Перайсці да зместу

Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі

Дадаць спасылкі
З Вікіпедыі, свабоднай энцыклапедыі
Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі
БНКТЛ
Сфера дзейнасці навуковая, краязнаўчая, этнаграфічная і гістарычная дзейнасць
Дата заснавання 7 ліпеня 1932
Дата роспуску жнівень 1936
Тып арганізацыя
Лідар Кастусь Езавітаў
Краіна
Цэнтр  Латвія Рыга (вул. Ільінская, 20/25)

Белару́скае навуко́ва-краязна́ўчае тавары́ства ў Ла́твіі (БНКТЛ) — грамадска-навуковая арганізацыя беларускай нацыянальнай меншасці ў міжваеннай Латвіі, якая існавала ў 1932—1936 гадах. Займалася зборам і папулярызацыяй этнаграфічнай, гістарычнай і фальклорнай спадчыны латвійскіх беларусаў.

Гісторыя

[правіць | правіць зыходнік]

Перадумовы стварэння

[правіць | правіць зыходнік]

Пачаткам арганізаванай краязнаўчай працы беларусаў у Латвіі стала стварэнне 1 чэрвеня 1926 года навукова-краязнаўчага гуртка пры Таварыстве беларусаў-выбаршчыкаў. Ініцыятарам і старшынёй гуртка выступіў беларускі палітычны і грамадскі дзеяч Кастусь Езавітаў, а сакратаром стаў Пятро Масальскі[1]. На першым пасяджэнні была падрыхтавана адозва да беларускага настаўніцтва з заклікам далучыцца да збірання этнаграфічных матэрыялаў. Для папулярызацыі гэтай працы К. Езавітаў выдаў брашуру «Бярыцеся ўсе за навукова-даследчую працу», у якой абгрунтаваў неабходнасць фіксацыі ўнікальных гаворак і фальклору латгальскіх беларусаў. Гурток актыўна працаваў, праводзіў навуковыя чытанні і збіраў народныя апавяданні і казкі з розных валасцей Латгаліі і Ілукштаншчыны, якія пазней публікаваліся ў газеце «Голас Беларуса»[2].

Заснаванне і развіццё

[правіць | правіць зыходнік]

У 1932 годзе беларускі актыў Рыгі вырашыў стварыць на базе гуртка самастойную арганізацыю. 15 красавіка 1932 года адбыўся сход ініцыятыўнай групы, у якім прынялі ўдзел К. Езавітаў, Аляксандр Родзька, Сцяпан Сіцько, Міхась Краўчанка, Казімір Мяжэцкі, Галіна Нікіфароўская, Вікторыя Доўгая і Якуб Кастылюк[3]. Пасля падрыхтоўкі і перакладу статута на латышскую мову (гэтым займалася Ніна Пінская), 7 ліпеня 1932 года Рыжскі акруговы суд афіцыйна зарэгістраваў арганізацыю пад назвай Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі[4][5].

Часовае праўленне ўзначаліў К. Езавітаў, яго намеснікам стаў А. Родзька, сакратаром — Г. Нікіфароўская, скарбнікам — С. Сіцько[5]. Афіцыйны юрыдычны адрас арганізацыі знаходзіўся ў Рызе на вуліцы Ільінскай (Elija iela), 20/25[6][7]. Для пашырэння дзейнасці былі створаны рэгіянальныя аддзелы: у Дзвінску (імі кіравалі Сяргей Сахараў і Аляксей Барткевіч) і ў Люцыне (кіраўнік Сяргей Казека)[7].

На піку сваёй актыўнасці ў 1933 годзе арганізацыя налічвала 15 сапраўдных сябраў, 5 сябраў-карэспандэнтаў і 15 кандыдатаў. 2 верасня 1933 года адбыўся першы агульны сход БНКТЛ, які абраў новае пастаяннае праўленне: К. Езавітаў (старшыня), Г. Нікіфароўская і А. Родзька (намеснікі), С. Сіцько (скарбнік), Франц Клагіш (сакратар), а таксама шэраг іншых актывістаў. У рэвізійную камісію ўвайшлі Язэп Каяла, С. Сахараў і Ян Кудраўцаў[8].

Мэты і задачы

[правіць | правіць зыходнік]

Згодна са статутам, галоўнай мэтай таварыства было аб'яднанне ўсіх беларускіх і прыхільных да беларускага адраджэння навуковых і аматарскіх сіл у Латвіі. Арганізацыя планавала сумесна працаваць над пытаннямі гісторыі, геаграфіі, этнаграфіі, літаратуры, мастацтва, музыкі, фальклору і эканомікі Латвіі і Беларусі. Важнай задачай з'яўлялася пашырэнне здабытых ведаў сярод грамадства і садзейнічанне беларуска-латышскаму збліжэнню[5].

Сярод канкрэтных практычных задач вылучаліся: збор вуснай народнай творчасці, стварэнне параўнальнага беларуска-латышска-латгальскага слоўніка, а таксама заснаванне Беларускага этнаграфічнага музея ў Рызе[9].

Дзейнасць

[правіць | правіць зыходнік]

Этнаграфічная і краязнаўчая праца

[правіць | правіць зыходнік]

Асноўным напрамкам працы БНКТЛ стала збіранне вуснай народнай творчасці латгальскіх і ілукштанскіх беларусаў. Для экспедыцый таварыства набыло фанограф. Да працы актыўна прыцягваліся настаўнікі беларускіх школ і мясцовая моладзь, у прыватнасці з Таварыства беларускай моладзі ў Латвіі. Кіраўніцтва БНКТЛ распрацавала і разаслала інструкцыі па зборы фальклору, дзе прасіла дэталёва апісваць мясцовыя абрады, такія як беларускае вяселле, пахаванне, радзіны, гульні і інш.[10].

Значны ўнёсак у збор матэрыялаў зрабілі настаўнікі Франц Клагіш, Алесь Сальцэвіч, Міхась Талерка, Казімір Сянкевіч, Сымон Маціеўскі, Галіна і Надзея Нікіфароўскія, Міхась Зуеўскі, Антон Лейтан, Сяргей Казека і іншыя. Калектыў настаўнікаў і вучняў Дзвінскай беларускай гімназіі пад кіраўніцтвам С. Сахарава і Андрэя Якубецкага сабраў дзясяткі твораў. За тры гады працы БНКТЛ сабрала звыш 600 народных песень і 70 апавяданняў[11][12].

Таварыства таксама збірала прадметы матэрыяльнай культуры (вопратку, прылады працы) і атрымала папярэднюю згоду ад Латвійскага этнаграфічнага музея на стварэнне беларускага кутка ў Прэйльскім (Прэждэнскім) замку[13].

Гістарычная і архіўная праца

[правіць | правіць зыходнік]

Кіраўніцтва БНКТЛ рабіла захады па зборы дакументаў, звязаных з гісторыяй беларускага нацыянальнага руху. У 1932 годзе таварыства здолела атрымаць частку архіва і дыпламатычны пашпарт дзеяча БНР Яўгена Ладнова, які памёр у Дзвінску[14][13]. БНКТЛ збірала звесткі пра беларускага пісьменніка з Латгаліі Віктара Вальтара, шукала архівы Цёткі, звяртаючыся да яе мужа Сцяпонаса Кайрыса, а таксама інфармацыю пра Браніслава Эпімах-Шыпілу, Вацлава Іваноўскага і Яўхіма Карскага[15].

У 1932 годзе таварыства пачало падрыхтоўку да выдання біяграфічнага слоўніка «Біяграфіі дзеячоў Беларускага Адраджэння» (арыг. Біографіі дзеячоў Беларускага Адраджэньня), аднак з-за адсутнасці шырокага водгуку на просьбы аб наданні матэрыялаў, праект застаўся нерэалізаваным[15].

Міжнародныя сувязі

[правіць | правіць зыходнік]

Таварыства актыўна кантактавала з замежнымі беларускімі дзеячамі і навукоўцамі. Шчыльныя сувязі падтрымліваліся са старшынёй Рады БНР Васілём Захаркам, які ў снежні 1932 года перадаў у архіў БНКТЛ мемарандум Рады БНР у Лігу Нацый. Таксама вялася перапіска з Тамашом Грыбам і Міколам Вяршыніным у Празе, Язэпам Варонкам у Чыкага[16].

Навуковыя кантакты ўключалі супрацоўніцтва з даследчыкам мінуўшчыны Полаччыны Баляславам Брэжгам, літоўскім гісторыкам Мікаласам Біржышкам і эстонскім мовазнаўцам Вілемам Эрнітсам. Апошняму таварыства дапамагала ў вывучэнні беларускіх гаворак і зборы матэрыялаў на Пячоршчыне[17].

Выдавецкая праца

[правіць | правіць зыходнік]

Выдавецкая дзейнасць БНКТЛ была моцна абмежавана фінансавымі цяжкасцямі. У 1932 годзе быў надрукаваны статут арганізацыі, а ў 1933 годзе — брашура «Праграма збірання вуснай народнай творчасці». Планаваўся выпуск латышска-беларускага слоўніка на 25 000 слоў, які рыхтаваў П. Масальскі, і шэрагу навуковых прац Б. Брэжгі і М. Вяршыніна, аднак гэтыя праекты не былі рэалізаваны. Свае знаходкі і справаздачы сябры таварыства друкавалі пераважна на старонках часопіса «Беларуская школа ў Латвіі»[18].

Ліквідацыя

[правіць | правіць зыходнік]

Пасля дзяржаўнага перавароту 15 мая 1934 года новы аўтарытарны рэжым пачаў абмяжоўваць правы нацыянальных меншасцей. Палітычная паліцыя пачала наступ на беларускія арганізацыі пад прыкрыццём барацьбы з антыдзяржаўнымі сіламі.

У жніўні 1936 года Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі было ліквідавана. Афіцыйным абгрунтаваннем закрыцця стала нібыта адсутнасць актыўнай дзейнасці і няздольнасць выдаць слоўнік і зборнік фальклору. Аднак сапраўднай прычынай былі палітычныя падазрэнні паліцыі ў дачыненні да старшыні К. Езавітава, яго левых поглядаў і сувязей з БССР. У пастанове аб ліквідацыі адзначалася, што дзейнасць таварыства і яго кіраўніка нясе пагрозу бяспецы Латвіі: «пагражае знешняй і ўнутранай бяспецы краіны», а Езавітаў праз таварыства «праводзіў дзейнасць на карысць стварэння незалежнай Беларусі, у межах якой павінна была апынуцца частка латвійскай дзяржавы...»[19][20]. Спробы аднавіць дзейнасць арганізацыі ў далейшым поспеху не мелі.

Крыніцы

[правіць | правіць зыходнік]
  1. ↑ Грыбоўскі 2023, с. 53.
  2. ↑ Грыбоўскі 2023, с. 53—54.
  3. ↑ Грыбоўскі 2023, с. 55.
  4. ↑ Latvijas Valsts vēstures arhīvs (LVVA). F. 1897, ap. 1, l. 2, lp. 4.
  5. 1 2 3 Грыбоўскі 2023, с. 56.
  6. ↑ Статут Беларускага навукова-краязнаўчага т-ва ў Латвіі // Крывіцкія руны. Вып. ІІ. С. 392–393.
  7. 1 2 Грыбоўскі 2023, с. 57.
  8. ↑ Грыбоўскі 2023, с. 58.
  9. ↑ Грыбоўскі 2023, с. 56—57.
  10. ↑ Грыбоўскі 2023, с. 62.
  11. ↑ Lietuvos centrinis valstybės archyvas (LCVA). F. 368, ap. 1, b. 34, l. 6.
  12. ↑ Грыбоўскі 2023, с. 63—64.
  13. 1 2 Грыбоўскі 2023, с. 65.
  14. ↑ LVVA. F. 1897, ap. 1, l. 3, lp. 16, 24, 25.
  15. 1 2 Грыбоўскі 2023, с. 66.
  16. ↑ Грыбоўскі 2023, с. 67—68.
  17. ↑ Грыбоўскі 2023, с. 69—70.
  18. ↑ Грыбоўскі 2023, с. 73—74.
  19. ↑ LVVA. F. 1897, ap. 1, l. 7, lp. 8.
  20. ↑ Грыбоўскі 2023, с. 76—77.

Літаратура

[правіць | правіць зыходнік]
  • Грыбоўскі Ю. Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі: стварэнне і дзейнасць (1932–1936) // Беларускі Гістарычны Агляд : часопіс. — 2023. — Т. XXX. — С. 52—77.
Узята з "https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Беларускае_навукова-краязнаўчае_таварыства_ў_Латвіі&oldid=5145657"