Беларускія лагеры для перамешчаных асоб
Беларускія лагеры для перамешчаных асоб пасля Другой сусветнай вайны — умоўная назва групы лагераў для перамешчаных асоб (DP camps) у пасляваеннай Германіі і Аўстрыі (1945—пачатак 1950-х), дзе ў розныя перыяды існавалі арганізаваныя беларускія супольнасці (у тым ліку з уласнымі школамі, гурткамі, скаўцкімі адзінкамі, царкоўным жыццём, друкаванымі органамі і г.д.). У беларускіх эміграцыйных крыніцах такія цэнтры часта называліся «беларускімі лагерамі», хоць адміністрацыйна яны маглі быць шматнацыянальнымі і падпарадкоўваліся акупацыйным уладам і міжнародным арганізацыям дапамогі.
Пасля 1945 года значная частка беларусаў апынулася ў Заходняй Еўропе як былыя вязні, прымусовыя работнікі, былыя калабаранты, уцекачы і іншыя катэгорыі асоб, якія не маглі або не хацелі вяртацца. Найбольшая канцэнтрацыя беларускіх лагераў і груп зафіксаваная ў амерыканскай і брытанскай зонах акупацыі ў Германіі, а таксама ў асобных пунктах у Аўстрыі.
Агульны кантэкст
[правіць | правіць зыходнік]Лагеры для перамешчаных асоб у Заходняй Еўропе ствараліся для часовага размяшчэння мільёнаў чалавек, якія пасля вайны апынуліся па-за межамі сваіх даваенных месцаў жыхарства. У 1945—1947 гадах значную ролю ў арганізацыі дапамогі і кіраванні сеткай лагераў адыгрывала Арганізацыя дапамогі і аднаўлення Аб’яднаных Нацый (UNRRA) пры ААН, а з 1947 года — Міжнародная арганізацыя па справах бежанцаў (англ.: International Refugee Organization) і іншыя структуры міжнароднай пасляваеннай дапамогі.[1]
Беларусы ўваходзілі ў шырэйшую групу перамешчаных асоб з Усходняй Еўропы і звычайна знаходзіліся ў лагерах побач з украінцамі, рускімі, палякамі і іншымі. У частцы лагераў у Германіі і Аўстрыі развіваліся адукацыйныя і культурныя ініцыятывы, грамадскія арганізацыі і друк, што спрыяла фармаванню арганізаванай беларускай дыяспары.[2][3]
Размяшчэнне і колькасць
[правіць | правіць зыходнік]У 1945 годзе былі створаны першапачаткова тры беларускія лагеры:
- Рэгенсбург (Амерыканская зона акупацыі Германіі);
- Ватэнштэт (Брытанская зона акупацыі Германіі);
- Гослар (Брытанская зона акупацыі Германіі).[2]
Пазней дзейнічала яшчэ каля дваццаці беларускіх лагераў у Заходняй Германіі і некалькі ў Аўстрыі. Агулам у беларускіх лагерах налічвалася каля дзвюх тысяч беларусаў.[2]
Адміністрацыя і прававы статус
[правіць | правіць зыходнік]Беларускія лагеры мелі ўласную адміністрацыю; на іх не распаўсюджвалася юрысдыкцыя нямецкіх улад. Кіраванне і ўнутранае жыццё лагераў у значнай ступені каардынавалася праз нацыянальныя камітэты перамешчаных асоб.[2]
Адукацыя і культура
[правіць | правіць зыходнік]Пад кіраўніцтвам нацыянальных камітэтаў была створана адукацыйна-асветная сістэма (ад садкоў да гімназій і прафесійных курсаў). З беларускім лагерным асяроддзем звязваюць дзейнасць Беларускай гімназіі імя Янкі Купалы (1945—1950).[4] Пры лагерах існавалі арганізацыі (Ліга беларускіх палітычных вязняў у Нямеччыне, Задзіночанне беларускіх ветэранаў, Беларускае студэнцкае згуртаванне, Аб’яднанне беларускіх лекараў на чужыне) і выходзіла амаль 20 перыядычных выданняў (газеты «Бацькаўшчына», «Шляхам жыцця», часопіс «Зважай» і інш.).
Асноўныя беларускія лагеры
[правіць | правіць зыходнік]Ніжэй падаецца пералік лагераў і пунктаў, якія ў беларускіх крыніцах і даследаваннях згадваюцца як цэнтры беларускай DP-супольнасці. Звесткі пра зоны акупацыі пададзены на падставе геаграфічнага размяшчэння.
| Назва лагера | Месцазнаходжанне | Зона акупацыі | Час існавання (бел. група) | Асаблівасці і арганізацыі |
|---|---|---|---|---|
| Кірхшлаг | Кірхшлаг, Верхняя Аўстрыя, Аўстрыя | Амерыканская (?) | 1945—1951 | Згадваецца ў пераліку беларускіх школьных і эміграцыйных цэнтраў.[4] |
| Лагер у Рыдзе, Лагер 701А | Рыд-ім-Інкрайс, Верхняя Аўстрыя, Аўстрыя | Амерыканская | да 1946 | Лагер 701А. Згадваецца ў школьных і лагерных пераліках.[4] |
| Бакнанг | каля Штутгарта, Бадэн-Вюртэмберг, Германія | Амерыканская | з 1949 | Сюды былі пераведзены школы і адукацыйныя структуры пасля закрыцця лагера Міхельсдорф. Ключавы адукацыйны пункт позняга перыяду.[5][4] |
| Віндзішбергердорф | раён горада Кам, акруга Верхні Пфальц, Баварыя, Германія | Амерыканская | 1947—1949 | Дзейнічалі школы (частка навучэнцаў пераехала сюды з Міхельсдорфа). 15 чэрвеня 1949 беларуская група пераведзена ў Розэнгайм.[5] |
| Міхельсдорф | раён горада Кам, акруга Верхні Пфальц, Баварыя, Германія | Амерыканская | 1946—1949 | Сюды былі пераведзены беларусы з Рэгенсбурга разам з установамі: садком, пачатковай школай і гімназіяй. Закрыты ў 1949 (перавод у Бакнанг).[5] |
| Гібельштат | Гібельштат, Баварыя, Германія | Амерыканская | ? | Згадваецца ў сувязі з пасляваеннымі перасяленнямі.[5] |
| Мітэнвальд | каля горада Гарміш-Партэнкірхен, Баварыя, Германія | Амерыканская | ? | Згадваецца ў крыніцах як адзін з цэнтраў беларускіх адукацыйных ініцыятыў.[4] |
| Шляйсгайм | каля Мюнхена, Баварыя, Германія | Амерыканская | ? | У змяшаным лагеры знаходзілася каля 128 беларусаў. Дзейнічалі дзіцячы сад і пачатковая школа.[5] |
| Майнлойс | каля Кульмбаха, Верхняя Франконія, Баварыя, Германія | Амерыканская | ? | Пункт перасялення і размяшчэння беларускіх груп.[5] |
| Остэргофен | Остэргофен, Баварыя, Германія | Амерыканская | 1946—1949 | Больш за 400 беларусаў. Выходзілі газеты «Бацькаўшчына», «Сакавік». Месца з’ездаў моладзевых арганізацый.[5] |
| Розенгайм | Розенгайм, Баварыя, Германія | Амерыканская | з 1949 | Адзін з позніх цэнтраў, куды перасялілі людзей з Віндзішбергердорфа. Звязаны з апошнім этапам дзейнасці Беларускай гімназіі імя Янкі Купалы.[4] |
| Рэгенсбург | Рэгенсбург, Баварыя, Германія | Амерыканская | 1945—1946 | Адзін з ранніх цэнтраў. Дзейнічалі арганізацыі ўзаемадапамогі, пачатковыя адукацыйныя ініцыятывы. Пазней жыхароў перасялілі ў Міхельсдорф.[5] |
| Алендорф / Мёнхенгоф | Алендорф, Гесэн, Германія | Амерыканская | 1946—1947 | Дзейнічала беларуская пачатковая школа (з верасня 1947) і скаўцкія адзінкі. Пазней група пераехала ў Мэнхэнгоф.[5] |
| Альтэнштат | Альтэнштат, Гесэн, Германія | Амерыканская | ? | Звесткі пра лагерныя школы і моладзевыя структуры ў рэгіёне.[5] |
| Ватэнштэт | раён горада Зальцгітэр, каля Браўншвайга, Ніжняя Саксонія, Германія | Брытанская | 1945—1950 | Адзін з галоўных цэнтраў у брытанскай зоне. Сюды перасялялі беларусаў з іншых лагераў (напрыклад, з Рынгэльгайма). Дзейнічалі грамадскія арганізацыі.[5] |
| Варберг | каля Вольфсбурга, Ніжняя Саксонія, Германія | Брытанская | да 1947 | Беларускія культурныя і моладзевыя ініцыятывы.[5] |
| Гановер | Гановер, Ніжняя Саксонія, Германія | Брытанская | ? | Беларуская група дзейнічала ў межах украінскага лагера «Лысенка» (багаслужэнні, супольнае жыццё).[5] |
| Гослар | Гослар (Рамельсберг), Ніжняя Саксонія, Германія | Брытанская | 1945—1946 | Адзін з першых лагераў. У лютым 1946 года адбываліся рэпрэсіўныя дзеянні і выдача часткі людзей савецкай місіі рэпатрыяцыі пры ўдзеле брытанцаў.[5] |
| Рынгэльгайм | Рынгэльгайм, Ніжняя Саксонія, Германія | Брытанская | да 1947 | Дзейнічала беларуская школа. Пасля ліквідацыі лагера ў 1947 годзе беларусаў перасялілі ў Ватэнштэт.[5] |
Гл. таксама
[правіць | правіць зыходнік]- Перамешчаная асоба
- Лагеры для перамешчаных асоб пасля Другой сусветнай вайны
- Беларуская гімназія імя Янкі Купалы
- Беларуская школьная адукацыя за межамі Беларусі
Зноскі
[правіць | правіць зыходнік]- ↑ United States Holocaust Memorial Museum. Displaced Persons / DP camps (электронны рэсурс).
- ↑ а б в г Папоўская, Т. А. Беларускія лагеры для перамешчаных асоб у Германіі і Аўстрыі. Беларуская энцыклапедыя. Vol. 2. Мінск: Беларуская энцыклапедыя імя Петруся Броўкі. p. 465.
- ↑ Hardzijenka, Natallia (2006). Belarusian Displaced Persons in the United Kingdom. Belarusian Historical Review.
- ↑ а б в г д е Максімюк, Ян. Беларуская гімназія імя Янкі Купалы ў Заходняй Нямеччыне (1945—1950). Нью-Ёрк — Беласток: Belarusian Institute of Science and Art, 1994.
- ↑ а б в г д е ё ж з і к л м н о Вініцкі, Алесь. Матарыялы да гісторыі беларускай эміграцыі ў Нямеччыне ў 1939—1951 гадох. Мінск: «Тэхналогія», 1994.
Літаратура
[правіць | правіць зыходнік]- Вініцкі, Алесь. Матарыялы да гісторыі беларускай эміграцыі ў Нямеччыне ў 1939—1951 гадох. Мінск: «Тэхналогія», 1994.
- Максімюк, Ян. Беларуская гімназія імя Янкі Купалы ў Заходняй Нямеччыне (1945—1950). Нью-Ёрк — Беласток: Belarusian Institute of Science and Art, 1994.