Перайсці да зместу

Вавілонская астраномія

З Вікіпедыі, свабоднай энцыклапедыі
Вавілонская таблічка з запісам пра камету Галея, 164 г. да н.э.

Вавілонская астраномія — сістэма назіранняў, вылічэнняў і рэгістрацыі нябесных цел, якая развівалася ў Старажытнай Месапатаміі. Гэтая навуковая традыцыя ахоплівае велізарны гістарычны перыяд: ад пачатку II тысячагоддзя да н.э. (перыяд Старававілонскага царства)[⇨] і аж да I стагоддзя н.э. (эліністычная і парфянская эпохі)[⇨], калі клінапісная культура пачала знікаць. Фундаментальнай асаблівасцю вавілонскай астраноміі было выкарыстанне шасцідзесятковай сістэмы злічэння. Яна значна спрашчала вылічэнне і запіс надзвычай вялікіх лікаў і малых дробаў[1] (менавіта з гэтай сістэмы бярэ пачатак сучасны падзел гадзіны на 60 хвілін, а круга — на 360 градусаў).

Свайго сапраўднага росквіту навука дасягнула на працягу VIII—VII стагоддзяў да н.э., калі вавілонскія астраномы распрацавалі новы эмпірычны падыход. Яны пачалі ўжываць строгую ўнутраную логіку і матэматыку для стварэння планетных мадэляў і прадказанняў[⇨]. Гэта стала настолькі важным укладам у філасофію навукі, што некаторыя сучасныя даследчыкі называюць такі падыход першай навуковай рэвалюцыяй[2]. Пазней гэтыя дасягненні перанялі і працягнулі развіваць у старажытнагрэчаскай і эліністычнай астраноміі і астралогіі. Класічныя антычныя крыніцы часта называюць «халдзеямі» вавілонскіх філосафаў — жрацоў-пісцаў, якія спецыялізаваліся на вывучэнні зорнага неба і варажбе[⇨]. Вавілонская традыцыя праклала шлях для антычнай навукі і паспрыяла яе распаўсюджванню па ўсёй грэка-рымскай прасторы[⇨], а самі вавілоняне першымі ў гісторыі пачалі выкарыстоўваць матэматычны задыяк для адсочвання руху планет уздоўж экліптыкі[⇨].

Ад вавілонскай астраноміі захаваліся толькі фрагменты — пераважна гліняныя таблічкі з астранамічнымі дзённікамі, эфемерыдамі і працэдурнымі тэкстамі[⇨], таму сённяшнія веды пра вавілонскую планетную тэорыю даволі ўрыўкавыя[3]. Тым не менш, ацалелыя дакументы сведчаць, што вавілонская астраномія была першай «паспяховай спробай даць дакладнае матэматычнае апісанне астранамічных з’яў» і што «ўсе пазнейшыя формы навуковай астраноміі ў эліністычным свеце, Індыі, ісламскіх краінах і на Захадзе <…> вырашальным і фундаментальным чынам грунтуюцца на вавілонскай астраноміі»[4].

Перадумовы і гістарычнае развіццё

[правіць | правіць зыходнік]

Яшчэ да росквіту вавілонскай астраноміі дзяржавы Шумера і Акада, што папярэднічалі Вавілону, дасягнулі вялікіх поспехаў у вывучэнні неба, аднак значная частка іхніх ведаў не дайшла да нашых дзён. Вавілоняне выкарысталі гэтыя дасягненні як падмурак для ўласнай навукі[5].

У пачатку XX стагоддзя сярод вучоных панавала тэорыя «панвавіланізму», вылучаная Гугам Вінклерам. Паводле яе, вавілоняне развілі астраномію яшчэ ў самыя раннія перыяды сваёй гісторыі (3000-2000 гады да н.э.), аднак пазней гэтая гіпотэза была прызнана памылковай[6]. Сёння лічыцца, што першапачаткова вавілоняне назіралі выключна за Месяцам дзеля вызначэння пачатку новага месяца і для рытуальных мэт, і толькі пазней пачалі сістэматычна сачыць за зоркамі[7].

Спрыяльныя ўмовы для далейшага развіцця астраноміі склаліся пасля захопу Вавілона Асірыяй. У гэты перыяд пачалі паступова збірацца даныя пра заканамернасці зацьменняў і руху планет[8]. На працягу ўсяго часу ад заваявання Вавілона Ашурбаніпалам да падзення Персідскай імперыі пад уціскам Аляксандра Македонскага, горад заставаўся буйным гандлёвым і культурным цэнтрам Блізкага Усходу, што надзвычай моцна паспрыяла развіццю навукі (у прыватнасці, пры падтрымцы цара Хамурапі[9])[10].

Абсерваторыі і прылады

[правіць | правіць зыходнік]

Шумера-акадскія і вавілонскія астраномы, якія адначасова з’яўляліся жрацамі[8], назіралі за небам з дапамогай спецыяльных веж-абсерваторый. Як правіла, яны размяшчаліся на вяршынях зікуратаў. Руіны такіх веж знойдзеныя практычна ва ўсіх шумера-акадскіх і вавілонскіх гарадах[5]. Вавілоняне карысталіся шасцідзесятковай сістэмай злічэння, якая значна спрашчала запіс надзвычай вялікіх і малых лікаў[1]. Для вымярэнняў выкарыстоўваліся вадзяныя гадзіннікі, гноманы, а таксама, верагодна, іншыя інструменты для вылічэння адлегласцей паміж нябеснымі целамі, якія не захаваліся да нашага часу.

Каляндар і вылічэнне часу

[правіць | правіць зыходнік]
«Таблічка Шамаша». Сцэна глыбокай пашаны вавілонскаму богу Сонца, чыім імем быў названы адзін з дзён тыдня.

Вывучэнне зорнага неба паспрыяла стварэнню дакладнага календара і развіццю складаных матэматычных вылічэнняў у месапатамскім грамадстве. Аднак вавілоняне не былі адзінай высокаразвітой цывілізацыяй таго часу, якая дайшла да такой інавацыі: напрыклад, паралельна з імі ў Старажытным Егіпце распрацавалі ўласную сістэму вылічэння часу. Калі егіпецкі каляндар быў сонечным, то вавілонскі — месяцава-сонечным. Дзеля вызначэння першага дня месяца вавілонянам патрабавалася назіраць за маладзіком, а для цырыманіяльных мэт жрацы таксама сачылі за поўняй[7].

У вавілонскім годзе было 12 месяцаў. Год пачынаўся з вясны, а першым месяцам быў нісан (акад.: nissāni). Каб каляндар лепш супадаў з сельскагаспадарчымі сезонамі, вавілоняне ўвялі практыку ўстаўкі трынаццатага, дадатковага месяца[11]. Часам даводзілася рабіць гэта два гады запар, а ў крайніх выпадках год мог мець нават два ўстаўныя месяцы[12].

Вавілоняне надавалі асаблівае значэнне ліку сем (па колькасці бачных свяціл і фаз Месяца). Менавіта гэтая традыцыя лягла ў аснову сучаснага сямідзённага тыдня, дзе кожны дзень адпавядаў аднаму са свяціл і быў прысвечаны пэўнаму богу:

  1. сонечнаму богу Шамашу
  2. месяцаваму богу Сіну
  3. хтанічнаму богу Нергалу
  4. богу мудрасці Набу
  5. вярхоўнаму богу Мардуку
  6. багіні ўрадлівасці і кахання Іштар
  7. богу вайны Нінурце

Акрамя таго, вавілоняне дзялілі суткі на 12 (падвойных) гадзін, а кожную гадзіну — на 30 хвілін. Дзякуючы шматвяковым назіранням, яны змаглі вылічыць працягласць года ў 365 дзён з высокай дакладнасцю[8][5].

Старававілонская астраномія

[правіць | правіць зыходнік]

Ад старававілонскай астраноміі захаваліся пераважна фрагменты гліняных таблічак з раннімі зорнымі спісамі і тэкстамі з астралагічнымі знаменнямі. Сярод руін Ніневіі быў знойдзены артэфакт, вядомы як «прызма са слановай косці». Спачатку лічылася, што на ім запісаны правілы гульні, але пазней высветлілася, што гэта быў канвертар велічынь для вылічэння руху нябесных цел і сузор’яў[13].

Асноўныя аб’екты даследаванняў

[правіць | правіць зыходнік]
Барэльеф на межавым камені (кудуру) цара Мелі-Шыпака II. Наверсе выяўлена святая астранамічная трыяда: зорка Венеры (Іштар), месяцавы серп (Сін) і сонечны дыск (Шамаш).

Зоркі і сузор’і

[правіць | правіць зыходнік]

Усе вядомыя зоркі яны падзялялі на тры «шляхі»: Энліля (33 зоркі), Ану (23 зоркі) і Эа (15 зорак) — разам ім была вядомая 71 зорка. Цікава, што многія вавілонскія назвы сузор’яў супадаюць або вельмі блізкія да сучасных (грэкі запазычылі іх менавіта адсюль). Напрыклад: Каза-рыба (Казярог), Бык (Цялец), Блізняты, Алул (Рак), Леў, Шалі, Гір-таб (Скарпіён), Лучнік (Пабільсаг, або Стралец), Воран, Воўк і Гідра (Змяя).

Аднак частка назваў адрознівалася: Дзік (суч. Цэнтаўр), Пантэра (Лебедзь), Пастух (Арыён разам з Сірыусам), Воз (Вялікая Мядзведзіца), Наёмны работнік (Авен), Баразна (Дзева, якую ў старажытнасці таксама называлі Шэруа) і Волат (Вадаліў). Межы сузор’яў таксама часта не супадалі з сучаснымі. Часцей за ўсё ў тэкстах згадваліся зоркі Цар (Лугаль, або Рэгул), Лі (Альдэбаран) і Каксіды (Сірыус).

Сярод найбольш змястоўных вавілонскіх тэкстаў, якія апісваюць зоркі і сузор’і, з’яўляюцца зорны каталог «MUL.APIN» і тэкст «GU». Другі групуе зоркі ў «ніткі», якія ляжаць уздоўж кругоў схілення і такім чынам вызначаюць прамыя ўзыходжанні або інтэрвалы часу. У ім таксама выкарыстоўваюцца зенітныя зоркі, падзеленыя паміж сабой зададзенымі інтэрваламі прамога ўзыходжання[14][15][16].

Месяц

[правіць | правіць зыходнік]

Паколькі старажытныя вавілоняне зрабілі велізарную колькасць назіранняў за Месяцам, ён стаў для іх галоўным аб’ектам, на якім пазней выбудоўваліся складаныя тэарэтычныя вылічэнні. На таблічках з бібліятэкі Ашурбаніпала фіксаваліся дакладныя інтэрвалы часу паміж заходам Сонца і заходам/узыходам Месяца ў розныя дні. Менавіта жрацам, такім як Набурыманну (першы вядомы па імені вавілонскі астраном), прыпісваюць стварэнне складаных матэматычных табліц для вылічэння месяцавых фаз і хуткасцей арбітальнага руху. Пазней ягоныя працы актыўна выкарыстоўвалі астраномы эпохі Селеўкідаў[11].

Планеты

[правіць | правіць зыходнік]

Вавілоняне былі першай вядомай цывілізацыяй, якая стварыла дзейную матэматычную мадэль руху планет[16]. Найбольшая ўвага ўдзялялася Венеры (Нін-дар-ана, «пані нябёсаў»; Дыльбат; Іштар). Разам з Месяцам і Сонцам яна складала святую «трыяду». Верагодна, такая ўвага тлумачылася тым, што Венера з’яўляецца самым яркім зоркападобным аб’ектам на небе і выступае ў дзіўнай для старажытных падвойнай ролі — як Ранішняя і Вячэрняя зорка. У рэлігійных і астралагічных мэтах жрацы ўважліва фіксавалі перыяды яе з’яўлення і знікнення, а з сярэдзіны II тысячагоддзя да н.э. (сярэдневавіланскі (касітскі) перыяд) нават спрабавалі выкарыстаць гэтыя перыядычныя з’явы для прадказанняў. Самы старажытны планетны тэкст, што дайшоў да нас, — «Таблічка Венеры Амі-цадукі» (копія VII ст. да н.э., зробленая з назіранняў II тысячагоддзя да н.э.)[17][18].

Акрамя Венеры, вавілонянам былі вядомыя Меркурый (Набу), Марс (Нергал), Юпітэр (Мардук) і Сатурн (Нінурта, або Кайману).

Астралябіі

[правіць | правіць зыходнік]
Асірыйская круглая клінапісная планісфера з Ніневіі, якая адлюстроўвае зорную карту і сузор'і (каля VII ст. да н.э.).

Астралябіі (не блытаць з больш познімі аднайменнымі вымяральнымі прыборамі) — адны з самых ранніх задакументаваных клінапісных таблічак, дзе абмяркоўваецца астраномія. Яны належаць да часоў Старававілонскага царства і ўяўляюць сабой спіс з 36 зорак, прывязаных да месяцаў года[19]. Сучасная навука датуе іх перыядам паміж 1800 і 1100 гадамі да н.э. І хоць цалкам захаваных тэкстаў не знойдзена, існуе сучасная кампіляцыя Тэафілуса Пінчэса, сабраная з фрагментаў, што захоўваюцца ў Брытанскім музеі (гісторыкі-спецыялісты высока ацэньваюць яе якасць). Варта таксама згадаць яшчэ два тэксты — Брусельскую і Берлінскую кампіляцыі. Яны ўтрымліваюць інфармацыю, падобную да анталогіі Пінчэса, але маюць паміж сабой пэўныя адрозненні[20]. Адной з самых вядомых і поўных крыніц гэтага тыпу з’яўляецца так званая «Астралябія Б» (Astrolabe B) — двухмоўны шумера-акадскі тэкст са спісам 36 зорак, які пазней стаў базай для больш складаных зорных каталогаў.

Мяркуецца, што трыццаць шэсць зорак вавілонскіх астралябій бяруць пачатак у астранамічных традыцыях трох месапатамскіх гістарычных абласцей: Элама, Акада і Амуру. Зоркі, за якімі назіралі (і якія, магчыма, наносілі на карты) у гэтых рэгіёнах, цалкам супадаюць з зоркамі ў астралябіях. Кожны рэгіён меў свой набор з дванаццаці зорак, што ў суме і дае лічбу трыццаць шэсць. Дванаццаць зорак кожнага рэгіёна таксама адпавядалі дванаццаці месяцам года. Гэта пацвярджаецца двума вялікімі клінапіснымі зорнымі спісамі — «K 250» і «K 8067» (абедзве таблічкі былі перакладзеныя і транскрыбаваныя Вайднерам[de], захоўваюцца ў калекцыі Куюнджык Брытанскага музея).

Падчас кіравання Хамурапі гэтыя тры асобныя традыцыі аб’ядналіся[21]. Па меры таго як сувязь з першакрыніцамі слабела, гэтае зліццё паклала пачатак больш навуковаму падыходу да астраноміі. Пра гэта сведчыць тое, што веды з трох рэгіёнаў былі сістэматызаваныя ў адпаведнасці са шляхамі зорак Эа, Ану і Энліля — астранамічнай сістэмай, якая падрабязна разглядаецца ў тэксце «MUL.APIN»[20].

MUL.APIN

[правіць | правіць зыходнік]
Клінапісная таблічка «MUL.APIN»

Своеасаблівай вяршыняй сістэматызацыі стаў тэкст «MUL.APIN» (шум. 𒀯𒀳 — «сузор’е Плуг»), што быў знойдзены ў бібліятэцы Ашурбаніпала і расшыфраваны Францам Куглерам[de] у 1911 годзе. Гэты зборнік з дзвюх клінапісных таблічак утрымлівае каталогі зорак, схемы для прадказання геліякічных узыходаў і заходаў, а таксама запісы пра сонцастаянні і зацьменні[22]. Першая таблічка тэксту прысвечана выключна дакладным астранамічным даным і зорным спісам. Другая ж таблічка апісвае рух планет і змяшчае розныя астралагічныя знаменні. Апроч таго, яна тлумачыць правілы інтэркаляцыі (устаўкі дадатковых месяцаў) і апісвае спосабы вылічэння працягласці светлавога дня з дапамогай вадзянога гадзінніка, гномана і даўжыні ценю.

Кожная з таблічак падзяляецца на драбнейшыя часткі — так званыя «спісы». Гэты помнік быў створаны прыкладна ў той жа гістарычны перыяд, што і астралябіі, а таксама «Энума Ану Энліль». На гэта паказвае відавочнае падабенства тэм, матэматычных прынцыпаў і апісаных з’яў[23].

Змест першай таблічкі шмат у чым пераклікаецца са звесткамі з «астралябіі Б» (Astrolabe B). Такое падабенства сведчыць пра тое, што аўтары, прынамсі ў пэўнай частцы тэкстаў, абапіраліся на адну і тую ж крыніцу. На гэтай таблічцы прыведзены шэсць зорных спісаў, што ахопліваюць шэсцьдзесят сузор’яў, размеркаваных па «шляхах» трох вавілонскіх зорных груп: Эа, Ану і Энліля. Акрамя таго, тут прысутнічаюць дапаўненні да шляхоў Ану і Энліля, якіх няма ў «астралябіі Б»[23].

Знаменні і касмалогія

[правіць | правіць зыходнік]

У Месапатаміі была распаўсюджана вера ў тое, што багі могуць паказваць людзям будучыню праз знаменні. Часам іх шукалі ў вантробах жывёл, але часцей за ўсё лічылася, што прадвесці можна прачытаць праз астраномію і астралогію. Паколькі знаменні ад планет з’яўляліся без усялякага чалавечага ўмяшання, яны надзяляліся найбольшай сілай, а найбольш небяспечнымі лічыліся зацьменні. Аднак людзі таксама верылі, што напрарочаных падзей можна пазбегнуць. Стаўленне жыхароў Месапатаміі да знаменняў добра адлюстравана ў «Зборніку знаменняў» (лац.: Omen Compendia) — вавілонскім тэксце, які пачалі складаць на пачатку другога тысячагоддзя і працягвалі пазней[24]. Гэта асноўная крыніца, якая пацвярджае, што старажытныя жыхары Месапатаміі лічылі знаменні зварачальнымі. Тэкст таксама змяшчае апісанні шумерскіх абрадаў для адхілення зла — «нам-бур-бі» (тэрмін, які акадцы пазней запазычылі як «намбурбу», што прыблізна азначае «слабленне зла»). Лічылася, што знаменні пасылае бог Энкі[25].

Класічны тэкст «Энума Ану Энліль» (VII ст. да н.э.) змяшчае падрабязны спіс нябесных знаменняў, заўважаных вавілонскімі астраномамі. Нябесныя целы, такія як Сонца і Месяц, валодалі велізарнай сілай як прадвеснікі. Справаздачы з Ніневіі і Вавілона, датаваныя пераважна II–I тысячагоддзямі да н.э., фіксуюць месяцавыя знаменні. Напрыклад: «Калі месяц знікне, зло абрынецца на зямлю. Калі месяц знікне насуперак разлікам, адбудзецца зацьменне»[26].

Дакладнасць астранамічных прагнозаў была пытаннем дзяржаўнай бяспекі ў Месапатаміі і асабліва ў Асірыі. Напрыклад, месяцавае зацьменне лічылася адным з самых страшных знаменняў, якое прадракала хуткую смерць уладара. Каб падмануць лёс і адвесці пагрозу ад сапраўднага манарха, выкарыстоўваўся спецыяльны рытуал «падменнага цара» (акад.: šar pūhi). Калі астраномы прадказвалі небяспечнае зацьменне, сапраўднага цара часова хавалі ў бяспечным месцы, пазбаўляючы ўсіх тытулаў, а на трон саджалі іншага чалавека — звычайна простага селяніна, палоннага або злачынцу. Яго апраналі ў царскія шаты і аддавалі адпаведныя ўшанаванні. Пасля таго, як зацьменне праходзіла, «падменнага цара» забівалі, такім чынам выконваючы прароцтва нябесных цел аб смерці ўладара. Затым сапраўдны цар вяртаўся да ўлады. Гэтая практыка яскрава дэманструе, наколькі цесна навука аб зорках была пераплецена з рэлігійнай і палітычнай сістэмай таго часу[27][28].

Што датычыцца ўласна касмалогіі, прадстаўленай асабліва ў месапатамскай і асіра-вавілонскай міфалогіі[29], то пра ўяўленні саміх астраномаў вядома мала[19], бо астраномія і міфалагічная касмалогія ў Вавілоне развіваліся пераважна асобна[29][30]. Напрыклад, у вавілонян не было ўласцівай для грэкаў абстрактнай «прыхільнасці да ідэальных колаў або сфер»[31].

Новававілонская астраномія

[правіць | правіць зыходнік]

Тэрмін «новававілонская астраномія» ахоплівае перыяд развіцця навукі халдзейскімі вучонымі падчас новававілонскага, ахеменідскага, селеўкідскага і парфянскага перыядаў. Свайго максімальнага росквіту вавілонская астраномія пачала дасягаць у VIII–VI стагоддзях да н.э.[5] У прыватнасці, у эпоху кіравання цара Навухаданосара II сістэматычныя назіранні за небам набылі беспрэцэдэнтны маштаб, што заклала надзейны падмурак для будучых матэматычных прарываў.

Эмпірычная база

[правіць | правіць зыходнік]
Падрабязней гл. таксама: Вавілонскія астранамічныя дзённікі
Астранамічны дзённік 141 г. да н.э. з Вавілона. Тэкст згадвае паражэнне Дземетрыя II Нікатара з дынастыі Селеўкідаў ад Мітрыдата I з парфянскай дынастыі Аршакідаў. Астатняя частка тэксту прысвечана рынкавым цэнам і палітычным падзеям таго ж года.

Пачынаючы прыкладна з VIII стагоддзя да н.э. і аж да I стагоддзя н.э. (эліністычны і парфянскі перыяды), вавілонскія астраномы вялі так званыя «астранамічныя дзённікі»[32]. Гэта была самая доўгая ў гісторыі чалавецтва бесперапынная праграма навуковых назіранняў, якая сістэматычна працягвалася больш за 600 гадоў. Штодзённая фіксацыя становішча планет, зацьменняў, з’яўлення камет, а таксама звязаных з імі змяненняў надвор’я і рынкавых цэн дазволіла назапасіць гіганцкі масіў статыстычных даных[33][34].

Менавіта гэтая база даных прывяла да стварэння тэкстаў мэтавага года[33]. Вавілоняне вылічылі перыяды, праз якія планеты вяртаюцца на тыя ж пазіцыі адносна зорак — гэта значыць, перыяды, калі пэўная колькасць сінадычных цыклаў планеты супадае з цэлай колькасцю сонечных гадоў. Напрыклад, такі цыкл складае 8 гадоў для Венеры, 71 і 83 гады для Юпітэра[35]. Каб прадказаць становішча планеты ў будучым («мэтавым») годзе, жрацы знаходзілі ў архіве дзённікаў запісы за папярэдні адпаведны цыкл. Далей гэтыя сабраныя гістарычныя выпіскі служылі працоўнай асновай для складання альманахаў — штогадовых прагнозаў, якія ўжо непасрэдна выкарыстоўваліся ў грамадстве. Такім чынам, іхні метад быў выключна алгебраічным і грунтаваўся на гістарычнай статыстыцы[33][34][32].

Вынаходства задыяка

[правіць | правіць зыходнік]

Вынікам сістэматызацыі шматвяковых назіранняў стала адно з найвядомейшых вынаходстваў вавілонскай навукі: прыкладна ў V стагоддзі да н.э. быў распрацаваны матэматычна вылічаны задыяк[заўв 1][36]. Астраномы адмовіліся ад старой сістэмы нераўнамерных сузор’яў і трох «шляхоў» (Ану, Энліля і Эа) на карысць строгай сістэмы каардынат. Яны абстрактна падзялілі нябесную сферу ўздоўж экліптыкі на 12 роўных сектараў па 30 градусаў, што ўтварала поўны круг у 360°[19]. Гэты стандартны падзел стаў неабходным інструментам і найважнейшым крокам для стварэння складаных арыфметычных мадэляў руху планет.

Арыфметычныя і геаметрычныя метады

[правіць | правіць зыходнік]

Нягледзячы на недахоп ацалелых матэрыялаў па вавілонскай планетнай тэорыі[30], відавочна, што большасць халдзейскіх астраномаў прысвячала ўвагу складанню эфемерыд, выкарыстоўваючы эмпірычныя і арыфметычныя метады вылічэнняў[38]. Раней лічылася, што вавілонскія астраномы звычайна абыходзіліся без геаметрыі, касмалогіі або абстрактнай філасофіі (уласцівых пазнейшым эліністычным мадэлям[39]), хаця ўсё ж цікавіліся філасофскімі пытаннямі наконт ідэальнай будовы ранняга сусвету[40]. Больш позні аналіз раней неапублікаваных таблічак перыяду 350-50 гг. да н.э. даказаў, што часам вавілоняне звярталіся і да складаных геаметрычных метадаў (напрыклад, для апісання руху Юпітэра ў прасторы[41]).

Важнейшым дасягненнем новававілонскай астраноміі стала стварэнне абстрактных матэматычных мадэляў для апісання руху нябесных цел. У адрозненне ад грэчаскіх вучоных, халдзеі не выкарыстоўвалі геаметрычныя мадэлі нябесных сфер[заўв 2], а абапіраліся выключна на вылічальныя алгарытмы. Гэтыя метады традыцыйна падзяляюць на дзве асноўныя сістэмы:

  • «Сістэма А» (System А): Звязваецца з імем астранома Набурыманну (каля V ст. да н.э.). Яна грунтавалася на выкарыстанні «ступеньчатых функцый». Згодна з ёй, хуткасць руху Месяца або планеты лічылася пастаяннай на пэўным участку арбіты, а затым скачкападобна змянялася да іншага значэння[42].
  • «Сістэма Б» (System B): Прыпісваецца выдатнаму астраному Кідзіну (IV ст. да н.э.). Гэты больш дасканалы метад выкарыстоўваў «зігзагападобныя функцыі», якія мадэлявалі лінейнае нарастанне і спаданне хуткасці. Гэта дазваляла значна дакладней апісваць рэальную арбітальную механіку і анамаліі руху. Даныя і вылічэнні Кідзіну мелі каласальны ўплыў на антычную навуку; лічыцца, што менавіта на іх пасля абапіраўся Гіпарх пры адкрыцці прэцэсіі[43].

Сістэматычныя запісы ў вавілонскіх астранамічных дзённіках дазволілі халдзеям выявіць «сарас» — цыкл месяцавых зацьменняў, што паўтараецца кожныя 18 гадоў. Яны таксама выявілі, што рух Сонца ўздоўж экліптыкі не з’яўляецца раўнамерным. Хоць яны і не ўсведамлялі прычыны гэтай з’явы, сёння вядома, што гэта звязана з рухам Зямлі вакол Сонца па эліптычнай арбіце: планета рухаецца хутчэй, калі знаходзіцца бліжэй да Сонца ў перыгеліі, і павольней, калі аддаляецца ад яго ў афеліі[44].

Геліяцэнтрычная астраномія

[правіць | правіць зыходнік]

Адзіная вядомая планетная мадэль халдзейскіх астраномаў, якая захавалася да нашых дзён, належыць эліністычнаму вучонаму вавілонскага паходжання Селеўку з Селеўкіі (нар. каля 190 г. да н.э.). Ён заставаўся ўнікальным мысляром для сваёй эпохі: ці не адзіным вядомым паслядоўным прыхільнікам геліяцэнтрычнай мадэлі Арыстарха Самоскага[45]. Селеўк сцвярджаў, што Зямля круціцца вакол сваёй восі, адначасова абарачаючыся вакол Сонца[46]. Антычныя аўтары (напрыклад, Плутарх і грэчаскі географ Страбон) пісалі, што Селеўк здолеў абгрунтаваць гэта лагічна, хоць сучасным даследчыкам і невядома, да якіх менавіта аргументаў мысляр звяртаўся[47].

На думку даследчыка Лучыа Руса, доказы Селеўка, імаверна, абапіраліся на феномен прыліваў і адліваў[48]. Старажытны вучоны слушна меркаваў, што гэтая прыродная з’ява выклікаецца Месяцам, аднак памылкова лічыў, што ўзаемадзеянне адбываецца апасродкавана, праз зямную атмасферу. Ён таксама заўважыў, што час і магутнасць прыліваў адрозніваюцца ў розных частках свету. Паводле Страбона, Селеўк стаў першым, хто заявіў: прылівы ўзнікаюць з-за прыцягнення Месяца, а іхняя вышыня залежыць ад становішча Месяца адносна Сонца[49].

Нідэрландскі матэматык Бартэль Лендэрт ван дэр Вардэн выказваў меркаванне, што Селеўк мог даказаць праўдзівасць геліяцэнтрычнай тэорыі, вызначыўшы канстанты яе геаметрычнай мадэлі і распрацаваўшы на яе аснове метады вылічэння становішча планет. Цалкам верагодна, што ён выкарыстоўваў ужо даступныя на той час трыганаметрычныя метады, паколькі быў сучаснікам Гіпарха[47].

Асноўныя звесткі пра Селеўка дайшлі да нас дзякуючы працам Плутарха, Аэцыя, Страбона і Мухамада ібн Закарыі ар-Разі. Страбон уключае Селеўка ў лік чатырох самых уплывовых астраномаў родам з эліністычнай Селеўкіі-на-Тыгры разам з Кідэнасам (Кідзіну), Набурыянасам (Набурыманну) і Судзінесам. Усе іхнія працы першапачаткова ствараліся на акадскай мове і толькі пазней перакладаліся на грэчаскую[47]. Аднак ніводзін з арыгінальных тэкстаў Селеўка або іхніх грэчаскіх перакладаў не захаваўся. Да нас дайшоў толькі ўрывак ягонай працы ў арабскім перакладзе, на які пазней спасылаўся персідскі вучоны Мухамад ібн Закарыя ар-Разі[50].

Палярныя ззянні

[правіць | правіць зыходнік]

Група навукоўцаў з Універсітэта Цукубы даследавала асірыйскія клінапісныя таблічкі са згадкамі пра незвычайнае чырвонае неба. Мяркуецца, што гэта маглі быць палярныя ззянні, выкліканыя геамагнітнымі бурамі ў перыяд паміж 680 і 650 гадамі да н.э.[51]

Уплыў на антычную і эліністычную астраномію

[правіць | правіць зыходнік]

Вылічэнні вавілонскіх астраномаў былі настолькі дакладнымі, што іхнімі данымі і назіраннямі могуць карыстацца нават сучасныя вучоныя. Вавілоняне ўмелі з высокай дакладнасцю прадказваць зацьменні і мелі ўяўленне пра апярэджванне раўнадзенстваў (прэцэсію). Нягледзячы на гэта, доўгі час дасягненні старажытнаўсходніх цывілізацый заставаліся забытымі, і антычная грэчаская навука лічылася цалкам самастойнай. Толькі пасля маштабных археалагічных адкрыццяў XIX стагоддзя і расшыфроўкі тысячаў клінапісных таблічак стала зразумела, што антычная астраномія развівалася пад каласальным уплывам Вавілона. Многія знойдзеныя астранамічныя таблічкі былі ўпершыню апісаныя аўстрыйскім матэматыкам Ота Нойгебаўэрам, а пазней апублікаваныя супольна з амерыканскім асірыёлагам Абрахамам Саксам у фундаментальнай працы «Матэматычныя клінапісныя тэксты» (англ.: Mathematical Cuneiform Texts, 1945).

Шляхі перадачы ведаў і ранні ўплыў

[правіць | правіць зыходнік]

Гісторыкі лічаць, што ўжо ў канцы V стагоддзя да н.э. ў Афінах былі добра знаёмыя з вавілонскімі астранамічнымі канцэпцыямі. Напрыклад, Ксенафонт дакументаваў, што ў коле Сакрата студэнтаў вучылі вызначаць начны час па зорках і знаках задыяку (гэты ж навык згадваецца ў паэме Арата)[13].

Значны аб’ём ведаў грэкі перанялі ад халдзеяў наўпрост. Як пісаў Герадот, менавіта ад вавілонян антычны свет атрымаў гноман і канцэпцыю падзелу светлавога дня на дзве паловы па 12 гадзін[20]. Іншыя крыніцы паказваюць, што грэчаскія парапегмы (грэч. παράπηγμα; каменныя пліты з 365–366 адтулінамі для адліку дзён у годзе) таксама маюць вавілонскае паходжанне[13]. Пазней, у III стагоддзі да н.э., важным «жывым мостам» паміж дзвюма культурамі стаў вавілонскі жрэц і вучоны Берос, які пераехаў у Грэцыю і заснаваў там уласную астралагічную і астранамічную школу на востраве Кос[52]. Вітрувій таксама прыпісваў Беросу вынаходства ўдасканаленага сонечнага гадзінніка ў форме чашы (геміцыкла)[53].

Уплыў на Гіпарха і Пталамея

[правіць | правіць зыходнік]

Самым яскравым доказам прамога запазычвання вавілонскай матэматыкі стала адкрыццё, якое зрабіў у 1900 годзе нямецкі даследчык Франц Ксавер Куглер. Ён даказаў, што перыяды месяцавых фаз, якія Клаўдзій Пталамей у сваім «Альмагесце» (IV.2) прыпісваў вялікаму грэчаскаму астраному Гіпарху, насамрэч былі ўзятыя з вавілонскіх эфемерыд.

Гэта была ўжо вядомая даследчыкам «Сістэма Б» (якую часцей за ўсё асацыююць з вавілонскім вучоным Кідзіну). Высветлілася, што Гіпарх не вылічваў гэтыя перыяды самастойна, а толькі пацвердзіў сапраўднасць даных, атрыманых ад вавілонян, праз уласныя пазнейшыя назіранні. Факт шырокага выкарыстання вавілонскай матэматыкі эліністычнымі вучонымі канчаткова пацвярджаецца знаходкай папіруса II стагоддзя н.э.: ён утрымлівае 32 радкі складаных вылічэнняў для Месяца, зробленых дакладна па вавілонскай «Сістэме Б», але напісаных па-грэчаску і на папірусе, а не на гліняных таблічках[54].

Заўвагі

[правіць | правіць зыходнік]
  1. ↑ Самы ранні вядомы клінапісны тэкст, у якім відавочна выкарыстоўваецца матэматычны задыяк, датуецца 419 годам да н.э. — перыяд кіравання ахеменідскага цара Дарыя II[36]. У каталогах таблічка часта фігуруе як VAT 4924[37].
  2. ↑ Маюцца на ўвазе антычныя касмалагічныя тэорыі, якія тлумачылі складаны (у тым ліку петлепадобны) рух планет з дапамогай камбінацый раўнамерных кругавых рухаў. Асноўнымі з іх з’яўляліся тэорыя гамацэнтрычных сфер Эўдокса і Арыстоцеля (дзе нябесныя целы мацаваліся да сістэмы жорсткіх укладзеных сфер, што круціліся з рознай хуткасцю), а таксама больш позняя сістэма эпіцыклаў і дэферэнтаў Клаўдзія Пталамея. У адрозненне ад вавілонскіх вылічальных алгарытмаў, грэчаская навука імкнулася пабудаваць наглядную прасторавую карціну сусвету.

Крыніцы

[правіць | правіць зыходнік]

Зноскі

[правіць | правіць зыходнік]
  1. 1 2 Friberg 2019.
  2. ↑ Brown 2000, pp. 5–6.
  3. ↑ Aaboe 1958, p. 209.
  4. ↑ Aaboe 1974, p. 21.
  5. 1 2 3 4 Авдиев 1953.
  6. ↑ Паннекук 1966, с. 30, Глава 3. Знания о небе в Древнем Вавилоне.
  7. 1 2 Паннекук 1966, с. 31, Глава 3. Знания о небе в Древнем Вавилоне.
  8. 1 2 3 Тураев 1935.
  9. ↑ Коэн 2013.
  10. ↑ Паннекук 1966, с. 50, Глава 5. Новая вавилонская наука.
  11. 1 2 Olmstead 1938.
  12. ↑ Паннекук 1966, с. 30–31, Глава 3. Знания о небе в Древнем Вавилоне.
  13. 1 2 3 van der Waerden 1951.
  14. ↑ Pingree 1998.
  15. ↑ Rochberg 2004.
  16. 1 2 Evans 1998, pp. 296–297.
  17. ↑ Hunger, Hermann, рэд. (1992). Astrological reports to Assyrian kings. State Archives of Assyria. Vol. 8. Helsinki University Press. ISBN 978-951-570-130-5.
  18. ↑ Lambert 1987, p. 93.
  19. 1 2 3 Rochberg-Halton 1983.
  20. 1 2 3 van der Waerden 1949.
  21. ↑ Ричард Коэн 2013.
  22. ↑ van der Waerden 1951, pp. 20–34.
  23. 1 2 Hunger & Pingree 1999, pp. 57–65.
  24. ↑ Hunger & Pingree 1999.
  25. ↑ Hunger & Pingree 1999, pp. 1–33.
  26. ↑ Thompson 1904, pp. 451–460.
  27. ↑ Koch 1995, pp. 111–113.
  28. ↑ Rochberg 2004, pp. 78–79.
  29. 1 2 Rochberg 2002, p. 679.
  30. 1 2 Aaboe 1958.
  31. ↑ Pingree 1992, p. 557.
  32. 1 2 Stevens 2019, pp. 132–140.
  33. 1 2 3 Sachs & Hunger 1988, pp. 174–179.
  34. 1 2 Hunger & Pingree 1999, pp. 139–141, 169–170.
  35. ↑ Aaboe 2001, pp. 35–40.
  36. 1 2 van der Waerden 1953, p. 217.
  37. ↑ AfO 16, pl. 18 (P480215). Cuneiform Digital Library Initiative.
  38. ↑ Aaboe 2001, pp. 40–62.
  39. ↑ Sarton 1955.
  40. ↑ Brown 2000.
  41. ↑ Ossendrijver 2016.
  42. ↑ Nabu-rimanni. Encyclopaedia Britannica. Праверана 2026-05-24.{{cite encyclopedia}}: Папярэджанні CS1: url-status (спасылка)
  43. ↑ Evans, James. Kidinnu. Encyclopaedia Britannica. Праверана 2026-05-24.{{cite encyclopedia}}: Папярэджанні CS1: url-status (спасылка)
  44. ↑ Leverington 2003, pp. 6–7.
  45. ↑ Sarton 1955, p. 169.
  46. ↑ Paul Murdin, рэд. (2001). Seleucus of Seleucia (c. 190 BCE?). The Encyclopedia of Astronomy and Astrophysics. Bibcode:2000eaa..bookE3998.. doi:10.1888/0333750888/3998. ISBN 978-0333750889.
  47. 1 2 3 van der Waerden 1987.
  48. ↑ Russo, Lucio (2003). Flussi e riflussi(італ.). Milano: Feltrinelli. ISBN 88-07-10349-4.
  49. ↑ Страбон. «Геаграфія» (Γεογραφικά), Кніга I, раздзел 1, § 9.
  50. ↑ Pines, Shlomo (1986). Studies in Arabic versions of Greek texts and in mediaeval science. Vol. 2. Brill Publishers. pp. viii & 201–217. ISBN 978-965-223-626-5.
  51. ↑ Hayakawa et al. 2019.
  52. ↑ Марк Вітрувій Паліён. «Дзесяць кніг пра архітэктуру» (De architectura), Кніга IX, раздзел 6, § 2.
  53. ↑ Марк Вітрувій Паліён. «Дзесяць кніг пра архітэктуру» (De architectura), Кніга IX, раздзел 8, § 1.
  54. ↑ Aaboe 2001, pp. 62–65.

Літаратура

[правіць | правіць зыходнік]
англійскай мовай
рускай мовай
Узята з "https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Вавілонская_астраномія&oldid=5146581"