людвігу III і імператару Францу Іосіфу.

У кастрычніку 1914 года быў адпраўлены на Заходні фронт і 29 кастрычніка браў удзел у бітве на Ізеры, а з 30 кастрычніка па 24 лістапада — пад Іпрам.

1 лістапада 1914 года прысвоена званне яфрэйтара. 9 лістапада пераведзены сувязным у штаб палка. З 25 лістапада па 13 снежня браў удзел у пазіцыйнай вайне ў Фландрыі. 2 снежня 1914 года ўзнагароджаны Жалезным крыжам другой ступені. З 14 па 24 снежня браў удзел у бітве ў Французскай Фландрыі, а з 25 снежня 1914 па 9 сакавіка 1915 года — у пазіцыйных баях у Французскай Фландрыі.

У 1915 годзе браў удзел у бітвах пад Неў-Шапель, пад Ла Басу і Арасам. У 1916 годзе браў удзел у разведных і дэманстрацыйных баях 6-а войска ў сувязі з бітвай на Соме, а таксама ў бітве пад Фромелем і непасрэдна ў бітве на Соме. У красавіку 1916 года знаёміцца з Шарлот Лабжуа. Паранены ў левае сцягно аскепкам гранаты пад Ле Баргюр у першай бітве на СомеВернер Мазер[6]. Трапіў у лазарэт Чырвонага Крыжа ў Беліце пад Потсдамам. Па выйсці са шпіталя (сакавік 1917 года) вярнуўся ў полк у 2-ю роту 1-га рэзервовага батальёна.

У 1917 годзе — вясновая бітва пад Арасам. Браў удзел у баях у Артуа, Фландрыі, у Верхнім Эльзасе. 17 верасня 1917 года ўзнагароджаны Крыжам з мячамі за баявыя заслугі III ступені[6].

Гл. таксама[правіць | правіць зыходнік]

Заўвагі[правіць | правіць зыходнік]

  1. 1,0 1,1 1,2 Record #118551655 // Общий нормативный контроль — 2012—2016.
  2. 2,0 2,1 data.bnf.fr: open data platform — 2011.
  3. Konder A. Adolf Hitler’s Family Tree: The Untold Story of the Hitler Family — 1 — Salt Lake City: 2000. — P. 29 f.
  4. Гитлер Адольф — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969.
  5. Deutsche Namenkunde: Unsere Familiennamen nach ihrer Entstehung und Bedeutung. München-Berlin, 1942. S. 276.
  6. 6,00 6,01 6,02 6,03 6,04 6,05 6,06 6,07 6,08 6,09 6,10 6,11 6,12 6,13 6,14 6,15 6,16 6,17 6,18 6,19 6,20 6,21 6,22 6,23 6,24 6,25 6,26 6,27 6,28 Вернер Мазер. Адольф Гитлер. Ростов н/Д: Феникс, 1998. — 608 с. — (След в истории). — 5-222-004595-X
  7. 7,0 7,1 Davidson, Eugene. The making of Adolf Hitler: the birth and rise of Nazism — University of Missouri Press(англ.) бел., 1997. — P. 4-6. — 419 p. — ISBN 978-0-8262-1117-0.(англ.) 
  8. Alan Bullock (in en). Hitler: a Study in Tyranny. New York: Harper & Raw.  (англ.) 
  9. Адольф Гитлер / Кульбакин В. Д. // Газлифт — Гоголево. — М. : Советская энциклопедия, 1971. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров; 1969—1978).
  10. Davin, Eric Leif Hitler Never Really Was Schicklgruber. The New York Times (6 мая 1990). Архівавана з першакрыніцы 23 жніўня 2011. Праверана 25 красавіка 2010. (англ.) 
  11. Ширер, У. Взлёт и падение Третьего рейха. — Т. 1. — С. 16.
  12. Ширер, У. Взлёт и падение Третьего рейха. — Т. 1. — С. 18.
  13. 13,0 13,1 Фест И. Адольф Гитлер. В 3-х томах. — Том 1 / Перевод А. А. Фёдоров. — Пермь: Алетейя, 1993. — Глава I. — С. 29. — ISBN 5-87964-006-X, ISBN 5-87964-005-1. // Fest, J. Hitler. Eine Biografie. — Berlin: Propyläen, 1973.
  14. Фест И. Том 1. — Глава I. — С. 30.
  15. Mein Kampf, Раздзел 2
  16. Фест, том I, глава V, стр. 48

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]