Беларуская міфалогія

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці

Беларуская міфалогія — комплекс паданняў і вераванняў насельніцтва Беларусі. Спачатку язычніцкая, політэістычная, пазней яна значна змянілася пад уплывам хрысціянства. Па меры адыходу ў мінулае ўласна паганскіх уяўленняў іх месца паступова займала Народная Біблія — сукупнасць апакрыфічных фальклорных апавяданняў, якія тлумачылі навакольныя з'явы праз інтэрпрэтацыю сюжэтаў Святога Пісання. Беларуская міфалогія ўваходзіць у агульнаславянскую і — адпаведна — у агульную індаеўрапейскую сям'ю міфалогій. На сёння вывучана даволі мала[1], існуе дэфіцыт аб'ектыўных пісьмовых крыніц. Функцыі і «біяграфіі» многіх багоў з'яўляюцца прадметам навуковых дыскусій. Як у мінулым, так і сёння ўзнікае шмат фальсіфікацый і сфабрыкаваных сведчанняў, якія не маюць нічога агульнага з сапраўднымі вераваннямі старажытных беларусаў. Беларуская міфалогія стала асноваю для цэлага шэрагу твораў Я. Купалы, М. Багдановіча, а таксама некаторых сучасных пісьменнікаў («Аб багох крывіцкіх сказы» Сяргея Хмары[2], «Сем Камянёў» Аляксея Шэіна, вершы Рыгора Барадуліна).

Змест

Крыніцы і праблема іх верыфікацыі[правіць | правіць зыходнік]

Старажытныя пісьмовыя крыніцы[правіць | правіць зыходнік]

Напэўна, славяне не мелі ўласнай пісьменнасці да прыходу хрысціянства, таму сёння навукоўцы не маюць ніводнай пісьмовай звесткі пра язычніцкіх багоў на тэрыторыі Беларусі ад тых, хто ў іх верыў. Сярод ранейшых твораў хрысціянскія «Аповесць мінулых гадоў», «Слова аб палку Ігаравым», «Радзівілаўскі летапіс», павучанні супраць язычніцтва, якія, аднак, часцей за ўсё даюць толькі імёны багоў і сціплыя апісанні культаў.

Звесткі фалькларыстаў ХІХ-ХХ стст.[правіць | правіць зыходнік]

У XIX—XX стст. беларускія этнографы і фалькларысты (У. Дабравольскі, А. Кіркор, П. Шпілеўскі, В. О. Невяровіч, А. К. Сержпутоўскі, Е. Раманаў, М. Я. Нікіфароўскі, П. Шэйн, П. Дземідовіч, К. П. Тышкевіч, Я. Баршчэўскі і інш.) сабралі значны матэрыял, які служыў ім самім і пазнейшым навукоўцам падмуркам дзеля рэстаўрацыі старажытных язычніцкіх вераванняў. Але звесткі шэрага фалькларыстаў сёння выклікаюць істотныя сумненні.

Так, на думку А. Тапарова, Т. Іванава і Л. Лапцева (праца «Рукописи, которых не было: Подделки в области славянского фольклора») значная, калі не пераважная частка з 52 бажастваў і духаў, якіх апісаў П. Шпілеўскі (псеўданім — Древлянский), — вынік уласнай фантазіі аўтара[3]. Многія прыведзеныя ім персанажы — Паляндра, Меша, Дзявоя, Шчадрэц, Гарцукі — не сустракаюцца больш ні ў якіх іншых крыніцах[4]. Ён беспадстаўна вычляняў багоў з народным прыказак, песень, выразаў праклёну і метадамі хутчэй навуковага аматарства, чым сапраўднай навукі стварыў цэлы беларускі «алімп». Расійскія навукоўцы раздзялілі персанажаў П. Шпілеўскага на 3 групы: рэальныя, часткова рэальныя і цалкам выдуманыя. Атрымалася, што назвы калектыўнай працы ці каляндарных тэрмінаў (каляда, талака, шчадрэц, купала) ці назвы прыродных з'яў (жыж, зюзя, знічка) у Шпілеўскага ператварыліся ў багоў. Нешта было пазычана ад папярэднікаў у галіне міфатворчасці (Лада, Ляля, Чур-Бог), нешта выдумана (Кумяльган, Бордзя, Любмел і, магчыма, Цёця і Жыцень). 23-гадовы Шпілеўскі ставіўся да фалькларыстыкі як да захаплення, а не як да сур'ёзнай навуковай дзейнасці.

Таксама немагчыма пацвердзіць істотную долю звестак Н. Нікіфароўскага і А. Кіркора, але многія сённяшнія слоўнікі, навуковыя зборнікі (працы У. Васілевіча) грунтуюцца ў тым ліку на іх дадзеных, а таксама на матэрыяле Шпілеўскага.

Значна большы давер выклікаюць звесткі, сабраныя ў ХХ-ХХІ стст. («Міфалагічныя ўяўленні беларусаў» В. С. Новак, выдадзены ў 2010 г., і інш.), калі істотна выраслі акадэмічныя патрабаванні да фалькларыстыкі. Але значная частка фальклору ў народзе на той час ужо забылася, змянілася пад уплывам мастацкай і іншай літаратуры. Калі фальклор збіраецца ў пісьменным супольніцтве, цяжка гаварыць аб яго чысціні і цэласці.

Прадметы сялянскага побыту[правіць | правіць зыходнік]

Акрамя вусных паданняў даволі значную крыніцу ўяўляюць узоры народнага мастацтва, хатняга інтэр'еру, народнага арнаменту на адзенні і ручніках[5][6]. Выявы, размешчаныя на апошніх, многімі навукоўцамі тлумачацца як «партрэты» язычніцкіх бажастваў, як рудыменты сакральнага выяўленчага мастацтва. Тыповыя фігуркі жанчын на вышыўках, па версіі М. С. Кацара, могуць быць выявамі такіх духаў ці багінь як Маці-Радзіцельніца, Вяснянка, Купалінка, Радаўніца, Рай, Багач, Спарыш, Ярыла і інш. Але іншыя даследчыкі неаднаразова падкрэслівалі слабую фальклорную базу, якой карыстаўся Кацар: між іншым ён абапіраўся на аматарскія працы П. Шпілеўскага, што значна зніжае навуковую каштоўнасць яго даследаванняў.

Археалагічны матэрыял[правіць | правіць зыходнік]

Археалогія дае сціплыя, але болей аб'ектыўныя звесткі. У большасці выпадкаў знойдзеныя ідалы ці рэшткі капішчаў нельга дакладна суаднесці з тымі ці іншымі боскімі персаналіямі[7]. Агулам станам на 2014 год на тэрыторыі Беларусі знойдзена 16 прыдатных дзеля вывучэння язычніцкіх ідалаў, і яшчэ 6 дайшлі да нас у выглядзе звестак і замалёвак. Сярод старажытных культавых знаходак найбольш вядомыя:

Шклоўскі ідал

Цяпер праца з археалагічнымі знаходкамі ўскладняецца таксама бессістэмнасцю, з якой ставіліся да сваёй справы археолагі ХІХ ст., калі была знойдзена частка ідалаў: яны часта не пакідалі дакладнага апісання мясцін, дзе была зроблена знаходка, ігнаравалі мясцовую фальклорную традыцыю.

Фарміраванне і лёс беларускай міфалогіі[правіць | правіць зыходнік]

Буцькоўскі ідал (вёска Буцькі, Пружанскі раён). У хрысціянскі час на ім быў высечаны крыж

Асновай генезісу сталі вераванні славян, якія з'явіліся на тэрыторыі Беларусі ў VI—VII стст. і паступова выцеснілі балтаў. Апошнія, аднак, аказалі значны ўплыў на фарміраванне міфалогіі: быў запазычаны культ змей і інш. Але язычніцкая рэлігія так і не паспела сфарміравацца ў адзіную сістэму. Першая рэлігійная рэформы ва Ўсходняй Еўропе згадваецца пад 980 г., калі князь Уладзімір паспрабаваў стварыць універсальны пантэон багоў. Функцыі багоў на той час па-ранейшаму змешваліся, адны і тыя ж абавязкі прызначаліся некалькім багам. У адрозненне ад грэчаскай і скандынаўскай міфалогіі славянская (і беларуская ў тым ліку) не мела часу аформіцца ў адметную сістэму міфаў і вераванняў, бо ўжо праз 8 год пасля першай рэлігійнай рэформы было прынята хрысціянства.

Але язычніцкія верванні доўгі час уплывалі на свядомасць народа. Яшчэ доўгі час адпраўляліся культы старажытных багоў. Пазней іх функцыі і характары сталі прапісвацца хрысціянскім святым. Ілля-прарок пераняў абавязкі грамавержца Перуна, святая Параскева — функцыі Макошы і г.д. Ніжэйшая міфалогія (вера ў духаў, дэманаў) захавалася ў некаторых рэгіёнах да сённяшніх часоў.

Асноўныя багі старажытнага славянскага насельніцтва Беларусі[правіць | правіць зыходнік]

Цалкам аб'ектыўнага апісання старажытных вераванняў сёння няма. Функцыі і паходжанне многіх багоў адноўлены гіпатэтычна, на базе сціплых здагадак у летапісах і фальклоры і рэстаўрацыі па мадэлі іншых міфалогій. Пол і нават існаванне некаторых боскіх персаналій часта ставяць пад сумнеў і абвінавачваюць у «кабінетным», «штучным» паходжанні. Боствы, згаданыя ў старажытных пісьмовых крыніцах (Дажбог, Сварог, Стрыбог, Лада, Лель, Макош і інш.), маглі мець рэгіянальны статус, і падчас няма істотных доказаў, што іх культ існаваў у старажытнага насельніцтва Беларусі.

Бог[правіць | правіць зыходнік]

Гіпатэтычнае галоўнае боства продкаў беларусаў і некаторых іншых славянскіх народаў. У 1874 г. А. Гільферынг меркаваў, што ў старажытных славян было вярхоўнае нябеснае боства, якое яны называлі проста Богам (дарэчы само слова «бог» паходзіць ад санскрыцкага «bhaga» — «лёс», «доля»). І. Агіенка (мітрапаліт Іларыён) звяртае ўвагу на тое, што ў дамове князя Ігара з візантыйцамі (944-45 гг) гаворыцца аб магчымых парушальніках: «Да будет клят от Бога и от Перуна», а ў дамове з візантыйцамі Святаслава (971) — «Да имеем клятву от Бога, в его же веруем, в Перуна и Велеса, скотья бога»[8]. Аналагічна ў старажытных балтаў вярхоўны бог насіў імя Дзіевас, што таксама азначае проста «Бог». У балцкіх міфах ён стварае зямлю з марскога глею пры дапамозе Велняса (злога духа). Падобныя па структуры міфы аб стварэнні зямлі Богам пры дапамозе Чорта існавалі і ў беларускіх сялян. Біблейскі Бог у гэтым несумненна архаічным сюжэце мог быць пазнейшым пераемнікам вярхоўнага язычніцкага боства, аналагічнага балцкаму Дзіевасу.

Вялес[правіць | правіць зыходнік]

Упершыню згадваецца ў «Аповесці мінулых гадоў». Так званы «скоцій бог» — адсюль, магчыма, бог багацця, гаспадаркі. Хтанічнае боства, якое магло належыць да ніжэйшага, падземнага свету. А. Н. Весялоўскі на базе балцкіх паралеляў (welis — літ. — нябожчык, welci — душы памерлых) апісвае Вялеса яшчэ і як бога памерлых[9]. Міф аб ворагаванні паміж Велесам і Пярунам, на думку Б. А. Рыбакова, з'яўляецца памылкай пазнейшых даследчыкаў. Да ўзнікнення земляробства і жывёлагадоўлі Велес мог быць богам палявання і атоесамлівацца з духам забітай жывёліны. Існаванне ў старажытнай Беларусі веры ў Велеса фактычна даказваецца пашыранасцю культу св. Уласа, св. Міколы і св. Сцяпана, якія пасля прыходу хрысціянства перанялі на сябе функцыі гэтага язычніцкага боства.

Пярун (Дундар)[правіць | правіць зыходнік]

Згадваецца ў «Аповесці мінулых гадоў» як галоўнае боства ў кіеўскім пантэоне. Але вядома, што гэты пантэон быў штучнай спробай стварыць агульную рэлігійную сістэму старажытнарускай дзяржавы, між тым як у большасці славянскіх плямёнаў былі ўласныя пантэоны. А. Л. Баркова пагаджаецца з тым, што Пярун не быў агульнаславянскім боствам. Але існаванне ў беларускай народнай мове слова «пярун» (значыць, «маланка») і пашыраны культ Іллі-прарока як яго гіпатэтычнага хрысціянскага пераемніка[10] сведчыць аб тым, што такое боства як Пярун у беларускім язычніцтве існавала, хоць і не сцвярджае адназначна, што яно ўзначальвала мясцовы пантэон. На Мядзельшчыне і Слонімшчыне быў вядомы пад рэгіянальным імем Дундар.

Пярун — грамавержац, уладальнік стрэл-маланак і жорнаў, якімі грукатаў, ствараючы гром. Маланкі Іллі-прарока, па народных уяўленнях, знішчаюць нячыстую сілу. Адсюль верагодна, што Пярун выступаў барацьбітом з варожымі чалавеку істотамі. Па А. Л. Барковай ён хутчэй за ўсё быў змееборцам (як грамавержцы іншых народаў — Тор, Зеўс і г.д.), але звесткі аб тым Змеі сёння страчаныя.

Па А. Е. Багдановічу, стрэлы-маланкі Пяруна накіраваныя ў асноўным на горы — там часцей за ўсё хаваюцца нячысцікі. У час навальніцы чэрці часта ратуюцца на дрэвах, і таму пад імі небяспечна хавацца: Пярун можа выпадкова забіць і чалавека. Трымае ў руках два камяні ад жорнаў і стукае іх адзін аб другой — ад іскраў утвараюцца гром і маланкі. Драбінкі жорнаў, якія адскокваюць ад удараў, ляцяць на зямлю, нібыта стрэлы. Каменныя сякеры і нажы ў народзе завуцца «перуновымі стрэламі».

Па Д. Сабалеўскаму (верыфікацыя гэтай крыніцы складаная), беларусы быццам ўяўлялі Перуна велічным, статным, з чорнымі валасамі і доўгай залатой барадой. Ён нібыта раз'язджае па небе на вогненнай калясніцы.

Ярыла[правіць | правіць зыходнік]

У старажытных крыніцах боства не згадваецца, аднак яго існаванне фактычна даказвае значны след у пазнейшым фальклоры. Імя Ярылы часта сустракаецца ў народных песнях у сувязі з вобразамі вясны, плоднасці, ураджаю. Таксама пашыраны культ святога Юрыя, які пасля прыходу хрысціянства прыняў на сябе функцыі язычніцкага бога Ярыла (нярэдка ўжываецца нават змешанае імя — Юрыла). М. С. Кацар лічыць, што шэраг стылізаваных постацей чырвонага вершніка на кані ў народных вышыўках — гэта менавіта выява Ярылы[11].

«Падай, Юрыла, ключы і замкі
Адамкнуці красну вясну,
Красну вясну, цёпла лецейка,
Цёпла лецейка, спела жыцейка!».

— (Веснавыя песні / Уклад. Г. А. Барташэвіч, Л. М. Салавей, В. І. Ялатаў. Мн., 1979.)

А. Кіркор (верыфікацыя гэтай крыніцы цяжкая) апісвае як прыгожага юнака, які раз'язджае на белым кані; на галаве яго нібыта вянок, а ногі босыя. Кожную вясну ён па загадзе маці адмыкае нябесныя вароты і спускаецца на зямлю, пасля чаго зіма сыходзіць.

Мара[правіць | правіць зыходнік]

Прадметам культу гэтага боства лічыцца Даўгінскі крыж[12]. Магла быць багіняй нараджэння, плоднасці і смерці — гэта значыць цыркуляцыі паміж светам жывых і светам памерлых. Мяркуецца, што яе культ у Беларусі развіваўся пад уплывам балцкай культуры, дзе існавала багіня Мара з аналагічнымі функцыямі. У пазнейшым беларускім фальклоры Мара паступова ператварылася ў жаночы дух, прывід, здань.

Яшчар[правіць | правіць зыходнік]

Боства ніжэйшага (падземнага або падводнага) свету, магчыма быў надзелены змяінымі рысамі. Як мяркуецца, упершыню згаданы ў польскіх крыніцах ХV ст. пад імем Iаsse, Iesse[13] (скарочаная форма — jaze — «змей»)[14] . У беларускай культуры ХІХ ст. была зафіксавана народная гульня «Яшчар»: ролю «Яшчара» прымаў на сябе юнак ці хлопчык, які павінны быў выбраць сабе дзяўчыну. На думку Б. А. Рыбакова, гульня захавала рэшткі старажытнага сюжэту аб выбранні язычніцкім боствам «нявесты» — гэта значыць дзяўчыны, якую трэба прынесці яму ў ахвяру[15]. На поўначы Расіі захавалася аналагічная гульня, у якой галоўны персанаж, аднак, насіў імя Яша — вынік паступовай эвалюцыі назвы боства да хрысціянскага імя (Якаў). Менавіта бог Яшчар мог быць міфічным прататыпам пазнейшага фальклорнага вобразу змея-пачвары, з якім змагаюцца героі чарадзейных казак.

Мокаш[правіць | правіць зыходнік]

Магчыма, багіня хатняй гаспадаркі, ткацтва. Частку яе функцый у хрысціянскі час пераняла святая Параскева.

Стрыбог[правіць | правіць зыходнік]

У «Слове пра паход Ігаравы» вятры названы «стрыбожымі ўнукамі». Таму думаюць, што Стрыбог — бог ветру. Паводле іншых меркаванняў, імя паходзіць ад «стрый бог», значыць — «стары бог», і гэта проста яшчэ адно імя вярхоўнага боства.

Даждзьбог (Дажбог)[правіць | правіць зыходнік]

Верагодна, бог сонца.

Персаніфікаваныя боствы Сонца, Месяца, Зямлі[правіць | правіць зыходнік]

Фарміраванне любой рэлігіі пачыналася з першабытнага абагаўлення прыродных стыхій. На сённяшні дзень захаваліся фальклорныя персаніфікацыі Сонца, Месяца, Зарніцы, Вечарніцы, Маці-Зямлі, якія, аднак, даюць мала істотных звестак аб адпаведных язычніцкіх культах. Фальклорнае ўяўленне аб шлюбна-палавых адносінах Сонца, Месяца альбо іншых свяцілаў сугучнае з балцкай легендай аб тым, як Месяц здрадзіў Сонцу з Вячэрняй Зоркай, за што быў пакараны богам Пяркунасам.

«Бажкі» пазнейшай міфалогіі[правіць | правіць зыходнік]

У пазнейшых традыцыях (амаль да ХХ ст.) захаваліся уяўленні аб загадкавых і спрэчных персанажах, якія мелі ўласныя імёны, да якіх звярталіся, просячы ўраджай альбо багацце. Некаторая даследчыкі лічылі, што гэтым персанажам адпавядалі ў старажытнасці язычніцкія багі, што, аднак галаслоўна і часцей за ўсё не мае ніякіх пераканаўчых доказаў. Але нават ў ХІХ ст. у Беларусі фактычна існаваў палітэізм: акрамя шматлікіх нехрысціянскіх духаў розныя функцыі выконвалі і кананічныя святыя. Нават абразы святых ў хаце часта называліся «багі»[16].

  • Спарыш — па М. С. Кацару, добры бажок урадлівасці і сямейнага дабрабыту. У хрысціянскія часы нібыта трансфармірваўся ў духа. Па І.Вугліку, сын Ярылы і Жытняй Бабы. Часта ўзгадваецца ў народных песнях:
«Прыспары мне, Спарыш,
і ў доме, і ў полі,
і ў гумне, і ў двары,
і ў клеці, і ў печы,
і ў клеці карабом,
і ў печы шрагом»

[11].

У У. Н. Дабравольскага згадваецца Спішка-Супурыжка — жаночы дух, у якога верылі беларусы Смаленскага павета.

  • Рай. Загадкавы вобраз. Некаторыя вучоныя лічаць яго старажытнабеларускім богам ураджаю і багацця. Узгадваецца ў песнях. Паводле І. Вугліка, сын Ярылы і Жытняй Бабы.
«Зайшоў Раёк у Якаў дварок,
яго дворы высокія,
а ваконцы маляваныя,
у яго сталы цясовыя,
абрусы бялёвыя,
а напіткі мядовыя,
усе страўкі сахарныя».

— (Жніўныя песні. Мн., 1979. С. 463.)[11]

  • Ох — прапанаваны фалькларыстам М. Федароўскім добры бажок, які можа дапамагаць людзям. Дастаткова толькі вымавіць у адчаі «Ох…», як стары з'явіцца перад чалавекам і дапаможа яму. Такі персанаж існаваў ў павер'ях на самой справе — ён згадваецца ў казцы «Ох і залатая табакерка», але ў якасці чароўнага дзядка. Вельмі сумнеўна, што яму мог адпавядаць нейкі старажытны культ.

Спрэчныя боствы, прапанаваныя даследчыкамі[правіць | правіць зыходнік]

Многія язычніцкія багі, апісаныя фалькларыстамі і іншымі вучонымі, згадваюцца ў адзінкавых крыніцах, часта з'яўляюцца вынікам валюнтарысцкага стаўлення да фальклорнага, летапіснага і археалагічнага матэрыялу. Да цяперашняга часу ідуць спрэчкі, ці існавалі такія боствы на самой справе, ці іх памылкова вылучылі даследчыкі.

  • Белбог (Бялун) — прапанаванае фалькларыстам Адамам Кіркорам беларускае боства. Нібыта ўшаноўваўся ўсімі беларускімі плямёнамі і, магчыма, некаторымі суседнімі. Узгадваецца як «Бог багоў», «Бялун», «Дзед» альбо проста «Неба». З міфаў аб ім вядома толькі тое, што ён даў чароўны молат свайму сыну Перуну. Па Кіркору, Белбог — быццам галоўнае боства старажытных беларусаў, стары з белаю барадой, у белай вопратцы, з кіем у руках. Пільнуе сялянскія нівы, адорвае людзей золатам. У пазнейшым народным фальклоры паўставаў духам ураджаю і зямельнай працы. У старажытных язычніцкіх вераваннях мог быць адным са стваральнікаў свету.

Нерынг сумняваецца ў існаванні Белбога ў беларускай міфалогіі, заўважаючы, што ўпершыню гэтае бажаство ўзгадваецца толькі ў XVII ст. у нямецкай хроніцы. Польскі вучоны Ал. Брукнер сцвярджае, што «Белбога з пальцаў сабе толькі потым немцы высмакталі» (Brückner Al. Mitołogia słowiańska. Krakow 1918. S. 1). Але гэтыя аўтары не карыстаюцца ніводнай беларускай крыніцай, не прыводзяць ніякіх беларускіх этнаграфічныў матэрыялаў. Л. Гарошка, аналізуючы іх працы, схіляецца ў бок даставернасці звестак А. Кіркора. Але Максім Знак лічыць, што А. Кіркор быў схільны да ўласнай міфатворчасці, асабліва ў выпадку з рэстаўрацыяй міфаў пра Белуна[8].

Не як боства, а як фальклорны персанаж Бялун згадваецца ў І. І. Насовіча. Па Насовічу, Бялун — сівы дзед, які жыве ў жыце ля дарогі. Просіць людзей уцерці яму брудны нос. Калі чалавек пагаджаецца, то Бялун дае яму золата з торбы. Хутчэй за ўсё, «бог» Бялун з'яўляецца памылкай фалькларыстаў, беспадстаўным змешваннем рысаў палевіка і ахоўніка скарбаў.

  • Жытняя Баба — магчыма, найстаражытнейшая багіня ўраджаю (акадэмік Н. Нікольскі)[11]. Яе «ідал» рабілі з дажынкавага снапа. Пазней зрабілася персанажам шматлікіх вышывак народнага адзення і ручнікоў. Па І. Вугліку, магла быць адной з першых багоў, ад якіх нарадзіліся ўсе астатнія боствы. Першапачаткова персанаж прапанаваны П. Шпілеўскім, які мае рэпутацыю не дасканала прафесійнага даследчыка. Акрамя гэтага даследчыка, ніхто болей не згадвае пра такое «боства». Па Шпілеўскаму, Жытняя Баба — жаночая пара бажка Жыценя.
  • Жыцень — прапанаваны П. Шпілеўскім бог палявой працы, бог восені і ўраджаю. Меў выгляд невысокага старога, з трыма вачыма і скудлачанымі валасамі. Лічылі, што ён жыве ў кустах каля поля, адсюль і народная прыказка: «Пакланіся кусту, дасць табе хлеба лусту». Па І. Вугліку і М. С. Кацару, сын Жытняй Бабы, па П. Шпілеўскаму — яе муж. Хутчэй за ўсё такое боства ніколі не існавала і з'яўляецца памылковай інтэрпрэтацыяй вобразу палевіка ці нейкага іншага палявога духу.
  • Жэўжык — адзін з персанажаў беларускай міфалогіі. Добры заступнік рэк і азёр або вадзяное боства.
  • Лазавік — у беларускай міфалогіі дух, які жыве ў лазе.
  • Талака — прапанаванае П. Шпілеўскім жаночае боства, апякунка жніва і ўрадлівасці. Свята ў яе гонар былі вельмі ўрачыстыя і радасныя.
  • Пасвіст — прапанаваны П. Шпілеўскім бажок. Магчыма, выклікаў дрэннае надвор'е і хмары.
  • Дзявоя — прапанаваная П. Шпілеўскім багіня цнатлівасці. Калі дзяўчына выходзіла замуж, яна страчвала апякунства Дзявоі. У гонар багіні перад свадьбаю святкаваўся апошні дзень дзявоцкай вольнасці[17]. Дзявоя была вядома амаль па ўсёй Беларусі, у тым ліку пад імёнамі Калая, Гожня, Сева і г.д.
  • Зюзя — усходнеславянскі бог холаду і сцюжы. Сівы барадаты дзед, босы, у белым кажусе, з жалезнай булавою ў руцэ. Калі злуецца, б'е булавою аб пень, і мароз трашчыць. Як бог зімы згадваецца ў П. Шпілеўскага. Як фальклорны персанаж, дух, згадваецца пад імёнамі Мароз, Ледзяны Дзед у М. Федароўскага, А. Сержпутоўскага.
  • Жыжаль — прапанаваны П. Шпілеўскім падземны бог агню, які мог выклікаць пажары. Нібыта адзін з ворагаў Перуна. Хутчэй за ўсё з'яўляецца памылковым тлумачэннем дзіцячай назвы агню — «жыж» — і народных прыказак па тыпу «Жыж унадзіўся» (гэта значыць, пачалася засуха).
  • Чарнабог — упершыню згадваецца ў Гермольда ў XII ст. Н. А. Янчук лічыў яго «кабінетным» богам, які «з'явіўся» з-за памылкі даслечыкаў і ніколі не існаваў у рэальным беларускім язычніцтве. Алье Нідэрле заўважае, што многія мясціны маюць этымалагічную сувязь з імем Чарнабога (Чорнага бога), і прыходзіць да высновы, што такое боства існавала. Але ніводнага сюжэта аб яго дзеяннях не захавалася. Усе спробы характэрызаваць Чарнабога як «бога зла» носяць адбітак хрысціянскага светапогляду аб дуалізме Бога і Сатаны. У язычніцтве этычнага дзялення сусвету на дабро і зло не існавала.

Персаніфікацыя сезонаў года, святаў, побытавых паняццяў[правіць | правіць зыходнік]

У песнях, павер'ях сустракаецца шмат персанажаў — галоўным чынам персаніфіцыраваных прыродных з'яў ці сезонаў года, — чый дахрысціянскі статус не высветлены і можа быць прадметам дыскусій. М. С. Кацар (гл. яго кнігу «Беларускі арнамент. Ткацтва, вышыўка») ідэнтыфікуе некаторыя жаночыя выявы на вышыўках як Купалінку, Вясну-Вяснянку, Радаўніцу. Ён жа прыводзіць запісанае ім жа са слоў майстрыхі Е. Мазуркеіч паданне аб тым, як Гром-Перуновіч сватаўся да Вясны-Вяснянкі. Тая легкадумна ўсміхнулася і паляцела да сонца. Гром Перунавіч запужаў яе маланкамі. Яна, уражаная, пагадзілася выйсці за яго, і ад іх кахання расквітнелі сады. Невядома, з'яўляюцца гэтыя постаці проста героямі вуснай народнай літаратуры ці рэшткамі сапраўдных нехрысціянскіх культаў.

У казках захаваліся рэшткі персаніфікаваных вобразаў Шчасця і Долі (жаночыя істоты, якія могуць падарыць грошы беднаму чалавеку), а таксама дзён тыдня (у розных паданнях Серада, Пятніца, Нядзеля могуць звяртацца да чалавека, прасіць яго аб дапамозе).

Таксама сустракаюцца персаніфікацыі народных сезонаў года ў народных песнях.

«Зіма з летам сустракаецца,
Пра здаровейка пытаецца:
— Ой, чалом, чалом, да цёплае лецейка!
— Ой, здарова була, да халодная зімачка!»

[18]

Культ жывёл[правіць | правіць зыходнік]

Татэмізм (абагаўленне пэўных жывых істот) быў наогул пашыраны ў любых першабытных супольнасцях. Археолагі знайшлі ў гарадзішчах Мілаградскай культуры больш за 100 фігурак жывёл, каля 90 з іх — у гарадзішчы каля вёскі Гарошка[19]. Большасць вырабаў — выявы каня, радзей — буйной рагатай скаціны ці сабакі. На гарадзішчы Падгор'е (Добрушскі раён) знойдзена фігурка бабра. На могільніку Чаплін Лоеўскага раёна (Зарубінецкая культура), былі знойдзены ахвярныя пахаванні казулі, сабакі, каровы. У паселішчах Днепра-дзвінскай культуры сустракаліся бронзавыя фігурскі коней.

Пазнейшы фальклор ХІХ-ХХ стст. змяшчае намёкі на тое, што ў мінулым многім звярам і птушкам маглі прыпісвацца звышнатуральныя функцыі. Некаторым жывёлам, магчыма, надавалася істотная роля ў змене сезонаў года:

«Ты [[Пчолы-зязюлі|пчолка]] ярая,
Ты вылецець за мора,
Ой, ляло, ляло,
Ты вылецець за мора.
Ты вынесі ключыкі,
Ключыкі залатыя,
Ой, ляло, ляло,
Ключыкі залатыя.
Адамкні лецейка,
Лета цёплае,
Ой, ляло, ляло,
Лета цёплае».

— (Веснавыя песні / Уклад. Г. А. Барташэвіч, Л. М. Салавей, В. І. Ялатаў. Мн., 1979.)

Аналагічна функцыя «адмыкання» вясны і «замыкання» зімы прыпісвалася ў песнях жаваронкам. Ці адпавядала гэта нейкім старажытным язычніцкім павер'ям, вызначыць цяжка.

Духі, пачвары, ніжэйшая міфалогія[правіць | правіць зыходнік]

Вера ў духаў захавалася з язычніцкіх часоў да ХХ ст., але значна трансфармірвалася. Некаторыя персанажы — агульнаславянскія, сустракаюцца і ўласна беларускія.

Духі прыроды[правіць | правіць зыходнік]

Гаёвы Дзед (альбо Гаюн) — дух, які назірае за парадкам у лесе, ахоўвае прыгажосць некранутых мясцін, сочыць за лесарубамі. Згадваецца ў фалькларыста А. У. Лукшы.

Азярніцы — жаночыя духі вадаёмаў. Па павер'ях, жылі ў возеры Чорным (каля вёскі Брусы, Мядзельскі раён). У іх доўгія зялёныя валасы і ступні ў выглядзе плаўнікоў. Замест крыві ў іх была вада, і на дотык яны былі вельмі халодныя. Размаўлялі на незразумелай, як бы птушынай мове. Калі чалавек раптам пабачыць азярніц, то яму трэба было не выдаць сябе, бо інакш духі зацягнуць яго ў ваду. Тое ж самае чакала і таго, хто асмельваўся выкупацца ў возеры Чорным[20]. Згадваюцца ў А. У. Лукшы.

Вужалкі — дачкі Вужынага Цара. Напалову — прыгожыя дзяўчыны, але замест ног у іх — вужыныя хвасты. Часта сядзелі на дрэвах і часалі залатымі грабеньчыкамі свае цудоўныя валасы. Не рабілі чалавеку нічога дурнога, але вакол іх было шмат розный небяспечных гадаў — так Вужыны Цар ахоўваў сваіх дачок[21]. Згадваюцца ў А. У. Лукшы.

Паветрыкі — злыя духі, якія лётаюць над балотамі, у глухіх месцах. Яны падхопліваюцца з месца разам з ветрам і ляцяць, пакуль не закрануць выпадковай ахвяры і не спыняцца. Раззлаваўшыся на ахвяру (чалавека ці жывёліну) за перапыненую забаву, яны хапаюць небараку і пачынаюць губіць. Скончыўшы чорную справу, яны зноў носяцца над зямлёю, пакуль вецер не перанясе іх да новай ахвяры[22]. Згадваюцца ў Н. Я. Нікіфароўскага.

Ёўнік, або Асетнік — дэманалагічная істота ва ўсходніх славян, дух, які жыў у ёўні і якому прыпісваліся функцыі аховы локуса і спрыяння гаспадарцы.

Зазоўка — жаночы дух, які можа заманіць чалавека ў глыб леса. Мела выгляд прыгожай дзяўчыны з такімі доўгімі і густымі валасамі, што ёй не было патрэбна нават адзенне[23]. Згадваецца ў А. У. Лукшы.

Падвей — злы дух, які круціцца ў віхры. Можа наляцець на чалавека і наслаць хваробу. Згадваецца ў А. Е. Багдановіча.

Лазавік — лясны дух, які жыве ў лазе. Уяўляўся старэнькім аднавокім карлікам, велічынёю не большым за пазногаць, аднак з доўгай аршыннай барадою і з доўгаю, у сем сажняў, пугаю ў руцэ. Маленькі домік Лазавіка атуляюць балоты, у ім няма ні акон, ні дзвярэй — толькі маленькая адтуліна ў страсе, праз якую залазіць сам гаспадар. Дом Лазавіка недаступны для людзей: пры набліжэнні чалавека ён увесь час аддаляецца ад яго. Калі Лазавік расхаджвае па балотах, яго адразу можна пазнаць: адзінае яго вочка бліскае, як агеньчык[24]. Завецца таксама Лазовым Дзедам. Згадваецца ў Н. Я. Нікіфароўскага.

Гарцукі — прапанаваныя П. Шпілеўскім духі, падуладныя Перуну. Выклікалі навальніцу. «У час усходу і заходу сонца гуляюць па гарах як дзеці; у поўдзень стралою носяцца яны на конях па палях і лясах, а ноччу ў выглядзе розных драпежных птушак лятаюць у паветры па даручэнні Перуна. Гарцукоў, кажуць, вялікае мноства: усе яны па чарзе знаходзяцца на службе ў Перуна; … возяць па небе грамавы жарон, на якім раз'язджае Пярун з вогненным лукам… Гарцукі ўтвараюць вятры, буры, віхуры і іншыя разбуральныя з'явы прыроды… Слова „Гарцук“ паходзіць ад гарцаваць — гуляць, бегаць навыперадкі, адсюль — Гарцук…»[25].

Духі хаты, сялянскай гаспадаркі[правіць | правіць зыходнік]

Хатнік — хатні дух, маленькі дзядок і доўгімі сівымі валасамі і барадою, апрануты ў каптан, падпяразаны дзягаю. Рана ўстае, пужае пеўня, будзіць гаспадара. Жыве ў печы або пад печчу. Наогул, печ ў беларускім фальклоры лічылася домам ледзь не ўсіх хатнік і сямейных духаў, бо фактычна з'яўлялася цэнтрам гаспадаркі.

Дзяды — духі продкаў, у якіх увасаблялася бессмяротная душа чалавека. Жывуць разам з нашчадкамі, дапамагаюць ім. У іх гонар спраўлялася адпаведнае свята.

Пячурнік — добры дух, які жыве дзесьці пад печчу, дапамагае гаспадарам. Чалавеку стараецца не паказвацца, але любіць, калі гаспадыня пакідае дзеля яго на печы пачастунак. Знешне нагадвае ката, але ходзіць на задніх лапах. Прадчувае беды, якія павінны здарыцца з гаспадарамі. Пачынае рухаць мэблю, разбіваць посуд, такім чынам папярэджваючы людзей[26]. Згадваецца ў А. У. Лукшы.

Валасень — хатні дух, які пужае і трывожыць людзей у сне. Невысокая, пачварная істота з доўгай, густой поўсцю, з сяміпалымі далонямі і доўгімі пазногцямі. Можа драпаць людзей кіпцюрамі, кудлаціць валасы, навальвацца ўсім сваім цяжарам на чалавека, які спіць[27]. Згадваецца ў А. У. Лукшы.

Сербай — злы дух, увасабленне голаду. Каб прагнаць яго, неабходна зажаць першы сноп і прынесці яго ў дом[28]. Згадваецца ў І. В. Карашчанкі.

Меша — нядобры дух, які жыве ў разбураных хатах. За злачынствы пазбаўлены Кадуком (адным з галоўных злых духаў) сілы шкодзіць людзям, з-за таго можа толькі напалохаць. Часта паўстае ў выглядзе калматай чорнай жывёліны. Можа прабрацца ў людскі дом, пасяліцца ў запечку, нават пасябраваць з хатнім сабакам і спаць побач з ім. Але з'яўленне Мешы ў хаце лічылася няшчасцем[28]. Згадваецца ў П. Шпілеўскага.

Сон — уяўляўся ў выглядзе галубка, якога Бог прысылае дзеткам, каб тыя заснулі. Галубок калыхаў дзіця, кранаў крыльцам яго цемечка і вочкі, і тое салодка засынала. Згадваецца ў А. У. Лукшы.

Хут — нядобры дух, які сяліўся ў чалавечых дамах, чыім гаспадарам пачынаў прыносіць снапы з чужых палёў і золата з невядомых скарбаў. Вечарам яго можна было пабачыць у небе: калі ён ляціць вогненны, чырвоны, то нясе золата, калі ляціць чорны — нясе снапы, збожжа. Яго трэба шанаваць і частаваць, больш за ўсё ён любіць яечню. Аднойчы нейкі гаспадар з'еў яечню сам, за што Хут спаліў яго дом. Тады гаспадар у адчаі пабачыў драўлянае кола, якое ляжала побач, і кінуў яго ў пажарышча. І пасля гэтага яго гаспадарка хутка аднавілася, пачаліся вялікія ураджаі. Аказалася, што ў тое драўлянае кола ператварыўся сам Хут. Спаліўшы злога духа, гаспадар вярнуў сабе шчасце і дабрабыт[29]. Згадваецца ў Л. М. Салавей.

Хлеўнік — дух хлева. Па У. Н. Дабравольскаму, гэта чужы («наброжы») хатнік (дамавік), які адолеў мясцовага хатніка і выжыў яго з хлява. Лічыцца шкодным і небяспечным. Дабравольскі выдзяляе яшчэ і хлеўніцу — аналагічнага духа, толькі жаночага. Па А. Е. Багдановічу, шкодны дух. Як толькі людзі даведаюцца, што ён у іх пасяліўся, то адразу стараюцца яго выжыць. Ён псуе скаціну: тая худнее, слабее і можа нават акалець. Можа за ноч заедзіць каня. Чамусьці баіцца сарокі. Па Н. Я. Нікіфароўскаму, калі конь раніцаю спацелы — значыць, на ім ездзіў хлеўнік. Трэба прыйсці ноччу ў хлеў з грамнічнай свечкаю — тады хлеўнік (як нячысцік) не зможа ўвайсці ў хлеў, а будзе страшэнна шумець на вуліцы. Тады трэба перахрысціць месяц, сказаць: «Прыходзіў ён і відзіў мяне, ды злякаўся і вярнуўся», і прысаромлены хлеўнік больш не падыдзе да каня.

Дамавуха — жаночы хатні дух у выглядзе невысокай кабеты, якая даглядала гаспадарку, люляла дзяцей, а гаспадары за тое пакідалі дзеля яе бульбу ці малако. Згадваецца ў А. У. Лукшы.

Дамавік (Дамавы, Дамавой, Хатнік, Гаспадар, Падпечнік, Хоплік) — у славянскіх народаў хатні дух, міфалагічны гаспадар і заступнік хаты, які забяспечвае нармальнае жыццё сям'і, здароўе людзей і жывёл, урадлівасць. Дамавікі — добрыя беларускія міфічныя персанажы, якія жывуць у хаце.

Лён і Лляніца — персаніфікаваны ураджай лёну і яго міфічная жонка. Іх «запрашалі» ў час пасеву[30].

Іншыя духі ці фантастычныя істоты[правіць | правіць зыходнік]

Дзедка[1] — беларускі міфалагічны добры персанаж, які лічыцца спадарожнікам багацця і дабрабыту.

Хапун — невялічкі дзядок, якім пужалі дзяцей. Лятаў над зямлёю з агромністым мехам, у які саджаў непаслухмяных дзяцей. Затым ён адносіў дзетак у сваю хату, і, калі яны вырасталі, то ператвараліся ў такіх жа жудасных хапуноў[31]. Згадваецца ў А. У. Лукшы.

Цмок (альбо Змей) — пачвара, найстаражытнейшы звер у свеце. Меў тры, шэсць, дзевяць альбо дванаццаць галоў. Дзе жыве, невядома — ці ў лесе, ці на воблаках, бо ён і па паветры лятае. Мудры, прадбачлівы. Згадваецца ў М. Федароўскага і М. Я. Нікіфароўскага.

Апівень — нячысцік, які схіляе людзей да п'янства. Не прамінае ніводнага застолля. Прыстройваецца дзе-небудзь на канцы стала і падбухтоўвае людзей, каб як мага больш выпілі. П'яных дражніў, скідваў пад стол. Убачыць апіўня можна толькі ў добрым падпітку. Ён невялічкі, з цёмнай поўсцю і маленькімі рожкамі там, дзе павінны быць бровы. Акрамя таго ніхто не можа перапіць самога Апіўня: колькі б ён не выпіў, п'яным ніколі не будзе[32]. Згадваецца ў А. У. Лукшы.

Жалезная Баба — злы дух, які ловіць і забівае дзяцей, пакінутых у полі без нагляду. Жыве ў палях і агародах[33]. Згадваецца ў Е. Р. Раманава і М. Шаховіча.

Хіхітун — маленькі злы нячысцік, які жыве за спіной у чалавека. Калі з людзьмі, блізкімі гэтаму чалавеку, здараецца няшчасце, хіхітун тоненька смяецца: «Хі-хі, хі-хі, хі-хі…». Калі рэзка абярнуцца ў гэты момант, можна ўбачыць невялічкае стварэнне, якое нагадвае малпачку, але з рожкамі. Згадваецца ў А. У. Лукшы.

Прахі — нячысцікі-пачаткоўцы, ці гультаяватыя, ці малаздольныя. Яны служаць на пабягушках у іншых чарцей, але часта перакручваюць чартоўскія намеры, за што церпяць кару. Згадваюцца ў Н. Я. Нікіфароўскага.

Варгін — дэманічны кароль кошак.

Валатоўны — хтанічныя дзевы-вяліканкі.

Вупыр — мёртвы чалавек, які падымаўся ноччу з магілы і прыносіў шкоду жывым (забіваў або з'ядаў іх, ці наводзіў засуху на цэлыя рэгіёны, «высмоктваючы» усю ваду).

Красналюдкі — у в. Кончыцы Пінскага раёна нейкі таямнічы маленькі народ. У Астравецкім раёне красналюдкамі палохалі дзяцей[34] [35].

Кадук — найстарэйшы злы дух. Жыве ў самым цёмным лесе, у самым багністым балоце. Яму падпарадкоўваюцца меншыя злыя духі, над якімі ён чыніць суд, якіх накіроўвае шкодзіць людзям. Гора таму чалавеку, які трапіць у Кадукава балота — пагібель непазбежная. На чалавека нападае дурман: яму здаецца, нібы ён ходзіць, а на самой справе ён стаіць на адным месцы. Кадук есць дзяцей, якіх яму прыносяць духі. Звонку ён нагадвае капну сена ці кучу моху, якая можа напалохаць хіба толькі нязвыклым для людзей рухам. Па іншых звестках больш падобен на звера з калматай галавою і шырокім горлам да вушэй. Часта казалі: «Каб цябе ўзяў Кадук!». Але Кадук рэдка браў, ён з'яўляўся толькі ў ліхую часіну: пры ўсходзе сонейка альбо ў поўнач. Гэтак яму дазволіў Бог. І таму ён чакаў, калі нехта скажа «Каб цябе ўзяў Кадук» менавіта ў такі момант: тады «пажаданне» адразу здзесніцца[36]. Згадваецца ў Сержпутоўскага, Нікіфароўскага, Шпілеўскага.

Кумяльган — прапанаваны фалькларыстам П. Шпілеўскім злы дух з целам чалавека, пакрытым конскай поўсцю, і з галавою каня (па іншых звестках, на руках і нагах былі капыты). Часам ён ходзіць на карачках, як конь, часам — на двух нагах, як чалавек. Ён ненавідзіць коней і стараецца пашкодзіць ім: забіць ці пакалечыць. Людзі казалі, нібы яшчэ добра, што Кумяльган слабы, а інакш перанічшыў бы ўсіх коней у свеце. Мог схавацца ў хляве і, дачакаўчыся ночы, ускочыць на каня і загнаць яго. Мог прыняць выгляд каня любой масці, прабіцца ў табун і нашкодзіць многім коням[37].

Начніцы — злыя духі ночы, у выглядзе дэманічных жанчын. Давалі дзецям сасаць малако з грудзей, але то было не малако, а атрута, ад якой дзіцяці рабілася брыдка. Па начах начніцы лазілі на дрэвах, кралі птушыныя яйкі і птушанят. Магла ўлезці у калыбель да дзіцяці, і тое плакала па начах. Каб абараніцца ад іх, трэба было нарабіць са старой тканіны лялек і паставіць на кожным акне па 2-3, каб яны вартавалі дзіця ад начніц. Згадваюцца ў М. Федароўскага.

Лойма — злы дух у выглядзе жахлівай жынчыны з раскудлачанымі валасамі. Жылі ў балотах, прывязваліся да мужчын, маглі скрасці дзіця ў маці, а замест яго падкінуць свайго неўклюду. Лічылася, што ў такім выпадку трэба прынесці дубцоў і пачаць біць дзіця Лоймы. Тады Лойма вернецца па сваё дзіця, вярне чалавечае і скажа: «Я тваё так пяленгавала, а ты маё б'еш». Згадваецца ў М. Федароўскага.

Ядзеркі — дзяўчыны, марскія каралеўны, якія жывуць на дне марскім. Усяго іх тры. Вельмі дзікія: калі да іх падступіцца менш чым на мілю — адразу наробяць крыку. А іх падданыя схопяць чалавека і знішчаць. Згадваюцца ў М. Федароўскага.

Кладнікі — духі, якія вартавалі скарбы. Валодалі незлічонымі багаццямі. Апраналіся ў сярэбраныя світкі, боты з залатымі мысамі; іх канічныя шапкі былі з літога золата, паясы былі літымі путамі з агромністым замком. Насілі дарожныя кіі з чыстага срэбра з залатымі булдавешкамі. Але пры гэтым яны — няшчасныя беднякі, бо заўсёды галодныя, і казачнае багацце не ратуе іх ад голаду. Уступалі ў здзелкі з людзьмі: за золата тыя аддавалі нячысцікам сваю душу, але хутка набытае багацце не прыносіла шчасце. Наадварот людзі рабіліся прагнымі і сквапнымі. Наогул скупыя людзі прываблівалі кладнікаў. Толькі такі чалавек закопваў у зямлю свой скарб, як кладнік падхопліваў зарыты скарб і адносіў яго ў глыбіню. Часам кладнікі выносяць частку сваіх багаццяў на паверхню зямлі, каб праветрыць. Дзеля людзей гэта найлепшы шанец, каб скрасці золата. Але удаецца гэта вельмі рэдка, а злосныя кладнікі хуткія на расправу. Згадваюцца ў Н. Я. Нікіфароўскага.

Цыгра — нейкая міфічная істота, якой сялянскія маці часта пужалі сваіх дзяцей. Згадваецца ў І. В. Карашчанкі.

Змора — злы дух, які мучыў сонных людзей.

Копша — магільны дух, грабар. Захавалася прыказка: «3 грашыма і Копшы дагодзіш»[38].

Траска-шухна — дух, які насылаў трасцу.

Белая Баба - смерць. Жанчына з маладой постацю, у белым адзенні, падобным да шлюбнага. Узнікае перад чалавекам нечакана, слупам устаючы з зямлі, адкідвае назад вэлюм і адкрывае твар жанчыны-нябожчыцы. Чалавеку гэтая сустрэча прадказвае хуткую смерць. Згадваецца ў А. У. Лукшы.

Касны — злыя духі, якія цэлай чарадой нападаюць на чалавека і прысмоктваюцца, нібыта піяўкі, пакуль не давядуць да смерці. Навальваюцца толькі гуртам. Паасобку ніколі не ўяўляюць небяспекі. Згадваюцца ў Н. Я. Нікіфароўскага.

Шатаны — беларускія міфалагічныя персанажы, якія не нясуць зла, але і не славяцца ніякімі добрымі справамі.

Чароўныя жывёлы[правіць | правіць зыходнік]

Рыбін Цар — гаспарад усіх рыб. Па яго загадах рыба пераплывае вялікімі чародамі з аднаго возера ў другое, з аднае ракі ў другую, у выніку чаго адны месцы пусцеюць, другія перапаўняюцца рыбаю. Ні адзін чалавек яшчэ не злавіў Рыбінага Цара, і таму ніхто не ведае, як ён выглядае: ці падобны да рыбы, ці да іншай істоты. Згадваецца ў Н. Я. Нікіфароўскага.

Кук — птушыны гаспадар. Вялікая птушка, якая калісьці даўно разганяла ваўкоў, лісіц і змей, каб тыя не нападалі на птушынае царства. Аднойчы Кук знік, і з таго часу яго шукае зязюля, гукаючы «Ку-ку!». А іншыя птушкі за тое даглядаюць яе птушанят.

Кароль Вужоў — вужыны гаспадар. Вялікая змяя з каронаю на галаве і залатымі завушніцамі. Кожную восень вядзе ўсіх вужоў у Вырай. Згадваецца ў М. Федароўскага.

Злы́дні — у беларускай і ўсходнеславянскай міфалогіі шкодныя персанажы, якія часта жывуць пад печкай.

Касмалогія[правіць | правіць зыходнік]

Дакладных звестак пра светаўяўленне старажытных беларусаў не захавалася. Фалькларысты XIX—XX стст. (А. К. Сержпутоўскі, Е. Раманаў, В. Н. Дабравольскі, Н. Я. Нікіфароўскі і іншыя) сабралі шмат хрысціянізаваных паданняў, якія, магчыма, захавалі ў сабе старажытныя язычніцкія элементы. Супярэчлівыя звесткі фальклору даюць вельмі плюралістычную карціну беларускай касмалогніі. Сусвет дзяліўся на Неба, дзе жылі багі, Зямлю і Падземны свет, дзе таксама былі рэкі і азёры, але не было ні сонейка, ні неба[39]. Альтэрнатыўнай крыніцай касмалагічных звестак з'яўляюцца народныя песні, загадкі, арнаменты, этыялагічныя апавяданні і балады:

«Ты не еш, брацец, рыбы-бялугі,
Рыба-бялуга — да то цела маё,
А вада ў моры — да то кроў мая…
А малініца — да то губы мае…
А смародзна — да то глазы мае…
Зямчужная раса — да то слёзы мае…
Шалкова трава — то каса мая»

[40].

Сусветнае дрэва[правіць | правіць зыходнік]

Некаторыя даследчыкі (М. Антрапаў, Т. Валодзіна) на аснове народнага фальклору дапушчаюць існаванне ў старажыных беларусаў язычніцкага міфа аб Сусветным Дрэве, у кароне якога размешчаны нябесны купал, на сярэднім узроўні — Зямля, а ў каранях — падземны свет. У галінах Сусветнага дрэва зімуюць птушкі: там размешчаны Вырай. Аналагічны статус мела скандынаўскае касмічнае дрэва Ігдрасіль. У прыватнасці некаторыя народныя песні, на думку даследчыкаў, змяшчаюць рэшткі язычніцкай касмалогіі:

«І да раілася пчолачка
Да ў вяршэчку сосанькі,
Да вылятала [[Ластаўкавыя|ластаўка]]
Сы-пад сіня [[Возера Нарач|возера]]
Сы-пад белага камня».

Гэты архаічны сюжэт, верагодна, перадае наступную мадэль свету: сярод вады стаіць камень, на ім расце Сусветнае Дрэва, а на яго вяршыні пчолы, якім, як вядома, міфалогія надавала функцыю адмыкання і замыкання нябеснага Выраю. Цікава, што ластаўка традыцайна суадносілася ў народных павер'ях з ніжэйшым, хтанічным светам.

Сусвет-хата[правіць | правіць зыходнік]

Некаторыя валачобныя і іншыя народныя песні даюць намёк на існаванне ў ранейшыя часы альтэрнатыўнай касмалагічнай версіі: уяўлення света як дома, які знаходзіцца на «залатой гары»:

Залата гара,
А на той гарэ
Церамок стаіць,
А ў тым церамку
Тры ваконечкі.
Адно ваконца —
Яснае сонца,
Другое ваконца —
Дробныя звёзды,
Трэцяе ваконца —
Ясны месяц.

[41].

Гэтая мадэль сугучная з познім хрысціянскім народным уяўленнем аб сонцы як акне, праз якое Бог глядзіць на людзей. Матыў «сусвета-хаты» часта сустракаецца ў народных песнях, дзе птушкі будуюць царкву (сусвет) з трыма паверхамі (верагодна, падземным, зямным і нябесным светам адпаведна) і трыма аконцамі — сонцам, месяцам і яснай зоркай.

Зямля[правіць | правіць зыходнік]

Па Сержпутоўскаму, беларускія палешукі верылі, што Зямля стаіць на рыбе. Калі б тая рыба страпянулася, то свет затануў бы ў вадзе ці згарэў бы, бо ў сярэдзіне Зямлі гарыць страшэннае полымя[42]. У Івацэвіцкім раёнке распавядалі, нібыта Зямлю («…старыя бабы казалі…») трымае гіганцкая чарапаха[43]. Край Зямлі — недзе далёка за морам, там, дзе Зямля сутыкаецца з Небам. Па П. П. Дземідовічу, беларусы лічылі, нібыта Зямля — гэта скура, якая пакрывае вялізны слой вады. Менавіта ў гэтым касмічным першародным акіяне, які знаходзіцца пад Зямлёй, размешчана Пекла. Невялічкія глыбокія ямы, якія сустракаюцца ў полі, беларус заве «чортавымі вокнамі», і дзеці баяцца кідаць што-небудзь у гэтыя ямы ці мераць іх глыбіню, каб не дражніць чорта.

Неба[правіць | правіць зыходнік]

Беларусы, па Сержпутоўскаму, таксама лічылі, нібыта існуе сем нябёс, а людзі бачаць толькі самае ніжэйшае. Раней неба знаходзілася так блізка да Зямлі, што можна было на яго ўсходзіць. Паводле В. Н. Дабравольскага, Неба — цвёрдая абалонка. Душа памерлага мінае некалькі нябёс, пакуль не дасягае сёмага неба.

Падземны свет[правіць | правіць зыходнік]

Сержпутоўскі таксама згадвае пра Падземны Свет. Там нібыта жывуць людзі, але малыя і кволыя, бо не бачаць сонца. Пад зямлёй ёсць рэкі і азёры — так шмат вады, што, калі б яна выступіла на зямлю, то затапіла б увесь свет.

Сонца[правіць | правіць зыходнік]

Сонца — вялікае вогненае кола, якое штовечар апускаецца за гарызонт і купаецца у вадзе. Па іншых звестках, ноччу яно адпачывае ў сваім палацы за морам[44]. Уяўлялася, нібыта Сонца і Месяц — гэта муж і жонка, ідэальная шлюбная пара, якая ўвасабляе сусветны парадак. Зоркі — іх дзеці. Паляшук Л. Лебедзік расказаў этнографу А. Сержпутоўскаму легенду, як Сонца разам з Ветрам і Марозам хадзіла па зямлі. Яны сустрэлі селяніна, які сеяў збожжа. У спрэчцы аб тым, хто дужэйшы, Сонца перамагае[45]. У народных песнях Сонца часта размаўляе са жнейкай, якая скардзіцца, нібыта яно надта рана ўстае і вельмі позна кладзецца, прымушаючы бедную дзяўчыну шмат працаваць. Сонца адказвае:

«Чым жа я таму вінавата,
Што твая гаспадынька
Цябе рана пабуджаіць
І на поле высалаіць?».

Стылізаваная выява сонца часта прысутнічае ў народных вышыўках ручнікоў і адзення. На адной з іх жаночая фігура (вызначаная М. С. Кацарам як сімвалічная выява Масленіцы) трымае сонца ў руцэ. Б. А. Рыбакоў робіць спробу рэканструкцыі найболей архаічнага славянскага міфа, у якім Сонца — гэта лось, які бяжыць па небу, і якога кожны вечар праглынае падземны Змей. А. Л. Баркова атоесамлівае гэтага змея з богам Яшчарам.

Вясёлка[правіць | правіць зыходнік]

Уяўлялася як жывая істота, нярэдка як агромністы нябесны Змей ці Цмок (Сеннешчына, фалькларыст Е. Раманаў)[46], які п'е ваду з возера адным са сваіх канцоў.

Вецер[правіць | правіць зыходнік]

Уяўляўся пачварным тоўстым чалавекам з ротам, падобным да гусінай дзюбы.

Вырай[правіць | правіць зыходнік]

У адрозненні ад вертыкальнай структуры сусвету, гарызантальная прадстаўлена больш сціпла. Недзе на далёкім поўдні, ля самага яснага сонца, была чароўная зямля — Вырай. Туды ўпаўзалі змеі, адляталі птушкі і душы памерлых. Пры жыцці ўваход у Вырай быў адкрыты толькі дзеля птушак і змей . Кожную вясну Вырай адмыкаўся, кожную восень — замыкаўся. Паводле народных песен, ключы ад Вырая знаходзіліся ў жаваронка ці ў пчалы.

Край свету[правіць | правіць зыходнік]

Недзе далёка, на краі Зямлі, жылі пачварныя істоты — людзі з сабачымі галовамі, з адной нагой, з адным вокам, з тварам на грудзях. На краі свету адбываліся розныя цуды, парушаліся законы прыроды. У розных казках там магла стаяць гара з жывой вадой або цудоўным артэфактам, які мусіў здабыць герой. Звычайна такую гару атаясняюць з Залатой гарой, што знаходзіцца ў цэнтры Сусвету, але міфалогіі ў прынцыпе характэрна атаясненне цэнтру і ўскраіны.

Касмагонія[правіць | правіць зыходнік]

Адзінай сістэмы касмаганічных міфаў (такой, як у грэкаў ці скандынаваў) не захавалася. Паводле падання аб паходжанні беларусаў, спачатку ўвесь свет займала мёртвая вада, сярод якой быў валун[47]. Пярун пачаў кідаць у яго стрэлы. З валуна вылецела 3 іскры, якія ўпалі ў ваду. Свет ускаламуціўся, зямля аддзялілася ад вады, нарадзілася, рыбы, птушкі, звяры і людзі.

Народная Біблія захавала шмат некананічных апокрыфаў аб стварэнні свету. У большасці з іх сусвет пачынаецца з бясконцага мора, на якім Бог (часта пры дапамозе чорта) лепіць з марскога глею Зямлю[48]. Паралелі з нянецкім міфам пра стварэнне Зямлі богам Нумам дазваляе меркаваць, што гэтыя хрысціянізаваныя паданні захавалі старажытнае язычніцкае ядро. Аднак невядома, якія боствы арыгінальнага сюжэту былі пазней замененыя на хрысціянскага Бога і Сатану. Частае згадванне ў валачобных песнях птушак, будуючых царкву (якая ўвасабляе сусвет), дазваляе меркаваць аб наяўнасці ў старажытных плямён Беларусі «зооморфнай» касмагоніі — міфаў аб стварэнні свету пры актыўным удзеле жывёл.

Па М. Федароўскаму, беларусы верылі, нібыта спачатку Зямлю насялялі веліканы, якія маглі вырываць дрэвы з карэннем, якім цяперашнія людзі і да калена б не дасталі. Потым племя «велікалюдаў» вымерла, толькі адзін яшчэ доўга блукаў па свеце. Ён быў сляпы, і на ім сядзеў звычайны чалавек, які падказваў дарогу. Але аднойчы волат зачапіўся нагой за прыгорак і грымнуў так, што разбіўся, разляцеўся на кавалкі.

Гл. таксама[правіць | правіць зыходнік]

Зноскі[правіць | правіць зыходнік]

  1. Максім Знак. Міфы, міфалогія і міфолагі
  2. «Аб багох крывіцкіх сказы» на сайце knihi.com
  3. В. Корбут. Вечнае змаганне за містыфікацыі
  4. Максім Знак. Міфы, міфалогія і міфолагі
  5. М. С. Кацар. Беларускі арнамент. Ткацтва. Вышыўка
  6. Беларускі арнамент на сайце velesovkrug.ru
  7. Языческие идолы на территории Беларуси
  8. Міфалогія беларусаў: энцыкладпедычны слоўнік / склад. І. Клімковіч, В. Аўтушка; навук. рэд. Т. Валодзіна, С. Санько. — Мн.: Беларусь, 2011. — 607 с.: іл. С. 48.
  9. Веселовский А. Разыскания в области русского духовного стиха. XV. — ОРЯС, 1889, т. 46, № 6, с. 296—297; см. также: Галъковский Я. М. Борьба христианства…, т. I, с. 29.
  10. Калі сам Прарок у вогненнай калясніцы па небе ездзіць на сайце gorad.by
  11. 11,0 11,1 11,2 11,3 М. С. Кацар. Вобразы ўраджаю і ўрадлівасці
  12. Каменны крыж ІХ-ХІІІ ст.ст.
  13. Moszynski К. Kultura ludowa Slowian, § 475, s. 585.
  14. Рыбаков Б. А. Язычество древних славян. Часть третья. Истоки славянской мифологии
  15. Рыбаков Б. А. Язычество древних славян. Глава 2. Глубина памяти
  16. Міфалогія беларусаў: энцыкладпедычны слоўнік / склад. І. Клімковіч, В. Аўтушка; навук. рэд. Т. Валодзіна, С. Санько. — Мн.: Беларусь, 2011. — 607 с.: іл. С. 49.
  17. Міфы Бацькаўшчыны. Менск: Беларуская Энцыклапедыя, 1994.
  18. Песні на сайце «Гуканне вясны»
  19. Э. Зайкоўскі. Духоўная культура ў жалезным веку
  20. Азярніцы // Этнічны слоўнік на сайце «Родныя вобразы»
  21. Вужалкі. Гаспадар гадзюк на сайце «Мифология славян»
  22. Паветрыкі // Этнічны слоўнік на сайце «Родныя вобразы»
  23. Зазоўка // Этнічны слоўнік на сайце «Родныя вобразы»
  24. Рэферат: Духі локусаў у народнай дэманалогіі
  25. Гарцуки на сайце bestiary.us
  26. Пячурнік // Этнічны слоўнік на сайце «Родныя вобразы»
  27. Валасень // Этнічны слоўнік на сайце «Родныя вобразы»
  28. 28,0 28,1 Нядобрыя Духі хаты на сайце «Мифология славян»
  29. Хут // Этнічны слоўнік на сайце «Родныя вобразы»
  30. Лапа Г. І. Аб шлюбных матывах у земляробчых абрадах на Веткаўшчыне. VІІІ Міжнародныя навуковыя чытанні, прысвечаныя Сцяпану Некрашэвічу. Ч. 2. Гомель, 2007.
  31. Хапун // Этнічны слоўнік на сайце «Родныя вобразы»
  32. Апівень // Этнічны слоўнік на сайце «Родныя вобразы»
  33. Жалезная Баба // Этнічны слоўнік на сайце «Родныя вобразы»
  34. Дзіцячы фальклор. Склад. А. Барташэвіч. Мн., 1972
  35. Жывое слова. Мн., 1978
  36. Кадук // Этнічны слоўнік на сайце «Родныя вобразы»
  37. Кумяльган // Этнічны слоўнік на сайце «Родныя вобразы»
  38. Копша // Этнічны слоўнік на сайце «Родныя вобразы»
  39. Стаіць зямля пасярод свету… Беларускія народныя прыкметы і павер'і. Кн.1. Укладальнік У.Васілевіч. Мн., 1996.
  40. Міфалогія беларусаў: энцыкладпедычны слоўнік / склад. І. Клімковіч, В. Аўтушка; навук. рэд. Т. Валодзіна, С. Санько. — Мн.: Беларусь, 2011. — 607 с.: іл. С. 560.
  41. Кабашнікаў К. П. Беларуская вуснапаэтычная творчасць / К. П. Кабашнікаў, А. С. Фядосік, А. С. Ліс. — Мінск: Навука і тэхніка, 1988. — 950 с.
  42. Стаіць зямля пасярод свету… Беларускія народныя прыкметы і павер'і. Кн.1. Укладальнік У.Васілевіч. Мн., 1996.
  43. Міфалогія беларусаў: энцыкладпедычны слоўнік / склад. І. Клімковіч, В. Аўтушка; навук. рэд. Т. Валодзіна, С. Санько. — Мн.: Беларусь, 2011. — 607 с.: іл. С. 515
  44. Сонца // Этнічны слоўнік на сайце «Родныя вобразы»
  45. Курсавая работа: Семантыка і функцыянальнасць міфалагем Сонца і Месяца ў традыцыйнай міфапаэтычнай мадэлі свету
  46. Міфалогія беларусаў: энцыкладпедычны слоўнік / склад. І. Клімковіч, В. Аўтушка; навук. рэд. Т. Валодзіна, С. Санько. — Мн.: Беларусь, 2011. — 607 с.: іл.
  47. «Буй» на сайце «Родныя вобразы»
  48. СЯРГЕЙ САНЬКО. ПЕРШАЯ ФАЗА КАСМАГЕНЭЗУ ПАВОДЛЕ ФАЛЬКЛЁРНЫХ КРЫНІЦ

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

  • Беларуская міфалогія. Энцыклапедычны слоўнік — Мінск: Беларусь, 2004.
    • Беларуская міфалогія: Энцыклапедычны слоўнік / С. Санько, І. Клімковіч. — Мінск: Беларусь, 2006. — 599 с.
    • Міфалогія беларусаў: энцыкладпедычны слоўнік / склад. І. Клімковіч, В. Аўтушка; навук. рэд. Т. Валодзіна, С. Санько. — Мн.: Беларусь, 2011. — 607 с.: іл.
  • Веснавыя песні / Уклад. Г. А. Барташэвіч, Л. М. Салавей, В. І. Ялатаў. Мн., 1979.
  • Васілевіч У. Зямная дарога ў Вырай. Беларускія народныя прыкметы і павер'і. — Мінск : Беларусь, 2010.- 717 с. : іл.
  • Вуглік, І. Р. Міфалогія беларусаў : навучальна-метадычны дапаможнік / І. Р. Вуглік. — Мінск : Сучасныя веды, 2005. — 151 с.
  • Казакова, І. В. Беларускі фальклор: вучэбны дапаможнік/ І. В. Казакова. — Мінск: выдав. Цэнтр БДУ, 2007. — С.10-25
  • Кацар М. С. Беларускі арнамент. Ткацтва, вышыука / пер. з рус. мовы, літ. апрац. і навук. рэд. Я.М. Сахута. — 2-е выд. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 2009. — 223 с.: іл.
  • Крук Я. Сімволіка беларускай народнай культуры. Мінск : Беларусь, 2011. — 430 с: іл.
  • Малашук І. М. Сонца ў эпічных жанрах вуснапаэтычнай творчасці / І. М. Малашук // Гістарычны альманах. — 2002. — № 8
  • Малашук, І. М. Архетып сонца ў беларускім фальклоры / І. М. Малашук — Мінск: Інстытут мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы НАН Беларусі, 2003, — С.10-14
  • Міфы Бацькаўшчыны: Літаратурна-мастацкае выданне / Укладальнік: Уладзімір Васілевіч. — Мн: БелЭн, 1994. ISBN 5-85700-162-5.
  • Новак В. С. Міфалагічныя ўяўленні беларусаў / пад рэдакцыяй В. С. Новак — Мн.: «Право и экономика», 2010
  • Пашкоў, Г. П. Беларускі фальклор: Энцыклапедыя. Т. 2 /Г. П. Пашкоў. — Мінск: БелЭн, 2006. — 832 с
  • Стаіць зямля пасярод свету… Беларускія народныя прыкметы і павер'і. Кн.1. Укладальнік У.Васілевіч. Мн., 1996.

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]