Валун
| Валун | |
|---|---|
 | |
| Дыяметр | 25,6 см |
| Дэ-юрэ на падставе | ISO 14688[d] |
 Медыяфайлы на Вікісховішчы | |
Валун — круглаваты, абточаны воднай і паветранай эрозіяй або падчас перасоўвання несцэментаваны кавалак горнай пароды, натуральны камень памерамі болей за 10 см[1]. У Літве і Польшчы мінімальным памерам лічаць 20 см[крыніца?], паводле міжнароднага стандарту ISO 14688 — 25,6 см.
Назва паходзіць ад праславянскага *valъ і блізкая з вал і дзеясловамі валіць і валяць[1]. Большыя за 1 м валуны называюць глыбамі або камлыгамі[1].
Утвараюцца выветрываннем, разбуральнай дзейнасцю мораў, азёр, рэк, ледавікоў і іх талых вод, пры апаўзанні кавалкаў горных парод па схілах гор.[1]
Найбольш пашыраны ў паверхневых ледавіковых утварэннях значнай часткі Паўночнай Амерыкі і Еўразіі ў вобласці мацерыковых аледзяненняў плейстацэну. Уваходзяць у склад марэны. Ледавіковыя («эратычныя» ад лац.: erraticus — блукаючы або вандроўныя) валуны трапляюцца па ўсёй тэрыторыі Беларусі, найбольш на канцова-марэнных узвышшах. У Беларусь прынесены ад 600 тысяч да 18 тысяч гадоў да нашай эры з Балтыйскага шчыта, паўночнага захаду Рускай пліты.[1]
Памеры валуноў паступова памяншаюцца з поўначы да поўдню. У Беларускім Паазер’і велічыня валуноў дасягае 6—11 метраў, на Беларускай градзе — 5—8 метраў, на Беларускім Палессі — 1—3 метры. Каля 65—75 % вялікіх валуноў — граніты, 20—25 % — гнейсы, ёсць граніта-гнейсы, кварцыты, кварцавыя парфіры, даламіты і іншыя. Валуны рэдкіх горных парод, якія маюць абмежаванае карэннае месцазнаходжанне, адносяць да кіроўных, па іх вызначаюць кірункі руху старажытных ледавікоў.[1]
З валунамі звязаны архетыпічны язычніцкі культ каменя, пра што сведчаць іх назвы (Пярун, Вялес, Дажбогаў, Святы камень і іншыя) і легенды, ім пакланяліся да нядаўняга часу — прыносілі ў ахвяру ежу і напоі, звярталіся з просьбамі дапамогі. Валуны служылі ахвярнікамі на капішчах (свяцілішчах), з іх стваралі прымітыўныя сельскагаспадарчыя «календары» або «абсерваторыі» (напрыклад, меркаванае свяцілішча Янова). З хрысціянскіх часоў захаваліся Даўгінаўскі крыж-стод, Крыж Стэфана Баторыя, крыжы-абярогі і іншыя.[1] Некаторыя валуны з ХІХ стагоддзя названы ў гонар герояў нацыянальна-вызваленчай барацьбы, аўтараў і персанажаў літаратуры рамантычнага перыяду (Камень Мацея Бурачка, Камень Міцкевіча, Камень філарэтаў, валуны на магілах паўстанцаў і месцах баёў паўстання 1863—1864 гадоў і іншыя). Многія паселішчы Беларусі называюцца Камень і падобна, ад вялікіх камянёў паблізу.
Многія валуны — помнікі эпіграфікі (напрыклад, Барысавы камяні, Рагвалодаў камень). Валуны выкарыстоўвалі ў будаўніцтве, у тым ліку абарончых збудаванняў, у брукаванні вуліц і іншым. У сучаснасці валуны выкарыстоўваюць у падмурках, як закладачны матэрыял у целе плацін, для вырабу друзу, як бутавы камень, для ўмацавання адхонаў, стварэння архітэктурных кампазіцый у парках і скверах і іншых мэт.[1]
Валуны значна перашкаджаюць земляробству. У сярэднім у Беларусі 9 % ворных зямель у рознай ступені завалунена, найболей у Дзятлаўскім раёне Гродзенскай вобласці (каля 70 % ворыва).[1]
Вялікія і адметныя валуны могуць быць узяты пад ахову дзяржавай як помнікі прыроды (у Беларусі больш за 100 такіх камянёў).[1]
У Беларусі валуны даследуе Інстытут геалагічных навук НАНБ, пры ім створана Эксперыментальная база па вывучэнні ледавіковых валуноў (калекцыя больш за 2000 валуноў з розных рэгіёнаў Беларусі экспануецца на адкрытай пляцоўцы — у Музеі валуноў у Мінску).[1] Адзін з ініцыятараў стварэння музея — беларускі геолаг і краязнавец Эрнст Ляўкоў, які шмат гадоў вывучаў валуны, збіраў і сістэматызаваў старажытныя легенды і паданні пра іх па ўсёй Беларусі.
Найбуйнейшыя ў Беларусі
[правіць | правіць зыходнік]- 1. Вялікі камень (Чортаў камень) Горацкі у Шумілінскім раёне — 11 х 5,6 х 2,8 м[1]
- 2. Чортаў камень (Камень Кравец) Варонінскі у Сенненскім раёне
- 3. Вялікі камень Пугачоўскі ў Шчучынскім раёне
Крыніцы
[правіць | правіць зыходнік]Літаратура
[правіць | правіць зыходнік]- Беларуская ССР. Кароткая энцыклапедыя. Т. 2. — Мн., 1979.
- Галай І., Сідор С. Геаграфічны слоўнік школьніка / пад рэд. В. Жучкевіча. — Мн., 1986.
- Дучыц Л. У., Клімковіч І. Я. Сакральная геаграфія Беларусі. — Мн.: Літаратура і мастацтва, 2011.
- Культавыя і гістарычныя валуны Беларусі / [А. К. Карабанаў, В. Ф. Вінакураў, Л. У. Дучыц і інш.]; Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Інстытут прыродакарыстання. — Мінск: Беларуская навука, 2011. — 235 с. — ISBN 978-985-08-1295-7.
- Ляўкоў Э. А. Маўклівыя сведкі мінуўшчыны. — Мн., 1992;
- Ледавіковыя валуны Беларусі: Эксперым. база вывучэння валуноў. — Мн., 1993
- Ляўкоў Э. А. Валуны // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 3: Беларусы — Варанец / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 3. — С. 487. — 511 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0068-4 (т. 3).
Спасылкі
[правіць | правіць зыходнік]
На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Валун- 15 самых известных валунов Беларуси (руск.). ЛУЧШЕЕ В БЕЛАРУСИ: путеводитель BESTBELARUS.BY. Праверана 18 лістапада 2025.
