Армянскі нацыянальна-вызваленчы рух

З пляцоўкі Вікіпедыя
Jump to navigation Jump to search

Армянскі нацыянальна-вызваленчы рух[1][2][3] (арм.: Հայ ազգային-ազատագրական շարժում Hay azgayin-azatagrakan sharzhum)[note 1] — рух армянскага народа, скіраваны на стварэнне ўласнай незалежнай дзяржавы[en]. Складаўся з сацыяльных, культурных, палітычных і вайсковых рухаў, і дасягнуў свайго піка ў час Першай сусветнай вайны і ў наступныя гады.

Армянскі нацыянальны рух з пачатку 1860-х гадоў развіваўся пад уплывам эпохі Асветніцтва і ўзросту нацыяналізму ў Асманскай імперыі[en]. Яго фармаванне праходзіла аналагічна вызвольным рухам балканскіх народаў, перадусім, грэчаскаму, які ў пачатку 1830-х гадоў дамогся незалежнасці ад туркаў[21][22]. Армянская эліта і групы баевікоў імкнуліся, галоўным чынам, абараніць армянскае хрысціянскае насельніцтва ў сельскай мясцовасці ўсходняй часткі Асманскай імперыі ад нападаў мусульманаў, але канчатковай іх мэтай было дамагчыся рэформаў у шасці армняских вілаетах[en], а пасля таго як гэта не ўдалося, стварыць уласную дзяржаву ў раёнах, населеных армянамі і кантраляваных у той час Асманскай і Расійскай імперыямі[1][9].

З канца 1880-х гадоў рух пераходзіць да метадаў партызанскай вайны з асманскім урадам і курдскімі ірэгулярнымі атрадамі «хамідые» ва ўсходніх абласцях імперыі. Паступова на чале руху аказаліся тры армянскія палітычныя партыі, «Арменакан», «Гнчак» і «Дашнакцуцюн». Армяне традыцыйна разглядалі Расію ў якасці свайго натуральнага саюзніка ў змаганні з туркамі, хоць тая не ўмешвалася ў асманскія справы на Каўказе. Толькі ў пачатку 1914 годзе, страціўшы свае ўладанні ў Еўропе пасля балканскіх войн, асманскі ўрад прыняў пакет армянскай рэформы[en], аднак іх ажыццяўленне перапыніла Першая сусветная вайна[23].

Заўвагі[правіць | правіць зыходнік]

Заўвагі
  1. Таксама вядомы як Армянскі вызваленчы рух,[4][5][6][7] Армянскі рэвалюцыйны рух,[8][9][10] (Армянскі) рух фідаеў,[11][12][13][14] (ֆիդայական շարժում), Армянскі добраахвотны рух[15][16][17] і Армянская рэвалюцыя[18][19][20]
Зноскі
  1. 1,0 1,1 Chahinian, Talar (2008). The Paris Attempt: Rearticulation of (national) Belonging and the Inscription of Aftermath Experience in French Armenian Literature Between the Wars. Los Angeles: University of California, Los Angeles. p. 27. ISBN 9780549722977. 
  2. Mikaberidze, Alexander (2011). Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia, Volume 1. Santa Barbara, California: ABC-CLIO. p. 318. ISBN 9781598843361. 
  3. Rodogn, Davide (2011). Against Massacre: Humanitarian Interventions in the Ottoman Empire, 1815-1914. Oxford: Princeton University Press. p. 323. ISBN 9780691151335. 
  4. Kaligian, Dikran Mesrob (2011). Armenian Organization and Ideology under Ottoman Rule: 1908-1914. New Brunswick, NJ: Transaction Publishers. p. 149. ISBN 9781412848343. 
  5. Nichanian, Marc (2002). Writers of Disaster: Armenian Literature in the Twentieth Century, Volume 1. Princeton, NJ: Gomidas Institute. p. 172. ISBN 9781903656099. 
  6. Panossian, Razmik (2006). The Armenians: From Kings And Priests to Merchants And Commissars. New York: Columbia University Press. p. 204. ISBN 9780231511339. 
  7. Kirakosyan, Jon (1992). The Armenian genocide: the Young Turks before the judgment of history. Madison, Conn.: Sphinx Press. p. 30. ISBN 9780943071145. 
  8. Chalabian, Antranig (1988). General Andranik and the Armenian Revolutionary Movement (. Southfield, MI. 
  9. 9,0 9,1 Ishkanian, Armine (2008). Democracy Building and Civil Society in Post-Soviet Armenia. New York: Routledge. p. 5. ISBN 9780203929223. 
  10. Reynolds, Michael A. (2011). Shattering Empires: The Clash and Collapse of the Ottoman and Russian Empires 1908-1918. Cambridge: Cambridge University Press. p. 71. ISBN 9781139494120. 
  11. Chalabian, Antrang (2009). Dro (Drastamat Kanayan): Armenia's First Defense Minister of the Modern Era. Los Angeles, CA: Indo-European Publishing. p. v. ISBN 9781604440782. 
  12. Libaridian, Gerard J. (1991). Armenia at the crossroads: democracy and nationhood in the post-Soviet era : essays, interviews, and speeches by the leaders of the national democratic movement in Armenia. Watertown, Massachusetts: Blue crane books. p. 14. ISBN 9780962871511. 
  13. Høiris, Ole; Yürükel, Sefa Martin (1998). Contrasts and solutions in the Caucasus. Aarhus: Aarhus University Press. p. 230. ISBN 9788772887081. 
  14. Ter Minassian, Anahide (1984). Nationalism and socialism in the Armenian revolutionary movement (1887-1912). Cambridge, Massachusetts: Zoryan Institute. pp. 19, 42. ISBN 9780916431044. 
  15. Balakian, Grigoris (2010). Armenian Golgotha: a memoir of the Armenian genocide, 1915-1918. New York: Vintage Books. p. 44. ISBN 9781400096770. 
  16. Dadrian, Vahakn N. (2003). Warrant for Genocide: Key Elements of Turko-Armenian Conflict. Transaction Publishers. p. 115. ISBN 9781412841191. 
  17. Midlarsky, Manus I. (2005). The Killing Trap: Genocide in the Twentieth Century. Cambridge University Press. p. 161. ISBN 9781139445399. 
  18. Vratsian, Simon (1950–1951). "The Armenian Revolution and the Armenian Revolutionary Federation". Armenian Review (Watertown, MA). 
  19. Giuzalian, Garnik. Hayots Heghapokhuthiunits Aratj [Before the Armenian revolution], Hushapatum H.H. Dashnaktsuthian 1890-1950 [Historical collection of the A.R. Federation 1890-1950] (Boston: H.H. Buro [Bureau of the Armenian Revolutionary Federation], 1950
  20. Suny, Ronald Grigor (1993). Looking Toward Ararat: Armenia in Modern History. Bloomington: Indiana university press. pp. 67–68. ISBN 9780253207739. "The Armenian revolution was born in a romantic haze, inspired by Russian populism, the Bulgarian revolution..." 
  21. Hovannisian, Richard G. (1992). The Armenian Genocide: History, Politics, Ethics. Palgrave Macmillan. p. 129. ISBN 9780312048471. 
  22. Göl 2005, p. 128: «The Greek independence of 1832 served as an example for the Ottoman Armenians, who were also allowed to use their language in the print media earlier on.»
  23. Армянские реформы 1912–1914 гг.. «Геноцид.ру». Праверана 11 чэрвеня 2017.

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]