Барыс Мяфодзьевіч Лабанаў

З пляцоўкі Вікіпедыя
Jump to navigation Jump to search
Барыс Мяфодзьевіч Лабанаў
руск.: Борис Мефодьевич Лобанов
Дата нараджэння 18 ліпеня 1938(1938-07-18)[1] (80 гадоў)
Месца нараджэння Пракоп’еўск, Кемераўская вобласць, Расія
Грамадзянства Сцяг Беларусі Беларусь
Род дзейнасці вучоны
Навуковая сфера камп’ютарны аналіз, сінтэз маўлення beru, распазнаванне маўлення
Месца працы Аб’яднаны інстытут праблем інфарматыкі НАН Беларусі
Навуковая ступень доктар тэхнічных навук
Альма-матар Мінскі радыётэхнічны інстытут
Узнагароды і прэміі Нагрудны знак «Ганаровы радыст СССР beru»,
1 сярэбраны і 2 бронзавыя медалі ВДНГ СССР beru,
Юбілейны медаль «У гонар 80-годдзя Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі»


Бары́с Мяфо́дзьевіч Лаба́наў (нар. 18 ліпеня 1938, Пракоп’еўск, Кемераўская вобласць, Расія) — беларускі вучоны ў галіне тэхнічнай кібернетыкі[2]. Распрацаваў тэарэтычныя асновы і метады аналізу, сінтэзу beru і распазнавання маўлення. Распрацаваў першыя ў СССР прылады для сінтэзу рускага і беларускага маўлення[3]. Аўтар больш чым 300 навуковых прац па праблемах аналізу, распазнавання і сінтэзу маўлення[4][5][6]. Аўтар трох раздзелаў першага даведніка па штучным інтэлекце, выдадзенага ў СССР, прысвечаных сістэмам маўленчых зносін[7]. Здзейсніў шэраг вынаходніцтваў у гэтай галіне[8].

Біяграфія[правіць | правіць зыходнік]

Барыс Мяфодзьевіч Лабанаў нарадзіўся 18 ліпеня 1938 года ў горадзе Пракоп’еўск Кемераўскай вобласці. У 1948 годзе сям’я пераехала ў Мінск на сталае месца жыхарства[9].

Навучанне і пачатак навуковых даследаванняў[правіць | правіць зыходнік]

Ужо ў школе Барыс Лабанаў захапіўся канструяваннем радыёапаратуры: у 6-м класе сабраў свой першы дэтэктарны радыёпрыёмнік, у 8-м — лямпавы, а ў 10-м сканструяваў уласную УКВ-радыёстанцыю. У 1955 годзе скончыў сярэднюю школу № 13 горада Мінска і канчаткова вызначыўся ў выбары сваёй будучай спецыяльнасці[10][9].

У гэты час у Мінску не існавала ВНУ падыходзячага профілю, і Барыс Лабанаў паступіў на аддзяленне «Радыёсувязь і радыёвяшчанне» Мінскага электратэхнікума сувязі. У тэхнікуме ён працягваў заставацца радыёаматарам, арганізаваў першыя Рэспубліканскія радыёспаборніцтвы па «паляванні на ліс», атрымаў першы разрад па радыёспорце і пасведчанне радыёназіральніка за сігналамі першага спадарожніка Зямлі[9].

Пасля заканчэння тэхнікума ў 1958 годзе Барыс Лабанаў атрымаў дыплом з адзнакай, але замест працягу вучобы ў ВНУ быў прызваны на тэрміновую службу ў Савецкую Армію на пасадзе старэйшага радыёмайстра (Петразаводск). Ужо ў 1959 годзе, маючы дастатковую спецыяльную падрыхтоўку і добра абсталяваную прыборамі радыёмайстэрню, Барыс Лабанаў заняўся даследаваннем маўлення, вывучаючы яго пры дапамозе мікрафона і асцылографа. У той жа час ён уступіў у перапіску з вядомым навукоўцам, прафесарам Л. А. Чыстовіч, ад якой атрымаў шэраг каштоўных парадаў па правядзенні даследаванняў маўлення. Захаваўся дакументальны запіс у дзённіку Лабанава, датаваны 25 кастрычніка 1959 года: «Фанемафон вядзе да фанемографа». З гэтага запісу відаць, што ўжо тады Барыс Лабанаў усвядоміў і вызначыў генеральную стратэгію сваіх будучых даследаванняў: «Да распазнавання маўлення праз сінтэз», якой нязменна прытрымліваўся праз усю далейшую навуковую дзейнасць[9].

Пасля заканчэння службы ў войску ў 1961 годзе Барыс Лабанаў паступіў у Мінскі радыётэхнічны інстытут (МРТІ) на спецыяльнасць «Радыётэхніка beru» і ўжо на першым курсе стаў старшынёй студэнцкага навуковага таварыства інстытута, у межах якога разам з групай студэнтаў пачаў распрацоўку аналізатара маўленчых сігналаў. У 1965 годзе, будучы студэнтам чацвёртага курса, Лабанаў апублікаваў свае першыя чатыры навуковыя працы па аналізе маўленчых сігналаў, якія былі залічаны як дыпломны праект, што дазволіла яму скончыць інстытут датэрмінова. Прапанаваны ў гэтых працах метад паляпшэння асноўных параметраў паралельнага спектральнага аналізу эфектыўна выкарыстоўваўся пазней пры распрацоўцы сістэм распазнавання маўлення[9].

Скончыўшы ў 1965 годзе МРТІ, Барыс Лабанаў паступіў у аспірантуру інстытута і працягнуў працаваць над задачамі першаснага аналізу маўленчых сігналаў для сістэм распазнавання і сінтэзу маўлення. У 1968 годзе ён скончыў аспірантуру і абараніў кандыдацкую дысертацыю па тэме «Некаторыя пытанні аналізу маўленчых сігналаў»[11].

Навуковая дзейнасць у 60-я і 70-я гады[правіць | правіць зыходнік]

Яшчэ навучаючыся ў аспірантуры, у 1966 годзе Б.М. Лабанаў арганізаваў гасразліковую навуковую лабараторыю аналізу і сінтэзу маўленчых сігналаў пры кафедры радыёпрыёмных прылад МРТІ, многія з супрацоўнікаў якой яшчэ доўгі час працягвалі займацца маўленчымі даследаваннямі. У лабараторыі пад кіраўніцтвам Лабанава ўпершыню ў СССР быў сканструяваны спектрааналізатар для маўленчых даследаванняў «Спектр-1» і прыбор для інтанаграфічных даследаванняў маўлення «Інтанограф». У гэты перыяд у лабараторыі праводзіліся даследаванні метадаў аўтаматычнага вылучэння фанетычных прыкмет гукаў маўлення, напрыклад такіх, як «шумны», «звонкі», «галосны», «выбухны». На іх аснове ўпершыню ў СССР была распрацавана прылада распазнавання маўленчых каманд «Сезам-1», якая была адзначана сярэбраным медалём ВДНГ СССР[11].

У другой палове 60-х гадоў ХХ стагоддзя Б.М. Лабанаў прыняў удзел у вырашэнні фундаментальнай праблемы распазнавання маўлення, звязанай з нелінейнымі скажэннямі часавай восі ў працэсе вымаўлення гукаў. Такога роду скажэнні стваралі істотныя цяжкасці пры супастаўленні вымаўленых слоў з іх эталонамі ў працэсе распазнавання маўлення. У 1968 годзе незалежна і практычна адначасова Г.С. Слуцкер (Маскоўскі дзяржаўны навукова-даследчы інстытут радыё beru) і Т.К. Вінцюк (Інстытут кібернетыкі АН УССР beuk) для вырашэння гэтай праблемы прапанавалі выкарыстаць метад дынамічнага праграмавання been (ДП-метад)[11]. У 1969 годзе Б.М. Лабанаў у суаўтарстве са Слуцкерам апублікаваў артыкул, у якім было дадзена далейшае развіццё ДП-метаду для выпадку, калі межы распазнаванага слова невядомыя, г. зн. для вырашэння задачы выяўлення і распазнавання гукаспалучэнняў у бесперапынным маўленчым сігнале. ДП-метад атрымаў у далейшым шырокае прызнанне замежных даследчыкаў[12].

На наступны год пасля паспяховай абароны дысертацыі, у лістападзе 1969 года Б.М. Лабанаў быў накіраваны на навуковую стажыроўку тэрмінам на 10 месяцаў у Вялікабрытанію. Стажыроўку па праблемах аналізу маўленчых сігналаў Б.М. Лабанаў праходзіў пад кіраўніцтвам прафесара К. Чэры ў Імперскім каледжы навукі і тэхналогіі been (Лондан), а па праблемах сінтэзу маўлення — пад кіраўніцтвам прафесара Р. Лорэнца ў Эдынбургскім універсітэце[12].

Пасля праходжання стажыроўкі ў Вялікабрытаніі асноўным напрамкам навуковай працы Б.М. Лабанава стала распрацоўка метадаў і прылад сінтэзу маўлення па тэксце. Яшчэ падчас стажыроўкі ў Эдынбургскім універсітэце ім былі праведзены паспяховыя эксперыменты па сінтэзе гукаў рускага маўлення, якія дазволілі закласці асновы фармантнага сінтэзу маўлення па фанемным тэксце. У выніку, ужо ў 1972 годзе пад кіраўніцтвам Б.М. Лабанава быў распрацаваны першы ў СССР сінтэзатар рускай мове «Фанемафон-1», адзначаны двума медалямі ВДНГ СССР[12].

У 1973 годзе Б.М. Лабанаву прысвоена званне «старэйшы навуковы супрацоўнік». У гэты час на працы Лабанава па сінтэзе рускага маўлення звярнула ўвагу кіраўніцтва Маскоўскага аддзялення Цэнтральнага навукова-даследчага інстытута сувязі (ЦНДІС). У выніку ў 1974 годзе на базе Мінскага аддзела ЦНДІС была адкрыта Лабараторыя маўленчых сістэм, кіраўніком якой Лабанаў заставаўся наступныя 15 гадоў. Асноўным напрамкам прац лабараторыі з’яўлялася развіццё метадаў і стварэнне сістэм аўтаматычнага распазнавання і сінтэзу маўлення[13].

Разам з практычнай дзейнасцю па стварэнні маўленчых дыялогавых сістэм Б.М. Лабанаў надаваў вялікую ўвагу навукова-арганізацыйнай працы. У 1976 годзе ён арганізаваў і правёў у Мінску Усесаюзную школу-семінар «Аўтаматычнае распазнанне слыхавых вобразаў» (АРСВ), на якой прысутнічала больш за 200 удзельнікаў з 75 навуковых арганізацый СССР. Школа-семінар АРСО праводзілася рэгулярна (кожныя два гады) да 1991 года, а Б.М. Лабанаў з 1976 года ўваходзіў у пастаянна дзеючы праграмны камітэт АРСВ. На семінары ўдзельнікам АРСВ у Мінску быў упершыню прадэманстраваны прататып тэлефоннай даведачнай сістэмы з сінтэзаваным маўленчым адказам[14].

У 1978 годзе Лабанаў па запрашэнні французскіх навукоўцаў быў накіраваны ў двухмесячную камандзіроўку ў Францыю для навуковай працы і азнаямлення з працай вядучых навуковых цэнтраў маўленчых даследаванняў: універсітэтаў у Парыжы, Нансі і Экс-эн-Правансе, а таксама маўленчых лабараторый у Тулузе, Грэноблі, Арсеі і Ланіёне. У перыяд знаходжання ў Францыі Лабанаў прыняў удзел у канферэнцыі па маўленчай сувязі і быў прыняты ў члены Акустычнага таварыства франкамоўных краін[14].

У 1979 годзе Лабанаў прадстаўляў на Сусветнай выставе «Тэлекам-79» у Жэневе новую мадэль сінтэзатара маўлення — «Фанемафон-3», адзначаную дыпломам выставы. Вядомы фантаст Артур Кларк, наведаўшы павільён СССР і азнаёміўшыся з сінтэзатарам маўлення, запісаў у кнігу водгукаў: «Вы апярэдзілі мае фантазіі з фільма „Касмічная адысея 2001 года»[14][15], а швейцарская газета «Аглядальнік» апублікавала артыкул: «Цяпер рускія вывучаюць замежныя мовы пры дапамозе камп’ютара, які гаворыць». За комплекс прац па стварэнні сінтэзатараў маўлення ў 1981 годзе Лабанаву было прысвоена званне «Ганаровы радыст СССР»[14].

Навуковая дзейнасць у 80-я гады[правіць | правіць зыходнік]

У пачатку 1980-х гадоў Б.М. Лабанаў пачаў развіваць прапанаваны ім метад артыкуляцыйна-фармантнага сінтэзу маўлення па тэксце, які быў пакладзены ў аснову новага пакалення сінтэзатараў маўлення. У 1983 годзе Б.М. Лабанаў у суаўтарстве з В.Я. Кучаравым выдаў кнігу «Сінтэзаванае маўленне ў сістэмах масавага абслугоўвання»[16].

Да пачатку 1984 года Лабанаў стварыў канчатковую фармулёўку і здзейсніў тэарэтычную і эксперыментальную распрацоўку адзінага лінгваакустычнага падыходу да вырашэння праблемы сінтэзу маўлення па тэксце. Распрацаваныя метады і алгарытмы іх рэалізацыі ляглі ў аснову доктарскай дысертацыі «Даследаванне і распрацоўка метадаў аўтаматычнага сінтэзу маўлення па фанемным тэксце», якую Лабанаў паспяхова абараніў у 1984 годзе ў Інстытуце электронікі і вылічальнай тэхнікі Акадэміі навук Латвійскай ССР у Рызе. Пазней атрыманыя тэарэтычныя і эксперыментальныя вынікі былі адаптаваны для сістэм сінтэзу маўлення на іншых еўрапейскіх мовах. У прыватнасці, да 1987 года была распрацавана англамоўная версія сінтэзатара, якая дэманстравалася на Сусветным кангрэсе фанетычных навук і атрымала высокую ацэнку англамоўных спецыялістаў[17].

На 80-я гады ХХ стагоддзя прыходзіцца перыяд стварэння першых прамысловых сістэм сінтэзу і распазнавання маўлення і іх шырокага ўкаранення ў галіне «Сувязь» СССР пры непасрэдным удзеле Б.М. Лабанава і яго калег — Б.В. Панчанка, М.П. Дзегцярова, В.П. Афанасьева. У Калінінградзе была праведзена доследна-канструктарская распрацоўка з далейшай серыйнай вытворчасцю маўленчага тэрмінала «Марс-1», які ўключае падсістэмы распазнавання маўлення «Сезам» і сінтэзу маўлення «Фанемафон». На базе маўленчага тэрмінала «Марс-1» распрацавана сістэма аўтаматычнага інфармавання абанентаў міжгародняй тэлефоннай сеткі (АІАМТС) аб запазычанасці за перамовы. Сістэма АІАМТС была паспяхова ўкаранёна і працяглы час эксплуатавалася ў шэрагу буйных гарадоў: Мінску, Новасібірску, Алма-Аце, Фрунзе, Петрапаўлаўску-Камчацкім. Іншая сістэма — сістэма кантролю за параметрамі апаратуры тэлефонных і радыёстанцый з аператыўным апавяшчэннем дзяжурнага персаналу пра ўзніклыя непаладкі — была ўкаранёна на Мінскай, Маскоўскай і Зеленаградскай АТС, а таксама на Беларускай рэспубліканскай радыёрэтрансляцыйнай станцыі РТС-5[18].

Лабараторыя распазнавання і сінтэзу маўлення[правіць | правіць зыходнік]

У 1988 годзе Б.М. Лабанаў паступіў на працу ў Інстытут тэхнічнай кібернетыкі АН БССР па запрашэнні дырэктара інстытута В.С. Танаева(руск.) бел. і ўзначаліў толькі створаную лабараторыю распазнавання і сінтэзу маўлення. Пераход Б.М. Лабанава ў Інстытут тэхнічнай кібернетыкі супаў па часе са з’яўленнем першых персанальных камп’ютараў (ПК) і ў планах прац лабараторыі з’явілася тэматыка, звязаная з абсталяваннем ПК сістэмамі маўленчага ўводу-вываду інфармацыі. Фармантны метад, які доўгі час іграў ключавую ролю ў сістэмах сінтэзу маўлення па тэксце, не падыходзіў для гэтай мэты з-за неабходнасці вялікага аб’ёму вылічэнняў у рэальным часе. У 1989 годзе Б.М. Лабанаў прапанаваў новы мікрахвалевы метад (МХ-метад) сінтэзу маўленчых сігналаў, у якім замест вылічэнняў фармантных ваганняў выкарыстоўваўся падрыхтаваны загадзя набор мікрахваляў натуральнага маўленчага сігналу. Пад кіраўніцтвам Лабанава МХ-метад быў рэалізаваны супрацоўнікам лабараторыі А.М. Івановым у сінтэзатары «Фанемафон-5». Кампактнасць яго праграмнага забеспячэння (усяго 64 Кб) дазволіла абсталяваць сінтэзам маўлення ўжо першыя IBM PC/XT і нават айчынныя ПК ЕС-1840. Сінтэзатар маўлення быў запатрабаваны ў многіх практычных прыкладаннях невідушчымі карыстальнікамі. У далейшым на аснове МХ-метаду былі распрацаваны версіі для чэшскай і польскай моў, а таксама аўтаномны аднаплатавы модуль сінтэзу маўлення, украінскамоўная версія якога некаторы час працавала на лініі кіеўскага метро[19].

Кар’ера[правіць | правіць зыходнік]

У 1968-1974 працаваў у Мінскім радыётэхнічным інстытуце на пасадах:

У 19741989 гадах з’яўляўся кіраўніком навуковай лабараторыі маўленчых сістэм Мінскага аддзела Цэнтральнага навукова-даследчага інстытута сувязі (Масква)[20].

З 1988 года і па цяперашні час працуе ў Аб’яднаным інстытуце праблем інфарматыкі НАН Беларусі на пасадах:

Вучоныя ступені, званні beru[правіць | правіць зыходнік]

  • 13 верасня 1968 года рашэннем Дзяржаўнага НДІ радыё прысвоена вучоная ступень кандыдата тэхнічных навук па спецыяльнасці «Радыётэхніка і сувязь».
  • 3 кастрычніка 1973 года рашэннем Вышэйшай атэстацыйнай камісіі зацверджаны ў вучоным званні старэйшага навуковага супрацоўніка па спецыяльнасці «Радыёпрыёмныя прылады».
  • 26 красавіка 1985 года рашэннем Вышэйшай атэстацыйнай камісіі пры Савеце міністраў СССР прысвоена вучоная ступень доктара тэхнічных навук па спецыяльнасці «Тэхнічная кібернетыка і тэорыя інфармацыі».
  • 19 студзеня 1995 года абраны правадзейным членам (акадэмікам) Міжнароднай акадэміі інфармацыйных працэсаў і тэхналогій.

Асноўныя публікацыі[правіць | правіць зыходнік]

Манаграфіі[правіць | правіць зыходнік]

Дысертацыі[правіць | правіць зыходнік]

  • Кандыдацкая (1968): «Некоторые вопросы анализа речевых сигналов» па спецыяльнасці «Радыётэхніка і сувязь». Колькасць старонак: 150.
  • Доктарская (1984): «Исследование и разработка методов автоматического синтеза речи по фонемному тексту» па спецыяльнасці «Тэхнічная кібернетыка і тэорыя інфармацыі». Колькасць старонак: 340.[21]

Артыкулы ў часопісах і матэрыялах канферэнцый[правіць | правіць зыходнік]

  • Лобанов, Б.М. Автоматическое распознавание звукосочетаний в текущем речевом сигнале / Б.М. Лобанов, Г.С. Слуцкер, А.П. Тизик // Труды НИИР. — 1969. — №4. — C. 67-74.
  • Лобанов, Б.М. Об автоматическом выделении шумных звуков методом фазовой плоскости / Б.М. Лобанов // Акустический журнал. — М., 1970. — Вып. 3. — С. 24-31.
  • Lobanov, B. Classification of Russian Vowels Spoken by Different Speakers // Journal of the Acoustical Society of America. — 1971. — Vol. 2, № 4 (2). — P. 606-608.
  • Lobanov, B. The Phonemophon Text-to-Speech System // Proceedings of the XI-th International Congress of Phonetic Sciences ICPhS’87. — Tallinn, 1987. — P. 120-124.
  • Lobanov, B. TTS-Synthesizer as a Computer Means for Personal Voice Cloning // Phonetics and its Applications. — Stuttgart: Steiner. — 2002. — P. 445-452.
  • Lobanov, B. A Prototype of the Software System for Study, Training and Analysis of Speech Intonation / B. Lobanov, V. Zhitko, V. Zahariev // Speech and Computer: 20th International Conference, SPECOM 2018, Leipzig, Germany, September 18–22, 2018, Proceedings. — Springer, 2018. — P. 337-346.

Зноскі[правіць | правіць зыходнік]

  1. Беларуская энцыклапедыя
  2. Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 9: Кулібін — Малаіта / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 1999. — 560 с.: іл. ISBN 985-11-0155-9 (т. 9), ISBN 985-11-0035-8. С. 80
  3. Lobanov B. History and Development of Speech Science and Technology in USSR (англ.)  // Systemtheorie Signalverarbeitung Sprachtechnologie: Rüdiger Hoffmann zum 65. Geburtstag / Eds. D. Mehnert, D. Kordon, M. Wolff. — Dresden: TUDpress, 2013. — С. 327-338. — ISBN 9783944331195.
  4. Boris Lobanov (англ.) . «ResearchGate». Праверана 8 кастрычніка 2018.
  5. Б.М. Лабанаў (бел.) . Лабараторыя распазнавання і сінтэзу маўлення. Праверана 8 кастрычніка 2018.
  6. Борис Мефодьевич Лобанов: к 70-летию со дня рождения, 2008
  7. Искусственный интеллект: Системы общения и экспертные системы, 1990
  8. Патенты автора ЛОБАНОВ БОРИС МЕФОДЬЕВИЧ (руск.) . «findpatent.ru». Праверана 8 кастрычніка 2018.
  9. 9,0 9,1 9,2 9,3 9,4 Борис Мефодьевич Лобанов: к 70-летию со дня рождения, 2008, с. 7
  10. Борис Мефодьевич Лобанов: к 70-летию со дня рождения, 2008, с. 3
  11. 11,0 11,1 11,2 Борис Мефодьевич Лобанов: к 70-летию со дня рождения, 2008, с. 8
  12. 12,0 12,1 12,2 Борис Мефодьевич Лобанов: к 70-летию со дня рождения, 2008, с. 9
  13. Борис Мефодьевич Лобанов: к 70-летию со дня рождения, 2008, с. 9-10
  14. 14,0 14,1 14,2 14,3 Борис Мефодьевич Лобанов: к 70-летию со дня рождения, 2008, с. 10
  15. Лобанов, Б.М. К истории русскоговорящих машин (От голоса робота - к персональному клону голоса человека) (руск.)  // Новости искусственного интеллекта. — Москва: 2003. — № 1 (55). — С. 3-9.
  16. Синтезированная речь в системах массового обслуживания, 1983
  17. Борис Мефодьевич Лобанов: к 70-летию со дня рождения, 2008, с. 10-11
  18. Борис Мефодьевич Лобанов: к 70-летию со дня рождения, 2008, с. 11
  19. Борис Мефодьевич Лобанов: к 70-летию со дня рождения, 2008, с. 11-12
  20. Борис Мефодьевич Лобанов: к 70-летию со дня рождения, 2008, с. 4
  21. Исследование и разработка методов автоматического синтеза речи по фонемному тексту (руск.) . «dslib.net». Праверана 9 кастрычніка 2018.

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]