Бітва за Масул (2016—2017)

З пляцоўкі Вікіпедыя
Jump to navigation Jump to search
Бітва за Масул
Асноўны канфлікт: Грамадзянская вайна ў Іраку, Ваенная аперацыя супраць Ісламскай дзяржавы
Artillerie irakienne Mossoul VOA(2).jpg
Іракская САУ абстрэльвае пазіцыі баевікоў блізу Масула, 20 кастрычніка 2016.
Дата

16 кастрычніка 201610 ліпеня 2017

 
Месца Найнава, Ірак
Прычына Захоп Масула баевікамі ІД летам 2014 года
Вынік перамога арміі Ірака і саюзнікаў, баевікі ІД выбітыя з тэрыторыі
Праціўнікі

Ваенная падтрымка:

Flag of the Islamic State of Iraq and the Levant2.svg Ісламская дзяржава
Камандуючыя
Ірак Хайдар Аль-Абадзі
Ірак Наджы аль-Джубуры
Flag of the Islamic State of Iraq and the Levant2.svg Абу Бакр аль-Багдадзі
Flag of the Islamic State of Iraq and the Levant2.svg Абу Сулейман ан-Насір
Flag of the Islamic State of Iraq and the Levant2.svg Абу Умар аш-Шышані
Flag of the Islamic State of Iraq and the Levant2.svg Абу Футухі
Flag of the Islamic State of Iraq and the Levant2.svg Імада Халід Афар
Flag of the Islamic State of Iraq and the Levant2.svg Абу Заінеб
Сілы бакоў
Ірак 20 000 — 25 000 чалавек[1]

Flag of Kurdistan.svg 10 000 чалавек[2]

Злучаныя Штаты Амерыкі 200 чалавек[3]

Flag of the Islamic State of Iraq and the Levant2.svg 10 000 — 15 000 чалавек[4]
Страты
1774 забітых[5] 1500—2000 забітых[6]
Commons-logo.svg Аўдыё, фота, відэа на Вікісховішчы

Наступленне на Масул (таксама званае аперацыяй «Фатах»; англ.: Counter-Daesh campaign[7]) — ваенная аперацыя, якая праводзілася з 24 сакавіка 2016 года па 10 ліпеня 2017 года арміяй ўрада Ірака і яго саюзнікамі ў мухафаз Найнава супраць ІД[8][9][10][11]. Галоўнай мэтай аперацыі з’яўлялася вызваленне сталіцы Найнава і другога па велічыні горада Ірака Масула[12][13]. Гэта найбуйнейшае разгортванне іракскіх узброеных сіл з часоў ўварвання заходняй кааліцыі ў Ірак у 2003 годзе.

Да 23 студзеня 2017 года ўрадавыя войскі адбілі ў ІД ўсю ўсходнюю частку горада[14]. 19 лютага 2017 года пачалося наступленне на заходнюю частку Масула[15].

Папярэднія падзеі[правіць | правіць зыходнік]

Масул, другі па насельніцтву (1,5 мільёна) горад Ірака, быў узяты ІД у чэрвені 2014 года. Горад, у асноўным населены сунітамі, быў хутка захоплены баевікамі дзякуючы недаверы насельніцтва новым шыіцкіх уладам Ірака. Менавіта ў Саборнай мячэці Масула лідар ІДІЛ Абу Бакр аль-Багдадзі абвесьціў стварэнне халіфата, які ахоплівае Ірак і Сірыю. Да 2017 года Масул заставаўся апошняй цытадэллю ІД ў Іраку.

Сілы бакоў[правіць | правіць зыходнік]

Сілы кааліцыі[правіць | правіць зыходнік]

Колькасць задзейнічанай у аперацыі іракскай арміі налічвала 85 тыс. салдат, аднак, сюды ўваходзіць таксама шыіцкае апалчэнне, а таксама іранскія і хэзарэйскія добраахвотнікі. Акрамя іракскай арміі ў наступленні прымалі ўдзел 60 тыс. курдскіх апалчэнцаў, а таксама менш значныя групоўкі мясцовых асірыйскіх хрысціянаў і туркменаў-сунітаў (па 2 тыс. байцоў). Паветраную падтрымку забяспечвалі самалёты ЗША, Вялікабрытаніі, Францыі, Германіі, ААЭ і Турцыі[16].

Нягледзячы на ​​прысутнасць кааліцыйных сіл, прэм’ер-міністр Ірака Хайдар аль-Абадзі заявіў, што толькі іракская армія і іракская дзяржаўная паліцыя ўвойдуць у сам горад.

Эксперты меркавалі, што здушыць супраціў ІД у Масуле і правесці зачыстку горада здольная толькі армія ЗША. Амерыканскае ўрад накіраваў у раён Масула элітныя падраздзяленні — часткі 101-й паветрана-дэсантнай і 1-й пяхотнай дывізій. У Ірак перакінутая і 82-я паветрана-дэсантная дывізія[17].

Сілы ІД[правіць | правіць зыходнік]

Адносна сіл ІД існуюць супярэчлівыя звесткі. Лік іх сіл ацэньваецца ў 17 тысяч баевікоў[18]. Прадстаўнік рэгіянальнага ўрада Курдыстана адзначыў, што ІД у Масуле карысталіся вялікай падтрымкай мірных жыхароў з ліку сунітаў[19].

Вялікія страты іракскім сілам наносіліснайперы і смяротнікі. Калі смяротнікі на начынены выбухоўкай аўтамабілях выкарыстоўваюцца ў якасці ўдарных падраздзяленняў, то снайперы ў асноўным былі ўкамплектаваны падрыхтаванымі кадрамі, якія атрымалі вопыт у папярэдніх бітвах за Фалуджы, Рамадзі Тыкрыт і т. д., выкарыстоўваліся для абароны горада і адлюстравання штурмавых аперацый іракскага войска[20]. На ўзбраенні ў такіх снайперскіх падраздзяленняў меліся як лёгкія, так і цяжкія снайперскія вінтоўкі, што значна запавольвала прасоўванне бронетэхнікі іракскіх сіл.

Тэрарысты ІД выкарыстоўвалі мірных жыхароў у якасці жывога шчыта, а таксама вялікая колькасць замініраваных аўтамабіляў, з якіх яны загадзя збудавалі падабенства барыкад. Эфектыўным сродкам абароны таксама сталі «шахід-мабілі» — загружаныя выбухоўкай з паражальнымі элементамі джыпы, кіраваныя смяротнікамі. Акрамя таго, байцы ІД выкарыстоўвалі беспілотныя лятальныя апараты з відэакамерамі для карэкціроўкі дзеянняў, пераразмеркавання наяўных рэсурсаў і выяўлення навалы варожай тэхнікі і асабістага складу[17].

Журналіст Газета.ру Аляксандр Рыбін, які пабываў у Масуле, лічыць, што «бессэнсоўна» вінаваціць байцоў ІД у тым, што яны «прыкрываюцца» мірнымі жыхарамі. На яго думку, ІД не змагло б утрымаць такую ​​масу насельніцтва ад уцёкаў, таксама сунітаў цалкам задавальняе жыццё пад уладай ІД. Ён мяркуе, што масіраваныя ўдары па раёнах з грамадзянскім насельніцтвам выкліканыя непрафесіяналізмам урадавых войскаў (пераважна шыітаў), якіх рыхтавалі амерыканскія акупацыйныя сілы, першапачаткова для падаўлення грамадзянскага непадпарадкавання[21].

Nuvola apps kaboodle.svg Вонкавыя відэафайлы
Nuvola apps kaboodle.svg Смяротнікі ІД на аўто атакуюць мэты, здымка з беспілотніка
Nuvola apps kaboodle.svg Смяротнікі ІД на аўто атакуюць мэты, здымка з беспілотніка

Па стане на 1 снежня 2016 г. ІД ўжылі супраць наступаючых больш за 600 аўтамабіляў, начынены выбухоўкай[22]. Некаторыя аўтамабілі са смяротнікамі рухаюцца да мэты ў суправаджэнні беспілотнікаў, якія здымаюць відэа для прапагандысцкіх фільмаў; таксама некаторыя беспілотнікі скідаюць невялікія бомбы[23][24][25]. Гэта адно з самых масавых ужыванняў смяротнікаў у сучаснай гісторыі з моманту нападаў камікадзэ Японскай імперыі[26].

Па словах прадстаўніка курдаў, ІД прымяніў 17 аўтамабіляў са смяротнікамі, каб адкрыць дарогу Абу Бакр аль-Багдадзі для уцёкаў з Масула[27].

Наступленне 2016 года[правіць | правіць зыходнік]

Наступленне пачалося 24 сакавіка 2016 года каля горада Махмура. Першай мэтай аперацыі з’яўлялася вызваленне размешчанага на захад ад Махмура горада Каяра (50 км ад Масула). Пры руху ад Махмура да Каяра армія Ірака заняла некалькі вёсак, якія раней знаходзіліся пад кантролем ІД[13][28]. У аперацыі ўдзельнічалі таксама падраздзяленне Корпуса марской пяхоты ЗША, якая аказвала арміі Ірака артылерыйскую падтрымку[29][30], і замежная авіяцыя[31].

4 чэрвеня курдскія апалчэнцы спыніліся ў 30-40 км на ўсход ад Масула[32].

9 ліпеня армія Ірака адбіла размешчаны побач з горадам Каяра стратэгічны ваенны аэрапорт[33][34]. Сілы ІД адступілі да горада, узарвалі каярскі мост і падпалілі нафтавыя свідравіны, каб стварыць перашкоды для дзейнасці авіяцыі[35][36].

Новае маштабнае наступленне пачалося раніцай 14 жніўня, курдскім сілам удалося выбіць баевікоў ІД з сямі вёсак на паўднёвы ўсход ад Масула[37].

23 жніўня іракскія сілы пачалі наступленне з мэтай поўнага вызвалення горада Каяра. За два дні да пачатку аперацыі міністэрства абароны Іраку заклікала грамадзянскае насельніцтва горада неадкладна пакінуць яго. Наступленне ажыццяўлялася сухапутнай арміяй Ірака, шыіцкіх апалчэннем, ВПС Ірака і авіяцыяй міжнароднай кааліцыі. 23 жніўня іракскім сілам удалося заняць цэнтр горада. Паведамлялася, што падчас баёў ваенныя знішчылі 23 замініраваных аўтамабіля і дзесяткі байцоў ІД, у тым ліку камандуючага сіламі ІД у Каяра чачэнца Абу Футухі[38][39][40][41].

Штурм Масула (2016—2017)[правіць | правіць зыходнік]

У ноч на 17 кастрычніка 2016 года прэм’ер-міністр Ірака Хайдар Аль-Абадзі абвясціў аб пачатку аперацыі па вызваленні Масула[42][43].

Некалькі тыдняў кааліцыя, якую ўзначальвае ЗША, бамбіла мэты, а іракская армія рабіла паступовыя крокі ў кірунку горада. За 72 гадзіны да пачатку наступу «Тайфуны», «Тарнада» і беспілотнікі ВПС Вялікабрытаніі былі нацэлены на ракетныя ўстаноўкі, запасы боепрыпасаў, гарматы і мінамёты. Іракскай арміяй над горадам былі раскіданыя ўлёткі з заклікамі да людзей не дапамагаць ІД, калі пачнецца бітва, і заставацца як мага далей ад пазіцый сіл ІД[44].

21 кастрычніка фарміравання ІД контратакавалі і напалі на горад Кіркук у 140 км на ўсход ад Масула. Ім удалося заняць 7 кварталаў горада, а таксама вызваліць зняволеных з мясцовай турмы. На думку экспертаў, баевікі вырабілі адцягваючы манеўр, каб перашкодзіць войскам кааліцыі засяродзіцца вакол Масула[45]. 22 кастрычніка ўлады Ірака абвясцілі аб тым, што наступленне ІД на Кіркук спынена, а тыя, хто нападаў альбо забітыя, альбо здзейснілі самападрыў[46][47].

31 кастрычніка ўрадавыя сілы Ірака падышлі на адлегласць менш за кіламетр да Масула. Паступіла паведамленне ад Reuters, што іракскі спецназ увайшоў у раён Аль-Караме[48].

1 лістапада іракскія шыіцкія апалчэнцы заявілі, што іх атрады ўсталявалі кантроль над шашой паміж Масулам і сірыйскай Ракай, дарога была асноўным шляхам забеспячэння сіл баевікоў, якія ўтрымліваюць Масул[49].

4 лістапада брытанскае агенцтва Reuters, са спасылкай на іракскае камандаванне, заявіла аб вызваленні 6 усходніх раёнаў[50].

Тым часам прагнозы амерыканскіх ваенных экспертаў аб узяцці Масула да 8 лістапада не апраўдаліся: па стане на 29 лістапада Масул заставаўся пад кантролем ІДref name="Юров"/>.

Лінія фронту на канец лістапада 2016 г.

28 снежня расійскія СМІ са спасылкай на МЗС Ірака паведамілі пра тое, што іракская армія вызваліла большую частку горада (40 з 56 кварталаў)[51].

23 студзеня 2017 года ўрад Ірака заявіла аб тым, што ён кантралюе ўсю тэрыторыю ўсходняга Масула, усе раёны горада, якія знаходзяцца на левым беразе Тыгра[52][14].

19 лютага, пасля некалькіх дзён авіяўдараў па пазіцыях ІД, пачалося наступленне на заходнюю частку Масула. У першыя гадзіны аперацыі арміі Ірака ўдалося заняць дзве вёскі на поўдзень ад аэрапорта Масула[53][54].

20 лютага Сілы народнай мабілізацыі занялі дарогу, якая злучае два буйных горада — Масул і Тала-Афар[55].

23 лютага ваенныя Ірака занялі аэрапорт Масула і ваенную базу Эль-Газлані, якія знаходзяцца на паўднёвых ўскраінах заходняга горада[56][57][58].

1 сакавіка заходні Масул быў цалкам акружаны войскамі Ірака, пасля таго як урадавыя сілы адбілі ў ІД апошнюю пакінутую пад яго кантролем дарогу з Масула ў бок Сірыі[59][60].

Іракскія ваенныя вядуць агонь па баевіках з буйнакалібернага кулямёта, сакавік 2017.

У чэрвені паў апошні аплот джыхадзістаў, Стары горад і прылеглыя да яго тры квартала, якія абаранялі не больш за 400 баевікоў (да 29 чэрвеня — менш за 200), паводле інфармацыі Багдада. Камандаванне іракскіх узброеных сілаў плануе завяршыла ўзяцце Старога горада ў самыя кароткія тэрміны (да 29 ліку — знакавай даты — дню абвяшчэння Халіфата).

29 чэрвеня 2017 года ваеннае ведамства Ірака аб’явіла аб поўным вызваленні Масула ад баевікоў «Ісламскай дзяржавы»[61][62]. Аднак па стане на 8 ліпеня баі ў Старым горадзе працягваліся.

10 ліпеня 2017 года прэм’ер-міністр Ірака Хайдар Аль-Абадзі абвясціў аб поўным вызваленні Масула ад ІД, а таксама асабіста прыбыў у горад, дзе і павіншаваў вайскоўцаў з перамогай[63]. Шэраг заходніх палітыкаў павіншаваў кіраўніцтва і народ Ірака з вызваленнем Масула[64][65]. Горад быў узяты пад кантроль урадавых войскаў і фактычна аперацыя па яго вызваленні завершана.

13 ліпеня 2017 года палітолаг НДУ ВШЭ Дзмітрый Яўстаф’еў заявіў, што «ніякага канчатковага захопу Масула няма, але працягваць аперацыю афіцыйна становіцца проста непрыстойным». Паводле яго слоў, значная частка падраздзяленняў ІД была выпушчаная з горада ў Сірыю, аднак, верагодна, яны сышлі на іракска-іярданскую мяжу[66].

15 ліпеня 2017 года іракскі ўрад правяў у Багдадзе ваенны парад, прысвечаны вызваленню Масула.

У ліпені 2017 года міністр Хашыяр Зебары, спасылаючыся на дадзеныя курдскай разведцы, заявіў, што ў горадзе застаюцца баевікі ІД, якія вольна перасоўваюцца і вызваляюцца за хабар ад арышту з-за высокага ўзроўню карупцыі сярод іракскіх узброеных сіл. За 1000 долараў чалавек можа прайсці праз ваенны кантрольна-прапускны пункт, а за 1500 — праехаць на аўтамабілі. Паводле яго слоў, ёсць верагоднасць, што ІД вывезла і схавала большую частку ўзбраення і рыштунку ў пустынях Заходняга Ірака і ўсходняй Сірыі[67].

Ваенныя злачынствы[правіць | правіць зыходнік]

Amnesty International выпусціла справаздачу аб катаваннях і пакараннях смерцю мірных жыхароў з боку ваенных і ваенізаваных фармаваньняў Ірака, якія супрацьстаяць ІД. Справаздача апублікаваны на падставе дадзеных, атрыманых ад 470 пацярпелых чалавек, а таксама іх сваякоў, сведак, чыноўнікаў і гуманітарных актывістаў[68]. Human Rights Watch адзначыла жорсткае абыходжанне шыіцкага апалчэння ў адносінах да мірных жыхароў[69]. У інтэрв’ю Аль-Джазіра падчас штурму Фалуджы ў чэрвені 2016 пацярпелыя аналагічна адзначалі катаванні з боку апалчэнцаў[70]. Таксама з’лўляліся навіны аб катаваннях і пакараннях смерцю іракскімі ваеннымі палонных, якія падазраюцца ў датычнасьці да ІД[71].

Па сведчанні аднаго з мясцовых жыхароў на чэрвень 2017 года:

«У выніку бамбаванняў ў Масуле ўсе масты праз Тыгр разбураны, 5-павярховы медыцынскі цэнтр знесены, аэрапорт стаў кучай друзу. Большая частка інфраструктуры горада, уключаючы водазабеспячэнне і энергазабеспячэнне, перасталі функцыянаваць, універсітэт падарваны, тысячы дамоў не прыдатныя для жылля і, вядома, ніхто не лічыць загінуўшых мірных жыхароў».

У сакавіку 2017 года авіяцыя ЗША нанесла магутны авіяўдар па заходнім прыгарадзе Масула, у выніку якога загінулі сотні мірных жыхароў[72].

Прадстаўнік Amnesty International заявіла, што «войскі кааліцыі на чале з ЗША, выкарыстоўваюць тактыку татальнага знішчэння будынкаў, не лічачыся з ахвярамі сярод мірнага насельніцтва». Па яе словах, «цяжкія страты» мірнага насельніцтва прымушаюць выказаць здагадку, што кааліцыя «абуральна парушае» нормы міжнароднага гуманітарнага права. На яе думку, падобныя «неадпаведныя і невыбарчага нападу» могуць быць прыроўненыя да ваенных злачынстваў[73].

Гібель мірных жыхароў[правіць | правіць зыходнік]

У ліпені 2017 года міністр у Хышыяр Зебары, спасылаючыся на дадзеныя курдскай разведцы, заявіў, што ў выніку штурму Мосула загінула больш за 40 тысяч мірных жыхароў. Паводле яго слоў, мірнае насельніцтва загінула ў выніку масіраваных авіяўдараў кааліцыі, бязлітасных артылерыйскіх абстрэлаў ўрадавых войскаў і дзеянняў ІД. Катастрафічныя разбурэння на захадзе горада выкліканыя паветранымі ўдарамі, артылерыйскімі снарадамі і ракетамі[67].

У верасні 2017 года была апублікаваная інфармацыя аб тым што, у Масуле з-пад завалаў дасталі целы 2650 загінуўшых мірных жыхароў[74].

Зноскі[правіць | правіць зыходнік]

  1. U.S. sees Iraqi offensive to retake Mosul in April–May time frame . Праверана 29 сакавіка 2016.
  2. 10000%20Peshmerga%20forces%20to%20participate%20in%20Mosul%20operation%0A 10000 Peshmerga forces to participate in Mosul operation . Праверана 29 сакавіка 2016.
  3. US combat troops in anti-IS Mosul offensive . Праверана 29 сакавіка 2016.
  4. Pentagon: More troops needed to train Iraqis | WWLP.com
  5. US-led coalition suffers 5,000 casualties in battle for Mosul
  6. Mosul will be completely 'destroyed' in battle to liberate it from Isis, senior Iraqi politician warns
  7. No Peshmerga, Shia militia will enter Mosul: US
  8. US, Peshmerga and Iraqi Army launch offensive . Праверана 29 сакавіка 2016.
  9. Kurdish Peshmerga forces hit ISIS positions in Mosul . Праверана 29 сакавіка 2016.
  10. MIDEAST - Turkey hits ISIL positions in northern Iraq after Turkish soldier killed.
  11. Иракская армия начала наступление на Мосул, захваченный «ИГ»
  12. Ирак: армия и пешмерга готовятся к штурму Мосула // euronews.com
  13. 13,0 13,1 Iraqi army launches offensive to push Isis out of Mosul, The Guardian, 24 марта 2016
  14. 14,0 14,1 Iraqi forces claim recapture of eastern Mosul after 100 days of fighting
  15. Iraq begins battle to free western Mosul from IS
  16. A Precarious Alliance Takes on Islamic State
  17. 17,0 17,1 Дмитрий Юров Полный крах: почему операция США по освобождению Мосула рассыпается (руск.) . ТРК ВС РФ «Звезда». tvzvezda.ru (29 лістапада 2016). Праверана 29 лістапада 2016.
  18. Коалиция штурмует Мосул
  19. «Большую поддержку ИГ оказывают мирные жители»
  20. Страшная война в Мосуле: снайперы и машины со взрывчаткой — BBC Русская служба
  21. Почему взятие Мосула не приближает разгром ИГ в Ираке
  22. Islamic State has unleashed over 600 car bombs in Mosul battle
  23. Pentagon Confronts a New Threat From ISIS: Exploding Drones
  24. ISIL ramps up fight with weaponised drones
  25. ISIS is using DJI Phantom drones to drop bombs over Mosul
  26. ISIS Suicide Bombers In Mosul Are Terrifyingly Effective
  27. Isis used 17 suicide car bombs 'to help leader Abu Bakr al-Baghdadi flee Mosul'
  28. В иракский Махмур для наступления на Мосул стянуты спецназ и артиллерия США
  29. В Ираке силы безопасности перешли в наступление на город Мосул, занятый «Исламским государством»
  30. Иракцы начали наступление на Мосул
  31. 2016 Mosul Offensive . Праверана 29 марта 2016.
  32. Курдское наступление на окрестности Мосула остановилось
  33. Iraqi army takes key base south of Mosul from ISIS, Alarabiya.net, 9 July 2016
  34. Iraqi forces push ISIL back from airbase in Mosul
  35. Iraqi army waits for Qayara bridge repair before final push to retake town
  36. Rudaw zooms in on Qayara as army and ISIS fight for its control
  37. Иракские курды начали наступление в районе Мосула // Би-би-си, 14 августа 2016
  38. Iraqi Troops Enter Qayyarah, Kill IS Leader in Town
  39. Армия Ирака освободила от ИГ Кайяру и готовит наступление на Мосул
  40. Assault launched to reclaim Qayyarah to the south of Mosul
  41. Иракские войска вошли в Каяру и уничтожили местного чеченского лидера ИГ
  42. Силы Ирака начали битву за освобождение Мосула от ИГ //sputnik.by
  43. Iraqi Forces Attack Mosul, a Beleaguered Stronghold for ISIS
  44. Иракские ВВС разбросали листовки над Мосулом, с призывами не помогать ИГ // РИА
  45. Боевики ИГ атаковали Киркук и захватили семь кварталов города. Архівавана з першакрыніцы 22 кастрычніка 2016. Праверана 22 кастрычніка 2016.
  46. Силы Ирака заявили об окончании контрнаступления ИГИЛ на Киркук
  47. Iraq pushes into town near Mosul after IS assault on Kirkuk
  48. Иракские военные вошли в Мосул Архіўная копія ад 1 лістапада 2016 на Wayback Machine //vesti.az
  49. Иракские ополченцы взяли под контроль шоссе между Мосулом и Раккой
  50. Иракские войска отбили у террористов ИГ шесть районов Мосула
  51. Иракская армия освободила большую часть Мосула
  52. Iraqi forces 'capture eastern Mosul,' defence ministry says
  53. Iraq begins battle to free western Mosul from IS // BBC World Service
  54. PMUs begin west Mosul invasion, bring down IS defenses // iraqinews.com
  55. Mohamed Mostafa PMUs take over last village on Mosul-Tal Afar route, police kill 9 militants. Iraqi News (20 лютага 2017). Праверана 20 лютага 2017.
  56. Iraq retakes Mosul airport; 'ISIS is now trapped,' US envoy says
  57. Mosul offensive: Iraqi forces recapture airport in bid to retake city
  58. Иракские военные полностью освободили аэропорт Мосула от боевиков
  59. Iraqi army controls main roads out of Mosul, trapping Islamic State // reuters
  60. Армия Ирака взяла под контроль последнюю крупную дорогу из Мосула // РБК
  61. СМИ: Мосул полностью освобожден от боевиков ИГ
  62. Мосул освободили от боевиков ИГ
  63. Twitter Хайдер Аль-Абади: Мы объявляем об освобождении Мосула
  64. США по-русски: Освобождение Мосула
  65. Statement by the EU High Representative/Vice-President Federica Mogherini and Commissioner for Humanitarian Aid & Crisis Management Christos Stylianides following the liberation of Mosul
  66. Эксперт: никакого окончательного захвата Мосула нет
  67. 67,0 67,1 The massacre of Mosul: 40,000 feared dead in battle to take back city from Isis as scale of civilian casualties revealed
  68. Amnesty International сообщила о казнях мирных жителей военными в Ираке (руск.) . РИА Новости. ria.ru (18 кастрычніка 2016). Праверана 19 кастрычніка 2016.
  69. Опасные защитники Ирака (руск.) . Лента.ру (3 октября 2016). Праверана 19 кастрычніка 2016.
  70. Fallujah civilians: 'Militias take turns to torture us' (англ.) . Аль-Джазира. aljazeera.com (16 чэрвеня 2016). Праверана 19 кастрычніка 2016.
  71. After the liberation of Mosul, an orgy of killing
  72. More than 200 civilians killed in suspected U.S. airstrike in Iraq
  73. Ирак: Оставшиеся по рекомендации войск коалиции в Мосуле мирные жители погибли в результате авианалётов
  74. Из-под руин зданий в Мосуле извлечены тела 2650 погибших