Беларусь як памежжа
Белврусь як памежжа, таксама канцэпцыя прамежкавага (памежнага) становішча Беларусі — філасофская канцэпцыя, якая ўзнікла ў пачатку XX стагоддзя ў ходзе спроб самаасэнсавання беларусаў.
«Адвечным шляхам»
[правіць | правіць зыходнік]У пачатку ХХ ст. прамежкавае становішча азначала знаходжанне паміж Польшчай і Расіяй. Беларускія мысляры спрабавалі ў гэтых умовах дапамагчы сваім супляменнікам усвядоміць сябе як асаблівы народ, адрозны ад суседзяў. Найбольш паслядоўна тэма была выкладзена ў працы Ігната Абдзіраловіча (Канчэўскага) «Адвечным шляхам» (1921). Аўтар пазначыў беларускія землі як месца міжкультурных сутыкненняў, полем барацьбы Захаду і Усходу. Такое становішча прывяло да таго, што беларусы не змаглі далучыцца ні да першага, ні да другога[1].
Адметнай рысай гісторыі Беларусі названа геаграфічна абумоўленае межаванне (г. зн. бесперапынныя пошукі прыярытэтнага арыентыру) паміж усходнееўрапейскім і заходнееўрапейскім сацыякультурнымі тыпамі[2]. Самабытнасць народа бачылася ў тым, што ён адхіліў крайнасці і сінтэзаваў дасягненні абедзвюх культур, выступіўшы ў ролі моста[3].
Пры гэтым філосаф акцэнтаваў асаблівую ўвагу на драматызме гістарычнага лёсу беларусаў, іх непераадольным імкненні захаваць свабоду, знаходзячыся паміж двума супрацьлеглымі лагерамі, з-за чаго ён не стварыў выразнай культуры[4].
Паводле Абдзіраловіча, неабходна ствараць беларускія формы жыцця, не тварыць гвалту і не прыносіць пакуты, ні іншым, ні самім сабе[5].
У сучаснасці
[правіць | правіць зыходнік]У 1990-я гады, калі аднавілася дыскусія пра ідэнтычнасць беларусаў, ідэі Канчэўскага адрадзіліся[6][7].
У сучаснасці, ва ўмовах небяспекі культурнай асіміляцыі і глабалізацыі, праблема самапазнання не страціла актуальнасці. Паўстала задача па вызначэнні рыс беларускай культуры, выяўленні культурнай спецыфікі. Ва ўмовах сучаснай Беларусі працэс здабыў мэтанакіраваны і арганізаваны характар. Культурныя асаблівасці выяўляюцца і падкрэсліваюцца як на ўзроўні дзяржаўнай палітыкі, так і ў культуралагічных даследаваннях[8].
Пры гэтым канцэпцыя стала прымяняцца таксама для выпрацоўкі шляхоў эканамічнага, палітычнага і культурнага развіцця[1].
Сучасная трактоўка канцэпцыі выкладзена ў калектыўнай працы (Алесь Краўцэвіч, Алесь Смалянчук, Сергей Токць) 2011 года «Беларусы: нацыя Памежжа». Аўтары паказалі, што памежжа краіны шматпланавае: прыродна-геаграфічнае, культурнае, этнічнае (беларускі народ названы прадуктам міжэтнічнага кантакту балтаў і славян), рэлігійнае (мяжа каталіцызму і праваслаўя) і палітычнае[9].
На дадзены момант канцэпцыя прамежкавага становішча краіны атрымала шырокае распаўсюджванне ў свядомасці народа. Цяпер прамежкавае становішча апісваецца як знаходжанне паміж Расіяй і Еўропай[10]. Пры гэтым памежнасць Беларусі разглядаецца не як адмежаванне ад іншых, а як дыялог з імі, гэта значыць транскультурацыя — прастора, дзе адрозненні з’яўляюцца не падставай для канфліктаў, а асновай развіцця і дыялогу. Як пісаў філосаф Ігар Бабкоў, суцэльнай і поўнай беларуская культура можа стаць толькі ва ўмовах памежжа, як культура размежавання, сустрэчы і пераходу розных, нават варожых адзін аднаму, культурных частак[11].
У палітыцы
[правіць | правіць зыходнік]Уяўленні пра ўнікальны беларускі шлях знайшлі сваё адлюстраванне ў палітыцы і ідэалогіі афіцыйных уладаў[12][13].
Пасля распаду камуністычнага блока і Савецкага Саюза амаль усе краіны Усходняй і Цэнтральнай Еўропы, нават Расія (як доўгатэрміновую мэту), узялі курс на ўступленне ў Еўрапейскі Саюз і НАТА. Разам з тым Беларусь ніколі афіцыйна не заяўляла пра сваё жаданне стаць членам арганізацый[12].
З прыходам да ўлады Аляксандра Лукашэнкі пачалося афармленне дзяржаўнай ідэалогіі. Многія грамадзяне адгукнуліся на заклік лідара ўзяць «усё лепшае з сусветнага вопыту» і змяшаць у свой уласны — беларускі шлях. У адрозненне ад фашызму і камунізму, якія абвяшчаюць нейкую вышэйшую мэту («агульнае дабро» ў «тысячагадовым Рэйху» альбо «агульная карысць» у бяскласавым грамадстве), у беларускага шляху няма мэты. Як пісаў філосаф і палітолаг Анатоль Панькоўскі ў сумесным артыкуле з Соф’яй Ліхуцінай, «гэта проста шлях, якім трэба ісці». Зыходзячы з афіцыйнай дзяржідэалогіі, для беларускага народа ў прынцыпе няма прыкладаў для пераймання[13].
Абгрунтоўваючы шматвектарную стратэгію ў знешняй палітыцы, Лукашэнка казаў, што небяспечна «ляцець з адным крылом», абапіраючыся выключна на «расійскі вектар»: «Мы павінны сябраваць з усімі суседзямі, нам ні Расія, ні Украіна, ні Польшча, ні Літва, ні Латвія не чужыя», паколькі «знаходзячыся ў эпіцэнтры кантынента, няма іншага шляху, як развіваць шматвектарную палітыку»[14]. Беларускі сацыёлаг Віктар Кірыенка звязваў гэты курс з культурным памежжам паміж Захадам і Усходам. Дадзеная акалічнасць ставіць нацыю перад неабходнасцю ажыццяўляць выбар паміж Захадам і Усходам і пастаянна шукаць свой уласны шлях развіцця[15].
Праблема
[правіць | правіць зыходнік]Беларускі філосаф Віктар Адзіночанка паказаў, што канцэпцыя мае прынцыповую абмежаванасць у сучасных умовах. Па-першае, пры яе выкарыстанні адбываецца вызначэнне сябе праз іншага, па-другое, развагі вядуцца з дапамогай супрацьпастаўлення Беларусі Расіі і Еўропе. Як пісаў спецыяліст, у сучасным свеце, дзе ідзе поўным ходам працэс глабалізацыі, падкрэсліванне сваёй спецыфікі павінна суправаджацца добразычлівай увагай да спецыфікі іншых краін і імкненнем усталяваць з імі адносіны супрацоўніцтва[10].
Гл. таксама
[правіць | правіць зыходнік]Крыніцы
[правіць | правіць зыходнік]- ↑ а б Одиноченко 2021, с. 393.
- ↑ Щитцова 2018, с. 18.
- ↑ Шадурский 2014, с. 11.
- ↑ Канчэўскі Ігнат // Культуралогія: Энцыклапедычны даведнік. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2003. ISBN 985-11-0277-6
- ↑ Гуменник 2021, с. 95.
- ↑ Шадурский 2014, с. 10.
- ↑ Гуменник 2021, с. 100—101.
- ↑ Одиноченко 2021, с. 393—394.
- ↑ Нация Пограничья 2011, с. 5.
- ↑ а б Одиноченко 2022, с. 257.
- ↑ Шершнева 2017, с. 170.
- ↑ а б Станислав Богданкевич. Особый путь: прошлое, настоящее, перспективы // Наше Мнение, 29 декабря 2006
- ↑ а б Анатолий Паньковский, Софья Лихутина.Белорусский путь: трудовая теория нации // Наше Мнение, 4 июня 2020
- ↑ Суздальцев 2019, с. 118—119.
- ↑ Тужба 2016, с. 349.
Літаратура
[правіць | правіць зыходнік]- Шершнева, О. А. Феномен границы и статус белорусского пограничья // Ценностные ориентации и историческое сознание населения белорусско-российского приграничья : материалы междунар. науч.-практ. заочной конференции, Витебск, 2 февраля 2017 г. – Витебск : ВГУ имени П. М. Машерова, 2017. – С. 131-134. – Библиогр.: с. 134 (7 назв.).
- Кравцевич А., Смоленчук А., Токть С. Белорусы: нация Пограничья // Вильнюс : ЕГУ, 2011. – 212 с.
- Гуменник, В. Э. Цивилизационное пограничье Беларуси в транскрипции Игната Абдираловича // Перспективы белорусско-китайского диалога в условиях глобальной нестабильности : сборник научных статей и материалов XV Международного междисциплинарного научно-теоретического семинара «Инновационные стратегии в современной социальной философии», 7–8 декабря 2021 г., Минск, Республика Беларусь / БГУ, Фак. философии и социальных наук, Каф. философии и методологии науки, Каф. философии культуры, РИКК, Совет молодых ученых БГУ, Ин-т философии НАН Беларуси ; [редкол.: А. И. Зеленков (отв. ред.) и др.]. – Минск : БГУ, 2021. – С. 94-102
- Одиноченко В.А. Современная Беларусь: выбор цивилизационного и культурного развития // Большая Евразия: развитие, безопасность, сотрудничество. — 2022. — С. 255—259.
- Одиноченко В.А. Концепция промежуточного положения Беларуси: проблема актуальности // Большая Евразия: развитие, безопасность, сотрудничество. — 2021. — С. 393—396.
- Шадурский, В. Г. Историческая политика в Республике Беларусь: этапы развития и версии интерпретации прошлого // Труды факультета международных отношений : науч. сборник. — Минск: БГУ, 2014. — В. 5. — С. 9—24.
- Щитцова Т. Установка современности" Игната Абдираловича: белорусское пограничье как экземплярная почва философского универсализма // Этнографическое обозрение. — 2018. — С. 13-27.
- Суздальцев А. И. Республика Беларусь: эволюция политики балансирования между Востоком и Западом // Контуры глобальных трансформаций: политика, экономика, право. — 2019. — Т. 12. — № 2. — С. 117—137.
- Тужба Э. Н. Факторы формирования отношений и повседневности русских и белорусов // Russian Journal of Education and Psychology. — 2016. — № 11(67). — С. 345—362.