Аляксандра Бяльцова

Аляксандра Бяльцова
лат.: Aleksandra Beļcova
Дата нараджэння	17 сакавіка 1892(1892-03-17)
Месца нараджэння	Сураж, Суражскі павет, Чарнігаўская губерня, Расійская імперыя
Дата смерці	1 лютага 1981(1981-02-01) (88 гадоў)
Месца смерці	Рыга, Латвійская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка, СССР
Месца пахавання	Лясныя могілкі
Грамадзянства	Расійская імперыя  Латвія  СССР
Муж	Romans Suta[d]
Дзеці	Tatjana Suta[d]
Род дзейнасці	мастачка, графік
Жанр	партрэт, пейзаж, нацюрморт, гісторыі ў малюнках[d] і графіка
Мастацкі кірунак	кубізм і рэалізм

Аляксандра Бяльцова (рус. Александра Митрофановна Бельцова, 17 сакавіка 1892, Сураж, Чарнігаўская губерня — 1 лютага 1981, Рыга) — латвійская мастачка.

Майстэрня Суты і Бяльцовай у іх кватэры (сёння Музей рамана Суты і Аляксандры Бяльцовых)

Парцаляна ў Музеі Раманса Суты і Аляксандры Бельцовай

Біяграфія

Нарадзілася ў 1892 годзе ў сям’і дзяржаўнага служачага Мітрафана Бяльцова, які меў 16 дзяцей, у Суражы, у спадчынным доме, які быў заснаваны дзядамі-прадзедамі будучай мастачкі па мацярынскай лініі — святарамі Бялыновічамі. У 1912 годзе сям’я пераехала ў Навазыбкаў, куды перавялі на працу бацьку. Маляваць пачала яшчэ ў Навазыбкаўскай гімназіі, пад уплывам маці Наталлі Іванаўны, якая сама добра малявала.

Вучылася ў Пензенскім мастацкім вучылішчы падчас Першай сусветнай вайны. Там яна пазнаёмілася з групай латышскіх мастакоў, чый адметны стыль натхніў Бяльцову. Сярод мастакоў быў і Романс Сута, з якімі ў яе завязаліся рамантычныя адносіны. Пасля заканчэння вучобы яна пераехала ў Санкт-Пецярбург, дзе шукала новыя мастацкія рашэнні і вучылася ў авангарднага мастака Натана Альтмана. Мясцовае левае мастацкае асяроддзе, знаёмства з Кузьмай Пятровым-Водкіным і творчасць Уладзіміра Маякоўскага аказалі значны ўплыў на яе творчасць.

У 1919 годзе па запрашэнні Романса Суты яна прыехала ў Рыгу, дзе далучылася да Рыжскай мастацкай групы, сузаснавальнікам якой быў Сута. Група засяроджвалася на эксперыментах у мастацтве: творы мастакоў былі натхнёныя экспрэсіянізмам, фавізмам і кубізмам.

У 1922 годзе Бяльцова выйшла замуж за Суту. Пара адправілася ў мядовы месяц праз Берлін (дзе яны сустракаліся з лідэрам футурыстаў Марынеці) у Парыж, дзе нарадзілася іх дачка Таццяна. Натхнёныя кубізмам і канструктывізмам, якія развіваліся ў Еўропе, гэты шлюб даў пачатак новаму стылю: латышскаму нацыянальнаму канструктывізму.

Найбольш шырокае прымяненне гэты новы стыль знайшоў у парцалянавых праектах, якія пара стварыла ў майстэрні Балтарс. Нягледзячы на тое, што майстэрня існавала толькі да 1928 года, яна атрымала прызнанне: у 1925 годзе яна атрымала два залатыя і адзін бронзавы медалі на Міжнароднай выставе дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва і дызайну ў Парыжы. Парцалянавая майстэрня Балтарс дапамагла закласці асновы сучаснага латвійскага дызайну, які імкнуўся аб’яднаць як нацыянальныя, так і мадэрныя эстэтычныя тэндэнцыі.

Аднак найбольшага асабістага поспеху Бяльцова дасягнула ў алейным жывапісе, у першую чаргу ў партрэтах і нацюрмортах, хоць яна таксама пакінула пасля сябе шматлікія малюнкі, пастэлі і акварэлі.

У другой палове 1920-х гадоў пачала ствараць творы з элементамі арт-дэко і пераважна пісала партрэты эмансіпаваных, інтэлігентных і сучасных жанчын.

У 1923, 1925 і ў перыяд з 1927 да 1931 года Бяльцова наведвала Паўднёвую Францыю. Рыўера дапамагла ёй не толькі пераадолець цяжкую хваробу — сухоты лёгкіх, — але і дала моцны творчы імпульс: менавіта там яна стварыла свае найлепшыя працы. Асабліва вылучаюцца яе пейзажы Венса, напісаныя ў мяккіх танах.

У 1930-я гады яе жыццё змянілася: часта знаходзілася ў дэпрэсіі і, паводле яе дзённікаў, адчувала сябе пакінутай, адкінутай і здраджанай.

Нягледзячы на тое, што ў 1935 годзе Аляксандра і Романс пераехалі ў новую кватэру на вуліцы Элізабетэс (дзе цяпер знаходзіцца мемарыяльны музей абодвух мастакоў), яе адносіны з мужам пагоршыліся. Неўзабаве пасля пераезду ён пакінуў яе і пасяліўся са сваёй каханкай; у 1941 годзе яны нарэшце развяліся, але, што дзіўна, праз два тыдні зноў пажаніліся.

Але ў ліпені 1941 года, з пачаткам нацысцкай акупацыі Латвіі, Сута перабіраецца ў Грузію, дзе працуе на мясцовай кінастудыі, у 1944 годзе ён быў арыштаваны і расстраляны. Аляксандра даведалася пра яго лёс толькі праз дзесяць гадоў.

Пасля заканчэння вайны ў 1945 годзе Аляксандра Бяльцова ўступіла ў Саюз мастакоў Латвійскай ССР. Яна заставалася актыўнай да апошніх гадоў жыцця, удзельнічаючы ў выставах і іншых мастацкіх падзеях.

Дзяржаўны мастацкі музей у Рызе арганізаваў дзве персанальныя выставы А. Бяльцовай — у 1962 і 1972 гадах.

У савецкі час Бяльцова ўсё больш звярталася да партрэтнага жывапісу. Партрэты яе сяброў — пісьменнікаў, акцёраў, оперных спевакоў і балетных артыстаў — дазвалялі ёй адносна лёгка прыстасавацца да патрабаванняў сацыялістычнага рэалізму. Значную частку яе работ гэтага перыяду складаюць кампазіцыі з інтэр’ерамі: часта гэта яе майстэрня, балкон або віды з акна.

Бяльцова правяла амаль усё сваё жыццё ў Латвіі, і яе творчасць з'яўляецца важнай часткай гісторыі латвійскага мастацтва. Яна памерла 1 лютага 1981 года ва ўзросце 89 гадоў.

У кватэры, дзе яна жыла з 1935 года разам з Романам Сутай, быў створаны музей, прысвечаны абодвум мастакам. Ён размешчаны ў Рызе, у неакласічным шматкватэрным доме на вуліцы Элізабэтэс, які быў пабудаваны ў 1911 годзе. У 1987 годзе яе дачка Таццяна вярнула сабе кватэру і стварыла ў ёй прыватны музей. У сваім завяшчанні яна пакінула калекцыі і кватэру Латвійскаму нацыянальнаму мастацкаму музею, які зноў адкрыў музей як філіял у кастрычніку 2008 года.

Бяльцова і беларускі рух

Антон Адамовіч згадвае літаратурна-мастацкі салон, які штосерады збіраўся на кватэры Аляксандры Бяльцовай. Гэты салон наведвалі і беларускія паэты, у тым ліку Алесь Салавей (які чытаў там свае вершы, што падабаліся гаспадыні салона) і Пятро Сакол. Пазней, у 1944 годзе Бяльцова аформіць вокладку і застаўныя балоны для першага зборніка паэзіі Алеся Салаўя "Мае песьні".

Падчас нацысцкай акупацыі Латвіі Бяльцова цесна супрацоўнічала з Кастусём Езавітавым. У 1942 годзе ён прысвяціў мастачцы артыкул у газеце "Новы шлях", дзе такім чынам ахарактарызаваў яе творчасць:

А. Бяльцова прайшла праз некалькі этапаў, захоплівалася некаторы час модным калісь кубізмам, потым з незвычайным захапленнем і энергіяй працавала над стварэннем у Латвіі фарфоравага начыння, заклаўшы разам з Сутаю і Водбэргам нават асобнае таварыства пад назовам Балтарс, нарэшце, рашуча станула на грунт рэалістычна-псіхалагічнага партрэтызму і тутака асабліва прыгожа і моцна развіўся яе буйны талент. Творы Бяльцовай усіх трох перыядаў вызначаюцца мастацкасцю тэхнікі, беззаганнасцю кампазіцыі і глыбокім унутраным зместам. Кожны партрэт з’яўляецца псіхалагічнай характарыстыкай арыгінала, з якога ён пісаны... старанна вывучае беларускую гісторыю і этнаграфію, падрыхтоўваючыся да працы над гістарычнымі палотнамі на тэмы слаўнага мінулага Беларусі.

У 1944 годзе падрыхтавала серыю малюнкаў-карыкатур па матывах беларускіх народных прыпевак, якія былі апублікаваныя ў газеце "Новы шлях". У маі 1944 г. выйшла ілюстраваная Аляксандрай Бяльцовай кніжка для дзяцей “Камарочак”, якая была апошнім выдавецкім чынам К. Езавітава.