Аляксандр Аляксандравіч Лукашанец

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці
Аляксандр Аляксандравіч Лукашанец
Дата нараджэння

23 лістапада 1954(1954-11-23) (63 гады)

Месца нараджэння

Жураўцы, Беларусь

Грамадзянства

Flag of the Soviet Union.svg СССР
Flag of Belarus.svg Беларусь

Навуковая сфера

філалогія, лексікаграфія, беларусістыка

Месца працы

Інстытут мовазнаўства НАНБ

Альма-матар

БДУ

Вядомы як

філолаг, мовазнаўца

Аляксандр Аляксандравіч Лукашанец (нар. 23 лістапада 1954, в. Жураўцы Мінскай вобласці) — беларускі мовазнавец, доктар філалагічных навук (2001), прафесар (2003), акадэмік АН Беларусі (2017).

Біяграфія[правіць | правіць зыходнік]

Нарадзіўся ў сялянскай сям'і ў вёсцы Жураўцы Валожынскага раёна. Скончыў Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт (1977), аспірантуру пры Інстытуце рускай мовы АН СССР (1978―1981). З 1977 малодшы навуковы супрацоўнік, з 1985 старшы навуковы супрацоўнік, з 1986 вучоны сакратар, з 1989 намеснік дырэктара па навуковай рабоце, дырэктар Інстытута мовазнаўства (2003—2012), з 2012 першы намеснік дырэктара па навуковай рабоце Цэнтра даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі, дырэктар Інстытут мовы і літаратуры імя Якуба Коласа і Янкі Купалы. Старшыня Беларускага (з 2004) і Міжнароднага (2008—2013) камітэтаў славістаў, старшыня Камісіі па славянскім словаўтварэнні пры Міжнародным камітэце славістаў (з 2008). З 2005 галоўны рэдактар штогодніка «Беларуская лінгвістыка».

Лаўрэат прэмій Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі за 2001 і 2011 гады.

Сям'я: жонка ― Алена Глебаўна Лукашанец, кандыдат філалагічных навук, прафесар Мінскага дзяржаўнага лінгвістычнага ўніверсітэта. Сын - Сяргей Аляксандравіч Лукашанец, кандыдат гістарычных навук. Сын - Дзмітрый Аляксандравіч Лукашанец, кандыдат біялагічных навук, навуковы супрацоўнік Дзяржаўнага навукова-вытворчага аб'яднання «Навукова-практычны цэнтр Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі па біярэсурсах».

Навуковая дзейнасць[правіць | правіць зыходнік]

Кірункі навуковай дзейнасці: беларускае мовазнаўства, беларускае і рускае словаўтварэнне, сацыялінгвістыка, моўныя кантакты, беларуска-рускае двухмоўе, культура беларускай мовы, моўная палітыка, сацыяльная псіхалогія мовы.

Кандыдацкая дысертацыя ― «Словаўтваральныя гнёзды дзеясловаў у рускай і беларускай мовах (на матэрыяле адной з груп дзеясловаў канкрэтнага фізічнага дзеяння)».

Доктарская дысертацыя ― «Граматычны аспект беларускага словаўтварэння» (2001).

Аўтар больш за 300 навуковых прац, у тым ліку 12 манаграфій, 4 слоўнікаў. Працы А. А. Лукашанца тычацца беларускага і славянскага словаўтварэння, праблем беларуска-рускага двухмоўя і сацыялінгвістыкі, праблем сучаснага развіцця і функцыянавання беларускай мовы і беларускай арфаграфіі.

А. А. Лукашанец стварыў новы напрамак у беларускім мовазнаўстве ― распрацаваў тэарэтычныя асновы і ажыццявіў практычнае апісанне сістэмы беларускага словаўтварэння з новых граматычных пазіцый. А. А. Лукашанец з'яўляецца суаўтарам першага ў беларускай лексікаграфіі «Словаўтваральнага слоўніка беларускай мовы». Раскрыў заканамернасці інавацыйных змяненняў у лексіцы і словаўтварэнні беларускай мовы канца ХХ — пачатку ХХІ ст. і даследаваў на славянскім полі асаблівасці развіцця слоўнікавага складу сучаснай беларускай мовы з пазіцый тэндэнцый да інтэрнацыяналізацыі і нацыяналізацыі. Таксама раскрыў праблемы беларуска-рускага двухмоўя і ўзаемадзеяння гэтых моў, раскрыў прававыя, лінгвістычныя, сацыялінгвістычныя, палітычныя, псіхалінгвістычныя і прагматычныя аспекты функцыянавання беларускай мовы ва ўмовах дзяржаўнага двухмоўя. А. А. Лукашанец ― адзін з асноўных распрацоўшчыкаў Закона Рэспублікі Беларусь «Аб правілах беларускай арфаграфіі і пунктуацыі» (2008), аўтар і суаўтар шэрагу практычных дапаможнікаў і даведнікаў па беларускай арфаграфіі, навуковы рэдактар шэрагу сучасных арфаграфічных слоўнікаў беларускай мовы, а таксама двухмоўных беларуска-рускіх і руска-беларускіх слоўнікаў, падрыхтаваных у адпаведнасці з гэтым законам[1].

У 2006 А. Лукашанец прапанаваў наогул забараніць тарашкевіцу у Беларусі. Між тым, сказаў ён, «да трасянкі трэба ставіцца як да натуральнай з'явы. Нават у аднамоўных краінах на літаратурнай мове размаўляе адносна невялікая, высокаадукаваная частка грамадства. Змяшаная гаворка ― рэалія кожнай сучаснай камунікатыўнай прасторы»[2].

На думку А. Лукашанца, «Правілы беларускай арфаграфіі і пунктуацыі», падрыхтаваныя Нацыянальнай акадэміяй навук Беларусі сумесна з Міністэрствам адукацыі, з'яўляюцца актуальнымі і найбольш аптымальнымі ў сённяшняй сітуацыі. Яны павінны ліквідаваць той арфаграфічны разнабой, які існуе ў беларускамоўных друкаваных выданнях, забяспечыць стабільнасць і пераемнасць правапісных нормаў беларускай мовы, палегчыць яго выкладанне ў школе[3].

Крытыка[правіць | правіць зыходнік]

У 2003 А. Лукашанец падпісаў «Экспертнае заключэнне аб адпаведнасці часопіса „Шахматы“ (№ 1, 2003) нормам беларускай літаратурнай мовы»[4], дзе звярнуў увагу на памылкі ў названым часопісе, у тым ліку малазначныя і няісныя. Гэтае заключэнне стала для суда адной з падстаў, каб не аднаўляць рэдактара беларускага часопіса «Шахматы» на пасадзе. У далейшым (2004―2008) названы часопіс, задуманы першапачаткова як адзінае ў свеце беларускамоўнае шахматнае выданне, выходзіў пераважна на рускай мове. Заключэнне А. Лукашанца крытыкавалася ў прэсе[5], а пісьменнік Васіль Жуковіч назваў яго «тупым»[6].

Асноўныя публікацыі[правіць | правіць зыходнік]

Манаграфіі[правіць | правіць зыходнік]

  • Русский язык в Беларуси. ― Мн.: Наука и техника, 1985 (суаўтар).
  • Общество ― язык ― политика. ― Мн.: Вышэйшая школа, 1988 (суаўтар).
  • Сопоставительное описание русского и белорусского языков. Морфология. ― Мн.: Наука и техника, 1990 (суаўтар).
  • Культура русской речи вопросах и ответах. ― Мн., 1996 (суаўтар).
  • Беларуская мова. ― Opole, 1998 (суаўтар і навуковы рэдактар).
  • Тыпалогія двухмоўя і шматмоўя ў Беларусі. ― Мн.: Беларуская навука, 1999 (суаўтар).
  • Словаўтварэнне і граматыка. ― Мн.: Права і эканоміка, 2001.
  • Komparacja współczesnych języków słowiańskich. Słowotwórstwo. Nominacja. \ Redaktor naukowy Ingeborg Ohnheizer. ― Opole, 2003 (суаўтар).
  • Кароткая граматыка беларускай мовы. Частка 1. ― Мн.: Беларуская навука, 2007 (суаўтар і навуковы рэдактар).
  • Кароткая граматыка беларускай мовы. У 2 ч. Ч. 2. Сінтаксіс / навук. Рэд. А. А. Лукашанец. ― Мінск: Беларуская навука, 2009 (навуковы рэдактар).
  • Сучасная беларуская арфаграфія : акадэмічны даведнік. - Мінск : АВЕРСЭВ, 2012. - 272 с. (суаўтар).
  • Праблемы сучаснага беларускага словаўтварэння. — Мн.: Беларуская навука, 2013. — 315 с.

Слоўнікі[правіць | правіць зыходнік]

  • Словаўтваральны слоўнік беларускай мовы. ― Мн.: Беларуская навука, 2000 (суаўтар).
  • Школьны словаўтваральны слоўнік беларускай мовы. ― Мінск: Аверсэв, 2006. ― 512 с. (суаўтар).
  • Основные термины метрологии. Русско-белорусский словарь справочник. ― Мн., 2007. ― 256 с. (суаўтар).
  • Современный русско-белорусский словарь для школьников: под ред. докт. филол. наук Лукашанца А. А. / О. М. Николаева, Т. Н. Трухан. Мн.: Літаратура і мастацтва, 2009. ― 568 с.
  • Арфаграфічны слоўнік беларускай мовы / І. У. Кандраценя, Л. П. Кунцэвіч; пад рэд. А. А. Лукашанца. ― Мінск: Тэтрасістэмс, 2009. ― 704 с.
  • Кунцэвіч Л. П., Кандраценя І. У. Беларускі арфаграфічны слоўнік (выданне другое выпраўленае) / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я.Коласа і Я.Купалы; уклад. Л. П. Кунцэвіч, І. У. Кандраценя; пад рэдакцыяй А. А. Лукашанца ― Мінск: Беларуская навука, 2010. 31,3 ул.-выд. арк.
  • Кунцэвіч Л. П., Кандраценя І. У. Беларускі арфаграфічны слоўнік для школьнікаў. Пад рэдакцыяй А. А. Лукашанца ― Мінск: Аверсэв, 2010.
  • Современный русско-белорусский словарь / О. М. Николаева, Т. Н. Трухан; под ред. А. А. Лукашанца. ― Мн.: ТетраСистемс, 2011. ― 576 с.
  • Слоўнік асабовых уласных імён / А. К. Усціновіч; навук. рэдактар А. А. Лукашанец. ― Мн.: Літаратура і мастацтва, 2011.
  • Русско-белорусский терминологический словарь по порошковой металлургии. — Мн.: Беларуская навука, 2012. — 341 с. (суаўтар), і інш.

Навучальныя дапаможнікі[правіць | правіць зыходнік]

  • Сопоставительный анализ восточнославянских языков. Учебное пособие для студентов вузов. Под ред. А. А. Лукашанца, А. М. Мезенко. ― Витебск, 2004.
  • Сопоставительный анализ восточнославянских языков. Учебное пособие для студентов вузов. Под ред. А. А. Лукашанца, А. М. Мезенко. ― Мн.: ІВЦ Мінфіна, 2005. ― 228 с.
  • Сучасная беларуская мова. Марфеміка. Марфаналогія. Словаўтварэнне. Вучэбна-метадычны комплекс для студэнтаў 2 курса спецыяльнасці «Беларуская філалогія» завочнай формы навучання (III семестр). Пад. рэд. А. А. Лукашанца. — Мн.: БДУ, 2012.

Артыкулы[правіць | правіць зыходнік]

  • Адзінкі словаўтварэння ў беларускай мове (Да праблемы іерархічнай класіфікацыі) // Беларуская лінгвістыка. Вып. 44. ― Мн., 1994. ― С. 19―26.
  • Узаемадзеянне граматычных катэгорый у словаўтварэнні беларускіх назоўнікаў // Новые пути изучения словообразования славянских языков. Sonderdruck, 1999. ― S. 163―178.
  • Семантыка-словаўтваральная катэгорыя персанальнасці ў беларускай мове // Białostocki przegląd kresowy, t.VII. ― Białystok, 1999 ― S. 87―110.
  • Граматычны дыяпазон суфіксальнага словаўтварэння назоўнікаў у беларускай мове (аддзеяслоўныя намінацыі) // Словообразование в его отношениях к другим сферам языка. Materialen der 3. Konferenz der für slawische Wortbildung beim Internationalen Slawistenkomitee. Innsbruck, 28.9. ― 1.10.1999. ― Innsbruck, 2000. ― S. 109―125.
  • Граматыка-словаўтваральная сістэма суфіксальных назваў жывых істот у беларускай мове // Весці НАН Беларусі. Серыя гуманітарных навук. ― № 4. ― Мн., 1999. ― C. 127―133.
  • Словаўтваральная мадыфікацыя ў граматычным асвятленні // Dziedzictwo przeszłości związków językowych, literackich i kulturowych polsko-bałto-wschodniosłwiańskich. Językoznawstwo. Tom III. Pod redakcją naukową Jana F. Nosowicza. ― Białystok, 2000. ― S. 62 ― 76.
  • Сістэма і структура састаўных мікратапонімаў у беларускай мове (на матэрыяле назваў ваколіц адной вёскі) // Słowiańskie compozita onomastyczne (Toponimika. Varia). ― Lublin, 2000. ― C. 99 ― 107.
  • Родавыя (спадчынныя) найменні ў сістэме мясцовага анамастыкону // Nazwy osobowe na pograniczach kulturowych. Studia slavistyczne), t.2. ― Białystok, 2000 ― C. 89 ― 97.
  • Граматычныя аспекты словаўтваральнай парадыгматыкі // Słowotwórstwo a inne sposoby nominacji. ― Katowice, 2000. ― C. 78 ― 85.
  • Аб граматычнай катэляцыі адзінак словаўтварэння // Slavische Wortbildung: Semantik und Kombinatorik: (Materialen der 5. Internationalen Konferenz der Kommission für slavische Wortbildung beim Internationalen Slavistenkomitee. Luterstadt Wittenberg, 20 ― 25. September 2001) / Svetlana Mengel (Hrsg.). ― Münster: Lit, 2002. ― S. 211 ― 225.
  • Сучасныя працэсы ў словаўтварэнні беларускай мовы: Да праблемы міжмоўнага збліжэння і адштурхоўвання // Мовазнаўства. Літаратура. Культуралогія. Фалькларыстыка: ХІІІ Міжнародны з'езд славістаў (Любляна, 2003): Даклады беларускай дэлегацыі / НАН Беларусі. Беларускі камітэт славістаў. (Адказны рэдактар ― А. А. Лукашанец) ― Мн.: Бел. навука, 2003. ― С. 52 ― 69/
  • Беларуская мова і беларускае мовазнаўства ў пачатку ХХІ ст. Праблемы і перспектывы // Полымя. ― № 10. ― Мн., 2005. ― С. 122 ― 133.
  • Мова сучаснай вёскі (камунікатыўны і ідэнтыфікацыйны аспекты) // Gwary dziś 3. Wewnętrzne zróżnicowanie języka wsi/ Pod red. Jezego Sierotiuka. ― Poznań. 2006. ― S. 45 ― 52.
  • Міжмоўнае ўзаемадзеянне і функцыянаванне адзінак словаўтварэння. Функцыянальныя аспекты словаўтварэння // Даклады ІХ Міжнароднай навуковай канферэнцыі Камісіі па славянскаму словаўтварэнню пры Міжнародным камітэце славістаў. Мінск / Беларусь 9 — 14 кастрычніка 2006 г. ― Мн.: ВТАА «Права і эканоміка». ― 2006. ― С. 148 ― 155.
  • О соотношении словообразовательных категорий с категориями других уровней языка // Sprahcliche Kategorien und die slawische Wortbildung. Hanna Burkhardt/Alicja Nagόrko (Hg.). Hildesheim ― Zürich ― New York, 2007. ― S. 215 ― 224.
  • Міжславянскае моўнае ўзаемадзеянне і дынаміка літаратурнай нормы (беларуская мова паміж рускай і польскай) // Мовазнаўства. Літаратуразнаўства. фалькларыстыка.: ХІУ Міжнародны з'езд славістаў (Охрыд, 2008): Даклады беларускай дэлегацыі / НАН Беларусі; Беларускі камітэт славістаў. ― Мінск: Права і эканоміка. ― 2008. ― С. 107 ― 120.
  • Беларуская нацыянальная мова на сучасным этапе: сістэма, статус, функцыянаванне. Весці НАН Беларусі. ― № 1. Мн., 2009. ― С. 107 ― 117.
  • Лукашанец А. А. Беларуская мова: асаблівасці сучаснага стану і функцыянавання. Роднае слова. 2009, № 2, С. 11 ― 14.
  • Лукашанец А. А. Лексічныя і словаўтваральныя працэсы ў сістэме сучаснай беларускай мовы // Словообразуване и лексикология. Доклади от Десета международна конференция на Комисията по словянско словообразуване при Международния комитет на славистите, София, 1 — 6 октомври 2007 г. ― София: Университетско издателство «Св. Климент Охридски», 2009. ― С. 248 ― 254.
  • Лукашанец А. А. Працэсы інтэрнацыяналізацыі ў беларускай мове канца ХХ — пачатку ХХІ стст. // Przejawy internacjonalizacji w językach słowiańskich / Pod redakcją naukową Eleny Koriakowcewej. ― Wydawnictwo Аkademii Podlaskiej. Sedlce, 2009. ― S. 111 ― 125.
  • Лукашанец А. А. Современное состояние и тенденции развития славянских языков (белорусский язык) // Вестник Московского университета. Сер. 9. Филология. 2009. № 5. С. 65 ― 75.
  • Лукашанец А. А. Языковой пуризм как фактор развития словообразовательной системы: на примере белорусского языка // Труды и материалы Международного научного симпозиума «Славянские языки и культуры в современном мире». ХІ Международная научная конференция Комиссии по славянскому словообразованию при Международном комитете славистов «Новые являния в словообразовании: система и функционирование». 24 — 26 марта 2009 г. МГУ им. М. В. Ломонсова. С. 32 ― 44.
  • Лукашанец А. А. Беларуская мова ў пачатку ХХІ ст. / Веснік БДУ. Серыя 4, № 1, Мінск: БДУ, 2009. ― С. 4 ― 10.
  • Łukaszaniec Aleksander. О некоторых аспектах сопоставительного изучения словообразования в близкородственных языках. // Aktualne prodlemy komparatystyki słowiańskej: teoria і metodologia badań lingvistycznych. / Redakcja naukowa Elena Koriakowcewa. ― Siedlce. ― 2010. ― C. 81 ― 88.
  • Лукашанец А. Словаўтваральныя сродкі моўнай катэгарызацыі свету // Відображення історії па культури народу в словотворенні: Доповіді ХІІ Міжнародної наукової конференції Комісії зі слов'янського словотворення при Міжнародному комітеті славістів (25 — 28 травня 2010 р., Київ, Укриїна) / Упорядкування та наукове редагування Н. Ф. Клименко і Є. А. Карпіловської ― К.: Выдавничий дім Дмира Бураго, 2010. ― С. 145 ― 154.
  • Лукашанец А. А. Беларуская мова ў сучасным свеце // Полымя, 2010, № 9. С. 138 ― 151.

Зноскі

  1. БДУ: Аляксандр Аляксандравіч Лукашанец
  2. Александр Лукашанец: Трасянка — это нормально. Хартыя-97
  3. Аляксандр Лукашанец: «Вяртанне мяккага знака лінгвістычна не апраўдана». Навіны і гісторыя Беларусі
  4. Рубінчык В. Жывуць вольныя шахматы. Мінск, Шах-плюс, 2010. С. 71-72.
  5. Шанскі А. Шахматная беларусізацыя // Наша Ніва. — 19.03.2004.
  6. Жуковіч, В. Вольнаму — воля, або Фантазіі і рэальнасьць // Альбино плюс. — 2010. — № 35. С. 4.

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

  • Кунцевіч Л. П. Аляксандр Аляксандравіч Лукашанец (да 50-годдзя з дня нараджэння беларускага вучонага-лінгвіста) // Беларуская лінгвістыка, 2004, вып. 54.

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]