Арташэсіды

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці
Арташэсіды
арм.: Արտաշեսյաններ
Artaxiad.svg
Сцяг дынастыі
Краіна Вялікая Арменія
Тытулы * Цар Арменіі
Заснавальнік Арташэс I
Апошні кіраўнік Эрато
Цяперашні глава няма
Год заснавання 190 да н. э.
Спыненне роду 12 н. э.

Арташэсіды таксама Арташэсяны (арм.: Արտաշեսյաններ) — царская дынастыя ў Вялікай Арменіі, якая заснаваная Арташэсам I і кіравала з 190 года да н.э. па 12/14 год н.э.. Малодшая галіна дынастыі, заснаваная ўнукам Арташэса I, Аршакам, правіла суседняй Іберыяй з 90 па 30 гады да н.э.

Сталіцы — Ервандашат, Арташат (з 176 да н.э.), Тыгранакерт (77—69 да н. э).

Насілі тытулы «цар» (тагавор) і «цар цароў» (пачынаючы з Тыграна II).

Паходжанне дынастыі[правіць | правіць зыходнік]

Заснавальнік дынастыі Арташэс I быў сатрапам селеўкідскага цара Антыёха III Вялікага. Пасля паразы Антыёха III рымлянам у бітве пры Магнезіі ў 190 годзе да н.э. Арташэс I, са згоды Рыма, абвясціў сябе царом Вялікай Арменіі[1].

Бацькам Арташэса быў Зарыядр, магчыма, нашчадак сафенскіх цароў[2].

Дынастыя Арташэсідаў нярэдка ідэнтыфікуецца як адгалінаванне папярэдняй царскай дынастыі Арменіі — Ервандыдаў[3][4][5], аднак, згодна некаторым даследчыкаў, сувязь Арташэса I з ранейшай дынастыяй не ясная ці не да канца даказана[6][7].

Вядома што сам Арташэс I прэтэндаваў на сваяцтва з гэтай дынастыяй[2][6][8]. У сваіх надпісах на арамейскай мове Арташэс заве сябе MLK RWNDKN (ці 'RWND[KN]) то бок «Ервандыдскі цар». Хоць Арташэс і зрынуў цара Ерванда IV, ён абгрунтоўваў легітымнасць сваёй улады меркаванай прыналежнасцю да зрынутай дынастыі. Падобная яго пазіцыя дапасуецца адразу з абодвума, армянскімі і іранскімі, уяўленнямі пра тое, што вызначаны статус можа быць толькі ўспадкаваны па крыві, але ніяк не набыты[9]. Паводле думкі Ніны Гарсаян, гэтыя надпісы з'яўляюцца найболей яркімі сведчаннямі для аб'яднання Арташэсідаў з іх папярэднікамі Ервандыдамі, а таксама дакументальным пацверджаннем таго, што сам Арташэс заяўляў пра сваю прыналежнасць да апошніх[10]. Паводле думкі Кірыла Туманава прыпісванне сябе ў сваіх надпісах да Ервандыдаў несумнеўна выходзіла з жадання Арташэса I узаконіць сваё становішча на троне, тым не менш яно можа быць апраўдана магчымым паходжаннем ад жаночай лініі зрынутай дынастыі[11]. Як адзначае Кірыл Туманаў, Арташэс I быў мяркуючы па ўсім мясцовым дваранінам, грэчаская форма напісання яго імя (Artaxias) адбываецца ад спрадвечна армянскай формы гэтага імя — Artases, тым часам як іранская форма Artaxšaθra перадаецца на грэчаскай як Artaxerxes (Артаксеркс). Апроч таго адным з пашыраных дынастычных імёнаў у Арташэсідаў было Тыгран, гэта імя выкарыстоўвалася таксама ў старажытнейшай протаармянскай царскай дынастыі VI стагоддзі да н.э., згадванай у Ксенафонта і ў армянскай гістарычнай традыцыі. На думку Туманава, незалежна ад таго, ці паходзілі Арташэсіды ад протаармянскай дынастыі «Тыгранідаў» ці няма, але некаторыя генеалагічныя сувязі, рэальныя ці ўдаваныя, паміж імі безумоўна былі. Гісторык армянзнавец Мікалай Адонц лічыць несумнеўным паходжанне Арташэсідаў ад «Тыгранідаў»[12].

Паводле думкі Дж. Расела па рэлігійных перакананнях Арташэсіды з'яўляліся паслядоўнікамі зораастрызму[13].

Гл. таксама[правіць | правіць зыходнік]

Заўвагі[правіць | правіць зыходнік]

  1. Энциклопедия Британника, статья: Artaxias:
  2. 2,0 2,1 История Востока. Том I «Восток в древности», раздел «АРМЕНИЯ, АТРОПАТЕНА, ИВЕРИЯ И АЛБАНИЯ во II-I вв. до х.э.»
  3. Walter Eder, Johannes Renger, Wouter F M Henkelman, Robert Chenault. Brill's New Pauly: Chronologies of the Ancient World : Names, Dates and Dynasties. — Brill, 2007 — p.95 — ISBN 978-90-04-15320-2
  4. Richard G. Hovannisian. The Armenian People from Ancient to Modern Times — Palgrave Macmillan, 1997. — Vol. I. The Dynastic Periods: From Antiquity to the Fourteenth Century. — P. 48. — 386 p. — ISBN 0-312-10169-4, ISBN 978-0-312-10169-5.
  5. Encyclopaedia Iranica. Tigran II.:
  6. 6,0 6,1 Рыжов К. В. Все монархи мира: Древний Восток: Справочник. — М.: Вече, 2006. — 576 с.
  7. A.E. Redgate, The Armenians Oxford: Blackwell Publishers, 1999
  8. Тер-Нерсесян С. М. Армения. Быт, религия, культура — М.: Центрполиграф, 2008. — С. 23-24. — 188 с.
  9. Энциклопедия Ираника. Статья: Artaxias I:
  10. Richard G. Hovannisian. The Armenian People from Ancient to Modern Times — Palgrave Macmillan, 1997. — Vol. I. The Dynastic Periods: From Antiquity to the Fourteenth Century. — P. 48. — 386 p. — ISBN 0-312-10169-4, ISBN 978-0-312-10169-5.
  11. Cyril Toumanoff «Studies in Christian Caucasian History», стр. 291 (Georgetown, 1963):
  12. Cyril Toumanoff «Studies in Christian Caucasian History», стр. 285 (Georgetown, 1963):
  13. James R.Russell Zoroastrianism in Armenia — Harvard University, 1987. — P. 85.