Арэх маньчжурскі

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці
Арэх маньчжурскі
Rendeux AR3bJPG.jpg
Арэх маньчжурскі
ў Дэндрарыі Рабера Ленуара(фр.) бел. ў Рандзё(руск.) бел. (Бельгія).
Абхоп на вышыні 1 м ад зямлі
— 285 см (у 2007 годзе)
Навуковая класіфікацыя
Міжнародная навуковая назва

Juglans mandshurica Maxim., 1856

Wikispecies-logo.svg
Сістэматыка
на Віківідах
Commons-logo.svg
Выявы
на Вікісховішчы
ITIS   845177
NCBI   91218
EOL   2872272
GRIN   t:20758
IPNI   442388-1
TPL   tro-16700044

Арэх манчжурскі (Júglans mandshúrica[3]) — від лістападных аднадомных дрэў або кустоў роду Арэх[4].

Батанічнае апісанне[правіць | правіць зыходнік]

E mei zhi wu tu zhi (1945) (21099762330).jpg
Батанічная ілюстрацыя з кнігі «E mei zhi wu zhi»

Вышыня дасягае 25-30 м[4]. Ствол роўны, прамы, з разгалістай або шырокакруглявай ажурнай кронай, якая нагадвае крону некаторых відаў пальмы[4].

Кара цёмна-шэрая, парасткі жаўтлява-карычневыя апушаныя.

Лісце на хвосціках даўжынёй 5-20 см, чарговае, складанае, непарнапёрыстае, даўжынёй да 40-90 см (радзей да 1, 25 м), з 7-19 даўгавата-эліптычнымі пільчатымі лісточкамі памерамі 6-17 см у даўжыню і 2-7 см у шырыню[4]. Ліставая пласцінка зубчастая, рэдка дробназубчатая, вяршыня яе завостраная, абаксіяльны бок апушаны.

Кветкі дробныя, аднаполыя, з'яўляюцца адначасова з распусканнем лісця. Тычынкавыя кветкі ў доўгіх віслых каташках, песцічныя — па 3-10 на канцах парасткаў. Цвіце ў красавіку — маі.

Плады касцянкападобныя сабраны па 3-7 у групу, авальныя, нагадваюць грэцкі арэх, але драбней (2,5—7,5 см) і маюць вельмі тоўстую зялёную або бураватую рабрыстую шкарлупіну[4]. Ядро арэха мае малы памер, ядомае[4]. Плады спеюць у жніўні — кастрычніку і хутка ападаюць на зямлю цалкам з раскрытым каляплоднікам. Каляплоднік — зялёны, пры паспяванні жухне, моцна апушаны, лёгка аддзяляецца ад арэха, ліпкі ад залозістых валасінак.

Лік храмасом 2n = 32.


Juglans mandshurica trees.JPG
Juglans mandshurica bark.JPG
Juglans mandshurica lehearm 01.jpg
Злева направа: агульны выгляд; кара; пупышка
Juglans mandshurica 01.JPG
Juglans mandshurica female flowers.JPG
Juglans mandshurica Walnut JPG.jpg
Juglans mandshurica nutshell.jpg
Злева направа: тычынкавыя кветкі; песцікавыя кветкі; няспелы плод; спелы раскрыты плод

Распаўсюджванне[правіць | правіць зыходнік]

P0039-Juglans mandshurica.jpg
Плод. Ілюстрацыя з працы К. І. Максімовіча Diagnoses des nouvelles plantes du Japon et de la Mandjourie, 1873

Натуральны арэал віду — Маньчжурыя (паўночна-заходні Кітай), Далёкі Усход (Прымор'е і Прыамур'е), а таксама Карэйскі паўвостраў[4]. Прысутнічае на Сахаліне.

Расце ў змешаных кедрава-шырокалісцевых лясах па далінах рэк і ў ніжнім поясе гор, узбіраючыся да вышыні 500—2800 м над узроўнем мора.

У культуры на тэрыторыі былога СССР сустракаецца ў Ленінградскай і Тульскай абласцях, у Беларусі, на Урале, у лесастэпавай і стэпавай палосах Паволжа[4].

Экалогія[правіць | правіць зыходнік]

Зімастойкі, пераносіць маразы па меншай меры да −45 ° (напрыклад, здавальняюча расце на поўдні Краснаярскага краю[5], у Кузбасе, на Алтаі, а таксама на тэрыторыі Паўночнай Амерыкі — у Эдмантане, Альберта, Канада)[4]. Аднак у сярэдняй паласе Расіі маладыя парасткі могуць сур'ёзна пакутаваць ад вясновых замаразкаў. У выпадку іх вымярзання новыя парасткі аднаўляюць рост са спячых пупышак у сярэдзіне чэрвеня. Святлалюбівы, але можа расці і ў цені. Аддае перавагу ўрадлівым увільготненым, друзлым глебам, адчувальны да недахопу глебавай і атмасфернай вільгаці.

Размножваецца насеннем (арэхамі) і каранёвым параснікам[4].

Арэх маньчжурскі ўступае ў пару плоданашэння ва ўзросце чатырох — васьмі гадоў (у культуры — у 12-15 гадоў). Цвіце ў канцы мая, у кастрычніку паспяваюць плады[4].

Жыве да 250 гадоў. Да 80-90 гадоў расце хутка, затым рост прыпыняецца.

Значэнне і прымяненне[правіць | правіць зыходнік]

Juglans mandshurica leht sygisel.JPG
Восеньская афарбоўка лісця

У кулінарыі і медыцыне[правіць | правіць зыходнік]

Ядро арэха выкарыстоўваюць у кандытарскай прамысловасці ў свежым выглядзе і для атрымання высакаякаснага алею[4]. Зародыш утрымлівае ў сярэднім 55 % высыхаючага тлустага алею, які не саступае па якасці грэцкаму алею[4].

У лісці знойдзена вялікая колькасць вітаміну С і караціна. Дзякуючы карысным уласцівасцям, маньчжурскі арэх выкарыстоўваецца ў народнай медыцыне. Нарыхтоўваюць кару, кару каранёў і арэхавы алей, які прымяняюць у якасці слабільнага і супрацьгельмінтавага сродка. Адвар лісця і пладовай коркі прымаюць супраць залатухі[4].

У лясной і садовай гаспадарцы і прамысловасці[правіць | правіць зыходнік]

Júglans mandshуrica ramka.JPG
Рамка з маньчжурскага арэха

Арэх маньчжурскі шырока выкарыстоўваецца для азелянення гарадоў. Адметны формай шырокай і круглявай кроны, незвычайным буйным лісцем.

Драўніна цвёрдая, прыгожай тэкстуры, з вузкай светла-шэрай абалонай і карычневым ядром. Выкарыстоўваецца на выраб мэблі, дробных вырабаў, высакаякаснай фанеры.

Іншае[правіць | правіць зыходнік]

Каляплоднік з'яўляецца крыніцай фарбавальніка для фарбавання скуры і футра, драўняных паўфабрыкатаў (марылка). Дапушчальныя да выкарыстання ў складзе фарбы для валасоў.

Шкарлупіну арэхаў выкарыстоўваюць у дэкаратыўна-прыкладным мастацтве.

Кара, лісце, плады ўтрымліваюць таніны. Меданос.

Таксанамія[правіць | правіць зыходнік]

Сінонімы[6]:

  • Juglans cathayensis Dode

Зноскі

  1. Ужываецца таксама назва Пакрытанасенныя.
  2. Пра ўмоўнасць аднясення апісанай у гэтым артыкуле групы раслін да класа двухдольных гл. артыкул «Двухдольныя».
  3. Часам пішацца mandschurica
  4. 4,00 4,01 4,02 4,03 4,04 4,05 4,06 4,07 4,08 4,09 4,10 4,11 4,12 4,13 Митюков А. Д., Налетько Н. Л., Шамрук С. Г. Орех маньчжурский // Дикорастущие плоды, ягоды и их применение — Мн: Ураджай, 1975. — С. 91-93. — 200 с. — 130 000 экз.
  5. Маньчжурскі арэх
  6. Па дадзеных сайта Flora of China

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

  • Усенко Н. В. Деревья, кустарники и лианы Дальнего Востока — Хабаровск, 1969.

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]