Аляксандр Сяргеевіч Грушэўскі

Аляксандр Сяргеевіч Грушэўскі
Асабістыя звесткі
Дата нараджэння	12 жніўня 1877(1877-08-12)
Месца нараджэння	Стаўрапаль, Стаўрапольская губерня[d], Расійская імперыя
Дата смерці	1942
Месца смерці	Казахская ССР, СССР
Грамадзянства	СССР Аўстра-Венгрыя  Расійская імперыя  Украінская Народная Рэспубліка
Бацька	Serhii Fedorovych Hrushevskyi[d]
Жонка	Olha Hrushevska[d]
Альма-матар	гісторыка-філалагічны факультэт Кіеўскага ўніверсітэта[d] ()
Месца працы	МДУ Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт
Прафесійная дзейнасць
Род дзейнасці	журналіст, этнолаг, археограф, гісторык
Грамадская дзейнасць
Член у	Навуковае таварыства імя Тараса Шаўчэнкі[d] ()
Медыяфайлы на Вікісховішчы

Аляксандр Сяргеевіч Грушэўскі (12 жніўня 1877, Стаўрапаль — 1942 або 1943, Казахская ССР) — украінскі гісторык, даследчык гісторыі Украіны, літаратуразнавец, этнограф, археограф, журналіст. Правадзейны член НТШ, сябра Цэнтральнай Рады.

Аўтар шэрагу важных публікацый па гісторыі Заходняга Палесся. Ахвяра сталінскага тэрору.

Асноўны артыкул: Грушэўскія

Біяграфія

Сын Сяргея Грушэўскага, брат Міхайлы Грушэўскага і Ганны Шамрай-Грушэўскай. Жанаты з Вольгай Парфененка.

Скончыў гімназію ва Уладзікаўказе і гісторыка-філалагічны факультэт Кіеўскага ўніверсітэта ў 1899 годзе. Вучань Уладзіміра Антонавіча . Пасля заканчэння школы быў у працяглай навуковай камандзіроўцы ў Аўстрыі і Германіі. З 1900 года — выкладчык гісторыі Імператарскага Наварасійскага ўніверсітэта, прыват-дацэнт. У 1906 годзе пачаў выкладаць украінскай мовай, за што звольнены.

Затым у 1909 годзе працаваў у Маскоўскім універсітэце, у 1910 — прыват-дацэнтам Пецярбургскага ўніверсітэта. У 1918—1919 гадах — прафесар Кіеўскага ўніверсітэта, пасля ўсталявання ва Украіне савецкага ладу ў 1920-я гады — Кіеўскага інстытута народнай адукацыі.

Супрацоўнічаў з штотыднёвікамі «Село» і «Засів», заснаванымі Міхалам Грушэўскім.

Навуковая дзейнасць

Аляксандр Грушэўскі, пачатак 1910-х гадоў.

Уваходзіў у склад Украінскай Цэнтральнай Рады. Кіраўнік архіўна-бібліятэчнага аддзела Міністэрства адукацыі Украінскай Народнай Рэспублікі. Пасля ўсталявання савецкага ладу — выканаўца абавязкаў намесніка старшыні гістарычнай секцыі ВУАН, дырэктар пастаяннай камісіі па складанні гісторыка-геаграфічнага слоўніка ўкраінскіх зямель, кіраўнік секцыі сацыяльна-эканамічнай гісторыі навукова-даследчай кафедры гісторыі Украіны пры ВУАН, сапраўдны член Археаграфічнай камісіі, рэдактар «гісторыка-геаграфічнага зборніка ВУАН» (выйшла 3 тамы).

У такім складзе сям’я Грушэўскіх набыла дом па Панькоўскай, 9. Стаяць: Аляксандр, Ганна, Міхайла, Марыя. Сядзяць: Сяргей і Вольга Шамраевы, Кацярына, Глафіра Захар’еўна. Снежань 1906 года.

Аўтар больш за 100 навуковых прац па гісторыі, гістарыяграфіі, этнаграфіі, гісторыі літаратуры. Сярод іх манаграфіі: «Пинское полесье» (1901), «Очерки истории Туровского княжества» (1902), «Города Великого княжества Литовского в 14—16 вв.» (1918); шматлікія доследы па палітычнай і сацыяльнай гісторыі Украіны XVI—XVIII стагоддзяў, украінскай гістарыяграфіі XVIII—XIX стагоддзяў; серыя нарысаў пра ўкраінскіх пісьменнікаў XIX—XX стагоддзяў: «З сучасної української літератури» (у «Літературно-науковому вістнику» і асобна 1909); «Шевченківська література за останні роки» («Україна», 1917, кн. 1—20); «Невільницький цикл Т.Шевченка» («ЛНВ», 1918, кн. 2—3); «Повісті Куліша з середини 1850 р.» («Україна», 1927, кн. 1—2); «Галицька молодь та Куліш в 1860 р.» (Записки істор.-філол. від., 1928, кн. 20) і іншыя, публікаваўся ў «Университетских известиях» (Київ), «Журнале Министерства народного просвещения» (Санкт-Петербург), «Известиях отделения русского языка и словесности Императорской Академии наук» (С.-Петербург), «Записках Наукового товариства імені Шевченка» (Львів), «Основе» (Одеса) і іншых.

Аўтар партрэтаў і доследаў, прысвечаных творчасці Тараса Шаўчэнкі, Мікалая Гогаля, Івана Катлярэўскага, Рыгора Квіткі-Аснаўяненкі.

З 1930 года не выдадзена ніводнай прыжыццёвай працы. Падчас Галадамору, 31 ліпеня 1933 года звольнены з работы, неўзабаве арыштаваны як «адзін з галоўных удзельнікаў антысавецкай украінскай нацыянальнай тэрарыстычнай арганізацыі… праводзіў падрыўную работу на ідэалагічным фронце». Вінаватым сябе не прызнаў і нікога не агаварыў. На выдуманых падставах 5 лістапада 1939 года Асобная нарада пры НКУС СССР асудзіла яго на пяць гадоў высылкі ў Казахстан, дзе ён працаваў рахункаводам, быў пад наглядам міліцыі.

Гісторык Людміла Прыходзька так ацэньвае тыя падзеі:

Ва ўмовах сталінскага таталітарызму трагічны фінал жыцця А. Грушэўскага, як і ўсёй сям’і Грушэўскіх быў заканамерны, а, улічваючы яго навуковыя і палітычныя погляды, — немінучы. На доўгія гады імя навукоўца было вырвана з кантэксту ўкраінскай навукі і выкраслена з памяці пакаленняў. Навуковая спадчына А. Грушэўскага, яго навукова-арганізацыйная работа, здабыткі ў галіне архіўнай і бібліятэчнай справы трывалы час не вывучаліся, хаця багата ідэй навукоўца не страцілі актуальнасці і сёння.

Памёр, паводле мясцовых жыхароў, у адной з сельскіх бальніц у 1942 годзе. Паводле іншых звестак — у 1943 годзе ў сяле Верхне-Іртышск (Казахстан). Афіцыйных звестак пра яго смерць і месца пахавання не знойдзена, магчыма, яны схаваны НКУС.

Нягледзячы на трывалую пагрозу арышту, жонка навукоўца — Вольга Грушэўская, захавала яго архіў. Падчас кіравання Мікіты Хрушчова і палітыкі «адлігі», дакументы Аляксандра Грушэўскага перададзены ў Цэнтральны дзяржаўны архіў Украіны.

Аляксандр Грушэўскі рэабілітаваны ў верасні 1989 года.

Асобныя працы

• «По катастрофі 1708 року: Розквартированнє росийських полків на Україні [Архівовано 25 квітня 2015 у Wayback Machine.]» / Записки НТШ. — 1907. — Том 078
• «Глухів і Лебедин (1708—1709)» (1907),
• «Луцьке міщанство» (1908),
• «З життя української старшини XVIII ст.» (1908),
• «З київського ратушного господарства XVI віку» (1909),
• «Гетьманські земельні універсали 1660—1670 років» (1909),
• «Города Великого княжества Литовського» (К.,1918),
• Луцьке міщанство в XVI в. [Архівовано 3 лютого 2015 у Wayback Machine.] // Історико-географічний збірник. — К., 1927. — Т. І
• Гетьманські земельні універсали 1660—1670 років [Архівовано 3 лютого 2015 у Wayback Machine.] // Історико-географічний збірник. — К., 1927. — Т. І
• Питання оборони замків В. Кн. Литовського в XVI в. [Архівовано 31 березня 2014 у Wayback Machine.] // Історико-географічний збірник. — К., 1928. — Т. ІІ
• Міщанські підрахунки в ревізіях XVI в. [Архівовано 31 березня 2014 у Wayback Machine.] // Історико-географічний збірник. — К., 1929. — Т. III
• Суличівка на Чернігівщині XVII—XVIII в. [Архівовано 31 березня 2014 у Wayback Machine.] // Історико-географічний збірник. — К., 1929. — Т. III
• Володимир Левенко: Київ, 1918. // З сучасної української літератури : начерки і характеристики, 1918. — Ч. 1. — Вид. 2-ге : Вид. т-во «Криниця». [Архівовано 18 лютого 2022 у Wayback Machine.]

Літаратура

• Історія української бібліотечної справи в іменах (кінець XIX ст. — 1941 р.) : матеріали до біобібліографічного словника / авт.-уклад. Л. В. Гарбар; ред. кол.: Г. В. Боряк, Л. А. Дубровіна (голова), В. І. Попик та ін. ; НАН України, Нац. б-ка України ім. В. І. Вернадського, Ін-т рукопису. — Київ, 2017. — С. 114—115. — URL: http://irbis-nbuv.gov.ua/everlib/item/er-0002146 Архівавана 27 березня 2019.
• Брега Г. С., Юркова О. В. Грушевський Олександр Сергійович Архівавана 2 лютого 2017. // 235 // Енциклопедія історії України : у 10 т. / редкол.: В. А. Смолій (голова) та ін. ; Інститут історії України НАН України. — К.: «Наукова думка», 2004. — Т. 2 : Г — Д.— С. 235. — ISBN 966-00-0405-2. (укр.)
• Енциклопедія українознавства. У 10-х томах. / Головний редактор Володимир Кубійович. — Париж, Нью-Йорк: «Молоде життя»-«НТШ»; 1954—1989, 1993—2000.. — Т 5. — С. 1916—1917.
• Костюк І. Олександер Грушевський та становлення національної науки і вищої школи на початку XX ст. Архівавана 4 вересня 2014. // Український історик. — 2002. — № 01—04 (152—155).
• Матяш І. Особа в українській архівістиці. Біографічні нариси. — К., 2001.
• Приходько Л. Олександр Грушевський і становлення української національної науки на початку XX ст. Архівавана 22 лютого 2014.
• Хорунжий Ю. М. Грушевський Олександр Сергійович Архівавана 2 лютого 2017. // Енциклопедія сучасної України : у 30 т.. (укр.) / ред. кол. : І. М. Дзюба [та ін.] ; НАН України, НТШ. — К.: [б. в.], 2006. — Т. 6 : Го — Гю. — С. 560. — 712 с. — ISBN 966-02-3966-1.
• Грушевський О. З сучасної української літератури : начерки і характеристики. Ч. 1 : Українські повістярі другої половини XIX в. / Олександр Грушевський. — Вид. 2-ге. — Київ : Вид. т-во «Криниця», 1918. — 207 1 с. Архівавана 27 вересня 2018.
• Грушевский А. С. Из истории украинской этнографии : этногр. темы в украинской литературе / А. С. Грушевский. — СПб. : Тип. Император. АН, 1910. — 29 с. Архівавана 4 серпня 2020.
• Грушевский А. С. Из истории украинской этнографии : изучение ист. песен / Грушевский А. — Киев : Первая Киев. артель печат. дела, 1905?. — 14 с. Архівавана 4 серпня 2020.