Баі за Залатую горку

Баі за Залатую горку
Асноўны канфлікт: Абарона Смаргоні (Першая сусветная вайна)
Дата	19 чэрвеня (2 ліпеня) — 23 чэрвеня (6 ліпеня) 1916 года
Месца	наваколлі Смаргоні
Вынік	нічыя: рускія знішчылі варожую артылерыйскую батарэю, немцы адбілі вышыню і свае акопы
Праціўнікі
Расійская імперыя Германская імперыя

Баі за Залатую горку (вышыню 72,9) — эпізод абароны Смаргоні ў ходзе Першай сусветнай вайны на Усходнім фронце.

Вышыня размяшчалася на поўнач ад Смаргоні (цяпер у межах горада ў канцы вуліцы Камінскага). Назву «Залатая горка» атрымала за вялікую колькасць загінулых.

Паводле ўспамінаў байца 258-га Кішынёўскага палка М. Р. Мамантава, менавіта пасля баёў за вышыню 72,9 паўстала вядомая прымаўка «Хто пад Смаргонню не бываў, той вайны не пазнаў».

Сітуацыя

4 чэрвеня 1916 года Паўднёва-Заходні фронт Аляксея Брусілава пачаў у Галіцыі паспяховае наступленне. Развіваючы гэты поспех дапаможнымі дзеяннямі, Заходні фронт Аляксея Эверта павінен быў нанесці галоўны ўдар на ўчастку ўзмоцненай 10-й арміі ў раёне Смаргонь — Крэва. Даведаўшыся аб перакідцы сюды дзевяці дывізій праціўніка, камандуючы не адважыўся аддаць загад аб наступленні. Было вырашана наступаць на Баранавічы. У Смаргоні абмежаваліся дэманстратыўнымі дзеяннямі. У адказ немцы самі пачалі актыўныя дзеянні супраць рускіх войск. Паводле звестак расійскай разведкі, немцы рыхтаваліся ажыццявіць на смаргонскім кірунку газавую атаку. 2 ліпеня нямецкія войскі пачалі абстрэл пазіцый праціўніка, у тым ліку снарадамі з атрутнымі рэчывамі. Далей рушыла ўслед атака пяхоты. Аднак рускія адбілі наступленне праціўніка.

Падрыхтоўка

Баі ў раёне вышыні вяліся з восені 1915-га. Тут немцы ўсталявалі сваю артылерыйскую батарэю, якая абстрэльвала ўвесь блізкі тыл праціўніка. Для нямецкіх назіральнікаў, якія заселі ў бетонным доце на вышыні, любое перамяшчэнне рускіх было як на далоні.

Падрыхтоўка штурму вышыні вялася пад кіраўніцтвам начальніка штаба дывізіі падпалкоўніка Міхаіла Драздоўскага, у будучыні аднаго з арганізатараў і кіраўнікоў Белага руху.

За месяц да штурму пад кіраўніцтвам афіцэраў 52-га сапёрнага батальёна была пачата пракладка міннай галерэі ад перадавых рускіх акопаў праз нейтральную паласу пад нямецкімі траншэямі да германскай батарэі. Адна група салдат па хадах утойліва выносілі мяшкі з зямлёй у тыл на 400—500 крокаў, дзе яе ссыпалі і маскіравалі. Іншая група з бліжэйшага лесу таксама ўтойліва па хадах падносіла бярвёны для ўмацавання галерэі. Па гатоўнасці пад зямлю было закладзена два вагоны брызантнай выбухоўкі, дастаўленай з Залесся.

Асноўную працу прарабіла 2-я сапёрная рота штабс-капітана Аляксеева з 13 (26) красавіка па 19 чэрвеня (2 ліпеня) 1916 года. Салдаты дзейнічалі ў надзвычай цяжкіх умовах, абцяжарвалі вядзенне галерэй вялікая колькасць ваданосных жыл і пясчаная глеба. Аднойчы пры абстрэле расійскіх пазіцый цяжкімі снарадамі адбыўся абвал, якім заваліла змену сапёраў, аднак іх удалося выратаваць. У рэшце рэшт была падрыхтавана галерэя даўжынёй у 70 сажняў, з двума бакавымі адгалінаваннямі ў 30 і 29 сажняў.

Ход баёў

Сапёры заклалі ў кожную падрыхтаваную галерэю зарады ў 500 пудоў пораху кожны. Роўна ў 21:45 19 чэрвеня (2 ліпеня) 1916 года адбываецца першы, а за ім астатнія два падрыву. Выбухамі ўтвораны тры варонкі і знішчана драцяная загародка, разбураныя бліндажы, першая і другая лінія акопаў праціўніка. Паколькі ў момант падрыву вецер дзьмуў у бок расійскіх войск, то іх пазіцыі апынуліся часткова заваленыя зямлёй.

3 ліпеня ў 7 гадзін раніцы 255-ы Акерманскі і 258-ы Кішынёўскі пяхотныя палкі пачалі штурм вышыні 72,9 на паўночнай ускраіне Смаргоні — у падтрымку распачатага наступлення адзінаццаці дывізій на Баранавічы. У дзень атакі на досвітку германскія часці ўбачылі насупраць вышыні свежавырослы «лясок» — артылерыя падтрымкі пяхоты была схаваная пад ссечанымі і ўсталяванымі ў ямы дрэвамі. Прама ў акопах размясціліся марскія разлікі маракоў, а штурмавыя групы занялі акопы баявога ахоўвання. Усе гэтыя сілы былі задзейнічаны пры штурме.

Пасля абстрэлу 412 гармат у атаку перайшоў 255-ы пяхотны Акерманскі полк, уварваўшыся ў першую лінію нямецкіх акопаў. Было захоплена 98 палонных і чатыры кулямёты. Праз гадзіну бою байцы разам з 258-м пяхотным Кішынёўскім палком занялі другую нямецкую лінію і саму Залатую горку. На працягу першых чатырох гадзін расійскімі войскамі было адбіта некалькі контратак праціўніка. На працягу ночы вяліся баі паміж другой і трэцяй лініяй германскіх акопаў. Як пісаў гісторык Уладзімір Лігута, «у пакаранне за газы палонных не бралі. Перакалолі ўсіх».

Пасля змены, з-за вялікіх страт, Акерманскага Елізаветградскім палком атакі на вышыню паўтараюцца. У наступныя тры дні барацьбу за пазіцыі ля вышыні 72,9 працягваюць байцы Перакопскага палка, якія змянілі Елізаветградскі полк.

На працягу двух сутак немцы контратакавалі. Ім удалося адрэзаць і акружыць Кішынёскі полк. Аднак ноччу, перайшоўшы ў штыкавую атаку, байцы вырваліся з акружэння. Гэтай жа ноччу з рэзерву Вярхоўнага Галоўнакамандавання прыбыў лейб-гвардыі Грэнадзёрскі полк. Да раніцы гвардзейцы папраўлялі акопы і бліндажы, разбітыя германскай артылерыяй. Немцы ж да раніцы перакінулі да Залатой горцы балоны і рана раніцай пусцілі газ. Грэнадзёры без панікі падрыхтаваліся да бою, але нямецкая пяхота ў контратаку не пайшла. 23 чэрвеня (6 ліпеня) 1916 года ў 21:30 роты перакопцаў па загадзе начальніка дывізіі адышлі да сваіх акопаў і занялі ранейшае становішча.

Падчас штурму вышыні рускія выдаткавалі 603 тысячы вінтовачных і 100 тысяч кулямётных патронаў. З ліку 60 афіцэраў Акерманскага палка, якія ўдзельнічалі ў атацы, выбылі са строю 28 чалавек. Сярод ніжніх чыноў страты склалі 513 забітымі, 655 параненымі, 48 кантужанымі, 19 зніклымі, 6 атручанымі газамі.

У ходзе баёў вызначыліся штабс-капітан А. Худэнка і падпаручнік Д. Філановіч. Абодва ўзнагароджаны ордэнам Святога Георгія 4 ступені.

Памяць

У савецкі час гісторыя Першай сусветнай вайны была непапулярная, а жыхароў Смаргоні ўжо нічога не звязвала з ваеннымі падзеямі (як пісаў журналіст Мікалай Чаркашын, чыё дзяцінства прайшло ў Смаргоні, «мы, хлапчукі, гулялі ў вайну на гэтай самай Залатой Горцы, нічога не ведаючы пра тую вайну, якая шугала тут на самай справе»). Тады Залатая горка стала паступова ператварацца ў звычайную гарадскую звалку. Адрадзіць памяць аб баях на вышыні, як і аб бітве за Смаргонь, вырашылася невялікая група энтузіястаў «Смаргонь франтавая» пад кіраўніцтвам Ігара Паўлава. Было прыбрана ўсё смецце з траншэй на Залатой горцы. Толькі каб ачысціць варонку на месцы вышыні, якую займалі нямецкія артылерысты, прыйшлося вывезці восем лесавозаў буралому, які назапасіўся за стагоддзе. Аднак мясцовыя ўлады выпісалі энтузіястам штраф у 15 тысяч долараў за пашкоджанне ляснога покрыва. Толькі дзякуючы ўмяшанню чыноўнікаў з Мінска пытанне са штрафам было закрытае. Пасля «Смаргонь франтавая» стала арганізоўваць экскурсіі для турыстаў на Залатую горку.