Беларускія гаворкі ў Літве

Моўная сітуацыя на Віленшчыне ў пачатку XX стагоддзя паводле літоўскага мовазнаўца Алойзаса Відугірыса. Ружовым — беларускамоўныя зоны, зялёным — літоўскамоўныя, жоўтым — польскамоўныя.

Беларускія гаворкі ў Літве — рэгіянальныя разнавіднасці беларускай мовы, якія распаўсюджаны пераважна на літоўскай частцы тэрыторыі Віленшчыны. Яны ёсць натуральным працягам гаворак з тэрыторыі Беларусі і захавалі шмат старажытных рыс беларускай мовы, спалучаючы іх з уплывамі літоўскай, польскай і рускай моў.

Гістарычны агляд

Уваходжанне ў XIII стагоддзі беларускіх зямель у склад Вялікага Княства Літоўскага спрыяла больш свабоднаму перамяшчэнню літоўскага і беларускага насельніцтва. Першы расійскі ўсеагульны перапіс насельніцтва 1897 года паказаў, што ў Віленскай губерні пражывала ўжо каля 70 тысяч беларусаў, што складала 56 % усіх жыхароў губерні, у той час як літоўцаў у ёй было толькі 17,6 %.

З аднаго боку, беларусы засялялі геаграфічна кампактную тэрыторыю — шматлікія вёскі пераважна на ўсход і паўднёвы ўсход ад Вільні (вясковае насельніцтва, якое карысталася беларускай мовай), а таксама саму Вільню, дзе жыла беларуская інтэлектуальная эліта і якая стала адным з найважнейшых цэнтраў беларускасці. Менавіта тут Францыск Скарына выдаў сваю «Малую падарожную кніжыцу» (каля 1522 года) і «Апостала» (1525 год). Там таксама дзейнічала друкарня Пятра Мсціслаўца, дзе быў надрукаваны Статут Вялікага Княства Літоўскага (1588 год) у тым ліку ў старабеларускай версіі. Віленскі ўніверсітэт скончылі многія вядомыя беларусы і асобы, якія паходзілі з беларускіх зямель: Адам Міцкевіч, Ян Чачот, Ігнат Дамейка, Мацей Сарбеўскі, Тэадор Нарбут, Уладзіслаў Сыракомля. З горадам былі таксама звязаныя Сімяон Полацкі, Леў Сапега, Кастусь Каліноўскі, Браніслаў Тарашкевіч, браты Іван і Антон Луцкевічы, Янка Купала, Якуб Колас, Францішак Багушэвіч, Вацлаў Ластоўскі, Максім Багдановіч — практычна ўся беларуская эліта мяжы XIX і XX стагоддзяў. Тут выходзіла газета «Наша Ніва», друкаваліся шматлікія кнігі беларускіх пісьменнікаў і паэтаў. На пачатку XX стагоддзя горад стаў найважнейшым цэнтрам фармавання беларускага нацыянальнага руху, і менавіта тут у час Першай сусветнай вайны ўзнікла ідэя стварэння адзінай беларуска-літоўскай дзяржавы. У 1918 годзе ў Берліне была выдадзена «Карта Беларускай Народнай Рэспублікі», якая ўключала ў беларускі арэал значныя тэрыторыі сучаснай Літвы (да лініі Сейны — Друскенікі — Араны — Трокі — Еўе — Муснікі), хоць яна і мела пераважна палітычны характар.

Міжваенны перыяд стаў часам бурнага беларускага жыцця перадусім на Віленшчыне, якая ўваходзіла ў склад Польшчы. У 1923 годзе ў Віленскай школьнай акрузе дзейнічала 30 дзяржаўных беларускіх школ (супраць 1057 польскіх дзяржаўных і 51 прыватнай, 20 дзяржаўных літоўскіх і 40 прыватных, 53 прыватных яўрэйскіх), існавала беларуская гімназія ў Вільні, выходзіла 12 беларускіх газет агульным тыражом каля 9500 асобнікаў (станам на 1937 год), дзейнічаў Беларускі пасольскі клуб. Паводле даследаванняў С. Выслаўха, у міжваенным Віленскім ваяводстве пражывала 205 509 асоб, якія задэкларавалі беларускую мову як родную.

Паводле перапісу насельніцтва 1923 года ў межах незалежнай Літвы (гэта значыць без Віленшчыны) афіцыйна пражывала толькі 4400 беларусаў (згодна з неафіцыйнымі данымі — каля 40–45 тысяч). У параўнанні з перапісам 1897 года афіцыйная колькасць беларусаў там скарацілася амаль у 16 разоў, прычым 86,1 % з іх складала сельскае насельніцтва, якое, верагодна, карысталася беларускімі гаворкамі. Найбольшая канцэнтрацыя беларусаў назіралася ў прыгранічным Троцкім павеце (гміны Самілішкі, Еўе, Высокі Двор). Цэнтрам дзейнасці літоўскіх беларусаў стала Коўна, дзе працавалі беларускія арганізацыі, такія як «Беларуская хатка», дзейнічаў Беларускі народны ўніверсітэт і тэатр.

З усталяваннем савецкай улады пачалося знішчэнне беларускага школьніцтва і ўсіх формаў грамадска-культурнай дзейнасці. Беларуская актыўнасць адрадзілася толькі ў 1980-я гады XX стагоддзя. У 1990 годзе ўжо было зарэгістравана 20 беларускіх арганізацый, пачалі адкрывацца беларускія школы. Сучасныя геапрасторавыя аналізы дэманструюць, што хоць за апошнія 130 гадоў агульная колькасць літоўскамоўнага насельніцтва ў рэгіёне вырасла (у асноўным за кошт інтэнсіўнай урбанізацыі і літуанізацыі Вільні і Трокаў), у сельскай мясцовасці Віленшчыны назіраецца рэзкі дэмаграфічны спад носьбітаў літоўскіх гаворак. На тэрыторыі сучаснай Беларусі (Воранаўскі, Лідскі, Астравецкі раёны) літоўская мова таксама знаходзіцца на мяжы знікнення: паводле перапісу 2019 года з прыкладна 1300 этнічных літоўцаў роднай яе назвалі толькі 327 чалавек, а асноўнымі мовамі зносін сталі руская (68,1 %) і беларуская (26,5 %).

У наш час у Літве пражывае каля 45 тысяч беларусаў, што складае 1,5 % (рускія — 8,2 %, палякі — 6,9 %) насельніцтва гэтай дзяржавы. Беларуская меншасць вядзе вельмі актыўную дзейнасць у Літве.

Даследаванне беларускіх гаворак

Славяна-балтыйскае памежжа застаецца адной з найцікавейшых даследчых праблем і прадметам навуковых пошукаў мовазнаўцаў з Беларусі, Польшчы, Расіі і краін Балтыі.

Дасавецкі перыяд

Першыя грунтоўныя спробы вызначэння межаў беларускага этнасу на аснове распаўсюджвання гаворак на беларуска-літоўскім памежжы належаць лінгвісту Яўхіму Карскаму. Пасля экспедыцыі 1903 года ён выдаў працу «Беларусы» з дадаткам «Этнаграфічнай карты беларускага племені», дзе падрабязна апісаў мяжу гаворак: яна ішла на поўдзень ад возера Дрысвяты, праз Свянцянскі павет, на поўдзень ад Камаяў і Лынтупаў, перасякала раку Жэймяна і даходзіла да Кернава, Еўя і Трокаў, ахопліваючы значную частку сучаснай Літвы на захад і ўсход ад Вільні. Падобныя межы былі зафіксаваныя і на «Вопыце дыялекталагічнай карты рускай мовы», складзенай Маскоўскай дыялекталагічнай камісіяй у 1915 годзе.

Паводле статыстычнага апытання, праведзенага па ініцыятыве графа Адама Плятэра (даныя апублікаваныя ў 1898 годзе пад псеўданімам «Ананім»), і мапы Яна Развадоўскага (1901), у канцы XIX стагоддзя ў Віленскай губерні пераважала польска-беларускамоўнае насельніцтва (69 %), у той час як літоўскамоўнае складала каля 23,3 %. Гэтыя даследаванні ўпершыню дакладна зафіксавалі шырокую зону інтэнсіўных моўных кантактаў і вылучылі асобныя славянскія моўныя астравы ў ваколіцах Янава і Шырвінтаў, а таксама літоўскія астравы сярод славянамоўнага масіву — Лаздуны, Гервяты, і абшар Пеляса–Радунь–Дзевянішкі.

Міжваенны час

У міжваенны перыяд Галіна Турска ў працы «Аб узнікненні польскіх моўных абшараў на Віленшчыне» даследавала, як фармаваліся польскамоўныя тэрыторыі ў Літве. Яна разглядала магчымасць, што перад паланізацыяй літоўцаў адбылася беларусізацыя: спачатку жыхары паўднёва-ўсходняй Літвы пераходзілі на беларускую мову, а потым — на польскую. Турска адзначала, што ўжо да 1919 года беларуская гаворка была шырока распаўсюджана ў многіх вёсках Віленшчыны і паўплывала як на літоўскую, так і на польскую мову. Перыяд знаходжання ў складзе міжваеннай Польшчы (1921—1939 гады) стаў часам узмоцненай паланізацыі, з-за якой значная частка беларускамоўнага насельніцтва стала двухмоўнай, і адбылася незваротная змена моўнага кода з літоўскага на польскі на вялікіх тэрыторыях.

У другой частцы сваёй працы Галіна Турская прааналізавала беларусізмы, якія распаўсюдзіліся ў польскіх гаворках Віленшчыны. Яна адзначала, што польская мова запазычала іх непасрэдна з народных гаворак, а не з літаратурнай беларускай мовы. Сярод такіх рыс вылучаюцца: аканне (ляка́рства), беларускі націск (неха́й), беларускія суфіксы (напрыклад -ачы ў слове цяля́чы), формы безасабовых дзеясловаў (пекць — «пячы», побекць — «пабегчы»), а таксама шматлікія лексемы: багун, бульба, дзёргач («дзяркач»), дрывотня, бадзяцца і многія іншыя.

Аўтарка таксама адзначае, што частка беларусізмаў была вядомая яшчэ ў часы Вялікага Княства Літоўскага ў мове мясцовай шляхты і ў творах пісьменнікаў эпохі рамантызму, напрыклад, аканне, а таксама словы: sini («сіні») у Адама Міцкевіча, tanny («танны») у Яна Чачота, zajzdrość («зайздрасць») у В. Лазінскага.

Пасляваенныя час

Пасля Другой сусветнай вайны ў рэспубліках СССР з’явілася вялікая цікавасць да вывучэння гаворак, звязаная з развіццём лінгвістычнай геаграфіі. З найважнейшых міжнародных праектаў таго часу варта згадаць экспедыцыю 1966 года, калі беларускія і літоўскія дыялектолагі сабралі матэрыял (лексіку), які адносіўся да беларускіх гаворак паўднёва-ўсходняй часткі Літоўскай ССР — населеных пунктаў Троцкага, Варэнскага і Віленскага раёнаў. У 1975 годзе даследаванні на гэтых тэрыторыях былі паўтораныя, а ў 1976 годзе дадаткова вывучаліся беларускія гаворкі ў Ігналінскім і Свянцянскім раёнах. У 1977 годзе адбылася вялікая беларуска-літоўска-латышская экспедыцыя, прысвечаная вывучэнню беларускіх гаворак у Латвійскай і Літоўскай ССР. З населеных пунктаў Літоўскай ССР былі даследаваны: Варэнскі раён (Новыя Мацалі), Салечніцкі раён (Стральцы), Віленскі раён (Ліпнікі, Судэрва, Грыкені, Відаўцішкі, Швэды), Троцкі раён (Старыя Трокі, Стракішкі), Салечніцкі раён (Гемзы), Ігналінскі раён (Лайпушкі). Сабраны матэрыял увайшоў у пяцітомны «Слоўнік беларускіх гаворак паўночна-заходняй Беларусі і яе пагранічча» (1979—1986).

Матэрыялы, сабраныя падчас гэтых экспедыцый, выкарыстоўвала ў сваёй навуковай працы Э. Грынавецкене. Вывучэннем мясцовых беларускіх гаворак займаўся прафесар Віленскага ўніверсітэта В. Чэкман (у 1969—2002 гадах), які таксама даследаваў польскую мову Віленшчыны, мову старавераў і пскоўскія гаворкі, а таксама яго аспірант Мікола Савіч і лінгвіст Ф. Клімчук. У прыватнасці, Алойзас Відугірыс і Ф. Клімчук у 1978 годзе акрэслілі мяжу дамінавання беларускіх гаворак у паўднёва-ўсходняй Літве па лініі Буйвіды — Рудаміна — Рудзішкі — на захад ад Эйшышак.

Наш час

У наш час цікавасць да беларускіх гаворак праяўлялі Лілія Плыгаўка, кіраўніца Цэнтра беларускай мовы, літаратуры і этнакультуры Віленскага педагагічнага ўніверсітэта, і Аляксандр Адамковіч з Інстытута літоўскай мовы. Гэтыя даследчыкі ўдзельнічалі ў працы над абноўленай версіяй «Атласа літоўскай мовы» і адказвалі за частку, якая тычыцца беларускіх гаворак (у старой версіі атласа беларускія гаворкі і паўночнакрэсовую польскую мову не ўлічвалі). У 2011—2013 гадах Л. Плыгаўка правяла грунтоўныя палявыя даследаванні, якія пацвердзілі, што мясцовая беларуская гаворка (якую жыхары называюць «простай») працягвае выкарыстоўвацца ў побыце з большай перавагай або нароўні з польскай мовай. Гэта сталі першыя комплексныя даследаванні беларускіх гаворак у Літве пасля распаду СССР. У 2014 годзе ў межах праекта па геалінгвістыцы Л. Плыгаўка і А. Адамковіч наведалі 22 староствы і запісалі гаворку ў 59 носьбітаў пераважна ў Віленскім і Салечніцкім раёнах. Л. Плыгаўка таксама з’яўляецца аўтаркай манаграфій «Беларуская мова ў Літве: сацыякультурны і лінгвістычны аспект» (2009) і «Беларуская мова ў полікультурным рэгіёне» (2015).

Найбольш маштабныя сучасныя даследаванні ў 2008—2025 гадах правёў польскі дыялектолаг Міраслаў Янковяк, які сабраў каля 130 гадзін запісаў беларускіх гаворак у Віленскім, Салечніцкім, Свянцянскім, Аранскім і Ігналінскім раёнах. Яго вынікі паказваюць значнае скарачэнне колькасці носьбітаў і арэала бытавання беларускіх гаворак. Яны паступова выцясняюцца польскай мовай, а ў далейшым — рускай і літоўскай. Сярод асноўных прычын заняпаду: нізкі прэстыж гаворкі, адсутнасць беларускамоўнай адукацыі і інстытуцыйнай падтрымкі пры наяўнасці развітой сеткі польскіх школ, прагматызм насельніцтва і адсутнасць міграцыйнага прытоку з Беларусі.

Станам на першую чвэрць XXI стагоддзя сітуацыя па раёнах Літвы выглядае наступным чынам. Віленскі раён з'яўляецца арэалам найбольш частага выкарыстання беларускіх гаворак (вёскі Лаварышкі, Масцішчы, Шумск, Слабада, Пятрулішкі і інш.), пры гэтым самай заходняй кропкай фіксацыі гаворкі стала вёска Галіны. У Салечніцкім раёне на ўчастку ад Салечнікаў да Тургеляў гаворка яшчэ даволі пашырана, хоць і ўступае месца польскай мове. У «Дзевянішскім выступе» (вакол вёскі Дзевянішкі) назіраецца сітуацыя своеасаблівага «скансена», дзе разам з літоўскай і польскай гаворка добра захавалася ў вёсках Нарвілішкі, Краўчуны, Рудня, Дайліды. Аднак на захад ад Салечнікаў да Калеснікаў беларуская мова сістэматычна выцясняецца. У Аранскім раёне гаворка захоўваецца толькі сярод людзей найстарэйшага пакалення ў нешматлікіх прыгранічных вёсках (Котра, Парамок, Ракі, Дубічы) і знаходзіцца пад пагрозай хуткага знікнення з-за геаграфічнай ізаляцыі, бо на поўнач ад іх цягнуцца пушчанскія лясы, якія аддзяляюць славянскае насельніцтва ад балцкага. У Свянцянскім і Ігналінскім раёнах назіраецца моцнае выцясненне беларускіх гаворак і мясцовай польскай мовы на карысць літоўскай: у гістарычным славянскім трохкутніку Рымшаны — Гайды — Відзы ў 2014 годзе беларускую гаворку ўдалося зафіксаваць толькі ў трох вёсках (Мейкшты, Рамейкі, Стрылунгі). Троцкі раён пакуль застаецца недаследаваным сучаснымі дыялектолагамі, але імаверна гаворка магла захавацца ў асобных вёсках. На Ковеншчыне, дзе ў міжваенны час былі беларускія паселішчы каля мяжы, гаворка, найхутчэй, цалкам знікла.

Багаты прыватны архіў сучасных запісаў беларускіх гаворак мае таксама этнолаг Юрый Унуковіч. Архіў матэрыялаў мае і Інстытут гістарычных даследаванняў Беларусі Еўрапейскага гуманітарнага ўніверсітэта. Сярод польскіх мовазнаўцаў праблемай беларуска-польска-балтыйскага памежжа найбольш займалася Эльжбета Смулькова (праблематыка моўнай інтэрферэнцыі, методыка даследавання гаворак на памежжах, шматмоўнасць насельніцтва). Пытанне беларускіх гаворак, разам з апісаннем паўночнакрэсовай польскай мовы, закраналі таксама Галіна Карась, Зоф’я Саванеўска-Мохава, Ганна Зяліньска і Каджы Марыто.

Асаблівасці беларускіх гаворак у Літве

Беларускія гаворкі на Віленшчыне з’яўляюцца натуральным працягам гаворак з тэрыторыі Беларусі. В. Чэкман, П. Гаўчас і Л. Грумадзене вызначылі арэал іх распаўсюджання прыблізна ад Буйвідзаў на поўначы да Вуйвідзішак і Трокаў на захадзе, а таксама да Калеснікаў і Эйшышак на поўдні Літвы. Паводле традыцыйнага падзелу, яны належаць да паласы сярэднебеларускіх гаворак, а на поўнач ад Немянчына набліжаюцца да паўночна-ўсходняга дыялекту. Згодна з падзелам на дыялектныя зоны, іх можна аднесці да паўночна-заходняй зоны.

Характэрныя рысы:

• недысімілятыўнае аканне і яканне, хоць на поўначы назіраецца пераход ад недысімілятыўнага да дысімілятыўнага;
• вымаўленне толькі цвёрдага і зацвярдзелага р;
• ненаціскное я на месцы даўняга яць у канчатках меснага склону адзіночнага ліку назоўнікаў: у ха́ця («у хаце»), у ле́ся («у лесе»), што сведчыць пра поўнае яканне;
• ужыванне лексемы фасоля ў форме фасоль;
• форма ўказальнага займенніка з пратэтычным г: гэ́ны;
• форма інфінітыву дзеяслова ісьці́;
• ужыванне дзеепрыметніка мінулага часу на -вшы: сын у шко́лу пае́хаўшы («сын паехаў у школу»);
• лексемы, якія абазначаюць прадметы па-рознаму ў іншых рэгіёнах Беларусі: порткі («штаны»), сту́дня («калодзеж»), абру́с, о́брус («настольнік»), кашу́ля («сарочка, рубашка»);
• пашыраная канструкцыя тыпу мне балі́ць галава́ замест літаратурнай у мяне́ балі́ць галава́;
• прысутнасць запазычанай лексікі з іншых моў:
  • польскай (тэ́рас гаво́раць, ён бэ́ндзе),
  • рускай (маладзё́ж, я харашо́ рабо́тала),
  • літоўскай (на́ша мокітая < mokytoja «настаўніца»; мая́ саска́йта < sąskaita «рахунак»).

Уплыў на мясцовыя літоўскія гаворкі

Мясцовая беларуская гаворка (якую самі жыхары называюць «простай мовай» ці po prostu) гістарычна аказвала і працягвае аказваць моцны субстратны і адстратны ўплыў на суседнія літоўскія дыялекты. Сучасныя сацыялінгвістычныя даследаванні на беларуска-літоўскім памежжы (у Салечніцкім раёне Літвы і Воранаўскім раёне Беларусі) паказваюць, што ва ўмовах цеснага білінгвізму паўднёвааўкштайцкі дыялект літоўскай мовы зазнае інтэнсіўныя працэсы дэградацыі марфалагічнай структуры пад ціскам дамінуючай беларускай мовы.

Літоўскамоўныя жыхары (асабліва сярэдняга і малодшага пакаленняў) часта пераймаюць беларускія граматычныя мадэлі, што прыводзіць да інтэрферэнцыі. У прыватнасці, парушаюцца правілы літоўскага словаўтварэння: адбываецца змяшэнне мужчынскага і жаночага родаў абстрактных назоўнікаў толькі дзеля таго, каб яны граматычна адпавядалі роду беларускага эквівалента (напрыклад, выкарыстанне жаночага роду замест мужчынскага пад уплывам беларускіх слоў прыгажосць, цемната). Назіраецца і блытаніна ў катэгорыях адзіночнага і множнага ліку для назоўнікаў pluralia tantum і singularia tantum.

Значныя змены адбываюцца і ў сістэме дзеяслова. Пад уплывам беларускай канструкцыі са словам «бывала» (для абазначэння шматразовага дзеяння ў мінулым), у мясцовай літоўскай гаворцы ў якасці своеасаблівага ўстаўнога слова пачала актыўна выкарыстоўвацца форма трэцяй асобы «būdavo». Акрамя таго, паводле славянскай мадэлі часта будуюцца зваротныя дзеясловы: літоўскі постфікс зваротнасці далучаецца ў самым канцы слова, нават пры наяўнасці прыстаўкі, капіруючы структуру беларускіх зваротных дзеясловаў на -ца / -ся.

Літаратура

• Barszczewska N., Jankowiak M. Dialektologia białoruska. — Warszawa: Slawistyczny Ośrodek Wydawniczy, 2012. — 308 с. — ISBN 978-83-89191-14-4.
• Беларускае замежжа = Белорусское зарубежье / Дэпартамент па архівах і справаводстве Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь [і інш. ; складальнік Н. А. Голубева]. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2010. — 479 с. — ISBN 978-985-11-0534-8.
• Беларусы ў Літве: учора і сёння / Аляксандр Адамковіч ; [рэдактар Л. Плыгаўка]. — Вільня: Таварыства беларускай культуры ў Літве, 2010. — Т. Кн. 1: Вільня. — 198 с. — 500 экз. — ISBN 978-9955-578-14-7.
• Gudaitis A. The Application of Geospatial Analysis Methods for the Reconstruction of Lithuanian–Slavic Ethnolinguistic Boundaries in Southeastern Lithuania // Languages : часопіс. — 2024. — Т. 9. — № 359. — С. 1–20.
• Jankowiak M. Granice zasięgu gwar białoruskich w świetle badań lingwistów. Część III: pogranicze białorusko-litewskie // Acta Albaruthenica : часопіс. — 2025. — Т. 25. — С. 76–95.
• Слоўнік беларускіх гаворак паўночна-заходняй Беларусі і яе пагранічча. — Мінск: Навука і тэхніка, 1979. — Т. 1.
• Tuomienė N. Development of Lithuanian dialects in the active Baltic-Slavic contact zone: Signs of the decay of morphological structure // Valoda: nozīme un forma : часопіс. — 2024. — Т. 15. — С. 210–226.
• Turska H. O powstaniu polskich obszarów językowych na Wileńszczyźnie // Studia nad polszczyzną kresową : зборнік. — Wrocław—Warszawa—Kraków: 1982. — Т. I. — С. 19–121.