Вайна Рэчы Паспалітай з Асманскай імперыяй, 1672—1677

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці
Вайна Рэчы Паспалітай з Асманскай імперыяй 1672—1676 гадоў
Асноўны канфлікт: Войны Рэчы Паспалітай з Асманскай імперыяй
Atak Kawalerii.jpg
Напад кавалерыі (Ю. Брант)
Дата

1672—1676

Места

Украіна

Вынік

Заключэнне Журавенскага мірнага дагавора — перамога Асманскай імперыі

Праціўнікі
Рэч Паспалітая Рэч Паспалітая
Flag of Wallachia.svg Валахія (з 1673 г.)
Асманская імперыя Асманская імперыя
Аўтаномная Рэспубліка Крым Крымскае ханства
Малдова Малдаўскае княства
Гетманшчына Правабярэжная Украіна
Камандуючыя
Ян Сабескі
Міхал Казімір Пац
Міхаіл Ханенка
Георгій Дука
Мехмед IV
Фазіл Ахмед-паша
Селім-Герай
Пётр Дарашэнка
Сілы бакоў
Страты
45 000 20 000

Вайна́ Рэ́чы Паспалі́тай з Асма́нскай імпе́рыяй 1672—1676 гадоў — адна з войнаў між Рэччу Паспалітай і Асманскай імперыяй, што адбылася ў рамках Вялікай Турэцкай вайны. Скончылася ў 1676 годзе Журавенскаю дамовай і саступкай вялікай часткі ўкраінскіх тэрыторый Рэчы Паспалітай на карысць Асманскай імперыі.

Прычыны[правіць | правіць зыходнік]

Пачатак і прычыны вайны адносяцца да 1666 года, калі ў вялікай частцы сучаснай Украіны разгарнулася вялікае супрацьстаянне між тамтэйшымі палітычнымі сіламі. У прыватнасці, тагачасны гетман Правабярэжнай Украіны Пётр Дарашэнка, пераследуючы мэту атрымання кантролю над Украінай, перамогі над сваімі палітычнымі супернікамі і захавання сваёй улады, у 1669 годзе падпісаў дамову з султанам Мехмедам IV, паводле якой Гетманшчына прызнавалася васалам Асманскай імперыі[1]. У той жа час сілы Рэчы Паспалітай намагаліся прыціснуць хваляванні ва Украіне, што, аднак, ускладнялася паўстаннем Хмяльніцкага, уварваннем Швецыі ў 16551660 гадах і вайною 1654—1677 гадоў.

Выгоды са слабога становішча тагачаснай Рэчы Паспалітай паспрабавалі атрымаць крымскія татары, якія звычайна здзяйснялі свае выправы на памежжа краіны з мэтай рабаванняў, але на гэты раз склалі саюз з казакамі Дарашэнкі. Тым не менш, гэтыя сілы былі спынены на чале з гетманам Янам Сабескім, які ў 16661667 гадах здолеў спыніць у некалькі разоў большы націск і дабіўся перамір'я пасля бітвы пад Падгайцамі.

У 1670 годзе ўкраінскі гетман Дарашэнка зноў прадпрымае спробу атрымання кантролю над Украінай; неўзабаве, у 1671 годзе, крымскі хан Адыль-Герай, які падтрымліваў літоўска-польскую дзяржаву, быў заменены асманскім султанам на Селіма-Герая I. Селім-Герай I склаў саюз з дарашэнкавымі казакамі, але зноў жа аб'яднаныя крымска-ўкраінскія сілы атрымалі паражэнне ад Рэчы Паспалітай, а Селім адправіўся па турэцкага султана для аднаўлення ўласнае прысягі. Урэшце, нерэгулярныя памежныя канфлікты між бакамі ў 1671 годзе перараслі ў сталую вайну, а Асманская імперыя набыла рашучасць адправіць уласнае рэгулярнае войска з мэтай атрымання пэўных украінскіх тэрыторый[2].

Пачатак[правіць | правіць зыходнік]

Ваенныя дзеянні з боку Асманскай імперыі пачаліся ў 1672 годзе, калі васьмідзесяцітысячннае войска туркаў на чале з вялікім візырам Фазілам Ахмед-пашом і султанам Мехмедам IV у жніўні ўварвалася ва Украіну, узяўшы памежную крэпасць Камянец-Падольскі, захапіўшы Люблін[3] і ўзяўшы ў аблогу Львоў.

Сілы польнага гетмана Сабескага былі недастатковымі для прыняцця бою з туркамі, іх здольнасці былі абмежаваны толькі некалькімі дробнымі перамогамі над асобнымі асманскімі падраздзяленнямі. Знаходзячыся ва ўнутраным канфлікце між каралём Міхалам Вішнявецкім і магнатамі, сойм Рэчы Паспалітай не здолеў падняць падаткі і пачаць арганізацыю баяздольнай арміі. Паслы Рэчы Паспалітай былі вымушаны пайсці на падпісанне Бучацкага міру і саступіць туркам амаль увесь цэнтр і часткова захад Украіны, а менавіта Брацлаўскае, Падольскае і часткова Кіеўскае[4] ваяводствы і паабяцала выплачваць даніну ў 22 000 дукатаў штогод.

Другая фаза вайны[правіць | правіць зыходнік]

Замест складання перамір'я большая частка паслоў Сойму, будучы абуранымі ўмовамі міру, наважылася на падняцце падаткаў і павелічэнне закліку рэестравых казакоў на службу, у выніку чаго колькасць ваенных склала каля 40 000 чалавек[5]. На чале кампаніі стаў Ян Сабескі, які здолеў нанесці некалькі паразаў Асманскай імперыі, з якіх найбольшай стала бітва пры Хоціне[6]. Пазней былі ўзяты пад кантроль Малдова і большая частка спрэчных украінскіх зямель; у тым жа годзе памёр кароль Міхал Вішнявецкі, і ў знак прызнання заслуг Сабескага перад краінай у 1674 годзе ён быў абраны Каралём Польскім і Вялікім Князем Літоўскім[6].

Цягам наступнага года Сойм Рэчы Паспалітай адмовіўся ад выплатаў салдатам, што што стала прычынай масавых дэзерцірстваў з іх боку. Ваенная палітыка таксама ўскладнілася дзякуючы некампэтэнтнаму кіраўніцтву Міхала Казіміра Паца, які замінаў лідарству Сабескага; пры гэтым туркі працягвалі ўмацоўваць уласную армію. Тым не менш, у 1675 годзе войска Рэчы Паспалітай скарысталася маскоўска-асманскім канфліктам[7]. У жніўні гэтага ж года шасцітысячнае войска Сабескага нанесла паражэнне дваццацітысячнаму турэцка-татарскаму войску на чале з Ібрагімам Шышманам пад Львовам[8]. Неўзабаве туркі і татары аблажылі Церабоўлю, але нават пасля гэтага Сойм адмовіў у вылучэнні сродкаў на вайну[8].

У 1676 годзе шаснаццацітысячны гарнізон Рэчы Паспалітай вытрымаў двухтыднёвую аблогу Жураўны прыкладна дзесяцю тысячамі туркаў на чале з Ібрагімам-пашом, пасля чаго быў падпісаны Жураўненскі дагавор[9]. Мірная дамова часткова паслабіла ўмовы папярэдняга Бучацкага міру: была вызвалена прыкладна траціна акупаваных зямель, скасаваная даніна і вызваленая вялікая частка ваеннапалонных.

Наступствы[правіць | правіць зыходнік]

Дзякуючы дзеянням аўстрыйскіх дыпламатаў і Папы Рымскага Інакенція XI Сойм Рэчы Паспалітай адмовіўся ад падпісання дагаворы[9]. Разам з гэтым, Сабескі быў абавязаны скараціць войска з трыццаці да дванаццаці тысяч чалавек[9].

Вайна стала адным з паказчыкаў пачатку заняпаду Рэчы Паспалітай, які скончыўся напрыканцы XVIII ст. трыма падзеламі краіны. Сойм Рэчы Паспалітай быў паралізаваны правам liberum veto і практыкай подкупаў дзяржаўных асоб дзяржавы, якія не ўсведамлялі пагрозы для краіны. Нават пасля невыгоднага Бучацкага міру, які прымусіў часова падняць падаткі, што прывялі да некаторых поспехаў, большасць Сойму далей не палічыла патрэбным аказанне мераў па абароне краіны, у выніку чаго салдаты перасталі атрымліваць плату і з войска пачаліся масавыя дэзерцірствы. На думку вялікае часткі сучасных гісторыкаў, гэтая акалічнасць стала адным з сведчанняў няздольнасці Рэчы Паспалітай у абарончай справе, што што стала прычынай маніпулявання краінай яе суседзямі.

Войска Рэчы Паспалітай на гэты момант у асноўным фінансавалася за кошт уласных сродкаў Яна Сабескага. Ён набыў рэпутацыю ўмелага, мужнага і патрыятычнага ваеннага дзеяча, у 1674 годзе яго заслугі сталі фактарам яго абрання на пасаду Караля Польскага і Вялікага Князя Літоўскага. Рэпутацыя Сабескага падвысілася і ў асманскім грамадстве і асабліва пасля бітвы пад Венай 1683 года, але гэтыя абставіны не спынілі працэс эрозіі дзяржаватворчага працэсу ў Рэчы Паспалітай, пры гэтым каралі рэформы ў краіне не праводзіліся. Тым не менш, пасля чарговай вайны з Асманскай імперыяй у 16831699 гадах Рэч Паспалітая Карлявіцкай дамовай 1699 года здолела вярнуць тэрыторыі, захопленыя туркамі.

Бітвы[правіць | правіць зыходнік]

Крыніцы[правіць | правіць зыходнік]

  1. Finkel, C. Osman's Dream — Cambridge: Basic Books, 2005. — С. 273. — ISBN 0465023975.
  2. Tucker, S.C., editor. II // A Global Chronology of Conflict — Santa Barbara: ABC-CLIO, LLC, 2010. — С. 646. — ISBN 9781851096671.
  3. Tucker, S.C., editor. II // A Global Chronology of Conflict — Santa Barbara: ABC-CLIO, LLC, 2010. — С. 648. — ISBN 9781851096671.
  4. Большая частка ваяводства, у тым ліку горад Кіеў, ужо знаходзілася ў складзе Маскоўскай дзяржавы (гл. Андрусаўскае перамір'е), але фармальна яно, як і іншыя страчаныя ваяводствы, захоўвалася ў адміністрацыйна-тэрытарыяльнай палітыцы краіны.
  5. Tucker, S.C., editor. II // A Global Chronology of Conflict — Santa Barbara: ABC-CLIO, LLC, 2010. — С. 648. — ISBN 9781851096671.
  6. 6,0 6,1 Tucker, S.C., editor. II // A Global Chronology of Conflict — Santa Barbara: ABC-CLIO, LLC, 2010. — С. 649. — ISBN 9781851096671.
  7. Finkel, C. Osman's Dream — Cambridge: Basic Books, 2005. — С. 275. — ISBN 0465023975.
  8. 8,0 8,1 Tucker, S.C., editor. II // A Global Chronology of Conflict — Santa Barbara: ABC-CLIO, LLC, 2010. — С. 653. — ISBN 9781851096671.
  9. 9,0 9,1 9,2 Tucker, S.C., editor. II // A Global Chronology of Conflict — Santa Barbara: ABC-CLIO, LLC, 2010. — С. 655. — ISBN 9781851096671.


Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

  • Stanford Jay Shaw, Ezel Kural Shaw. History of the Ottoman Empire and Modern Turkey — Cambridge University Press, 1977. — ISBN 0-521-29163-1.

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]

Шаблон:Войны за кантроль над Украінай у другой палове XVII стагоддзя