Васіліск

З пляцоўкі Вікіпедыя
Jump to navigation Jump to search

Васіліск (ад стар.-грэч.: βᾰσῐλίσκος — царок; таксама лац.: basiliscus, regulusbasiliscus, regulus, англ. basilisk, cockatrice ) — істота, згадваная ў розных крыніцах.

У Бібліі, на думку шэрагу каментатараў, — адно з назваў небяспечнай атрутнай змеі. Хоць дакладнае атаясненне абцяжарана, у тых ці іншых месцах можа пазначаць кобру ці гадзюку.

У «Натуральнай гісторыі» Плінія Старэйшага васіліск — змяя, надзеленая міфічнымі рысамі[1]. У іншых крыніцах — міфічны жахлівы змей[2]. У прыватнасці, лужычане лічылі, што васіліск — певень з крыламі і хвастом дракона яшчаркі[3].

Васіліск у Бібліі[правіць | правіць зыходнік]

У Бібліі слова «васіліск» упершыню з'яўляецца ў перакладзе Старога Запавету з іўрыту на старажытнагрэцкую мову (Септуагінты, III—I стагоддзя да н э.) і латынь (Вульгата, IV—V стагоддзя). Таксама ўжываецца ў рускім Сінадальным перакладзе (XIX стагоддзе).

ЩоУ габрэйскім тэксце, Танах, прамога аналага слова «васіліск» няма. У прыватнасці, у 91 псальме Танах (адпавядае 90-му псалму грэцкага і рускага тэксту Псалтыры) месца гэтага слова займае стар.-яўр.: «פתן»«פתן» («леў, львяня»)[4], а ў Кнізе прарока Ісаі Танах — стар.-яўр.: «אפעה»«אפעה».

Акрамя таго, «васіліск» з Сінадальнага перакладу другі закон адпавядае яўрэйскаму слову сараф («пякучы»), якое можа пазначаць атрутных змей; а ў Кнізе прарока Ераміі яму адпавядае яўрэйскае слова цэфа, або цыфоні, якое пазначае атрутную змяю — усходнюю гадзюку (Vipera xanthina).

Септуагінты[правіць | правіць зыходнік]

Слова «васіліск» (стар.-грэч.: «βᾰσῐλίσκος») у грэцкай тэксце Старога Запавету, Септуагінце, згадваецца двойчы — у 90-м псальме (Шаблон:Библия) і ў Кнізе прарока Ісаі (Шаблон:Библия, у грэцкім тэксце верша).

Кірыл Александрыйскі, тлумачачы месца з Кнігі прарока Ісаі, паказаў, што васіліск — гэта дзіцяня аспіда: «Але яны памыліліся ў разліках, і ім прыйшлося выпрабаваць тое ж, чаго, па вялікаму неразумію падвяргаюцца тыя, якія разбіваюць яйкі аспідаў; таму што, разбівшы іх, нічога іншага ў іх не знаходзяць, акрамя васіліска. А гэты зародак змея вельмі небяспечны, і прытым гэта яйка — нягоднае»[5].

Такая трактоўка супярэчыць таму, што ў Шаблон:Библия гаворыцца быццам пладамі аспіда з'яўляюцца «лятучыя цмокі». Аднак крыніцы адрозніваюць міфічных лятучых змей, у якіх тады верылі, і васіліскаў[6].

У грэка-рускім слоўніку Прыслужніка ἀσπίς, ἀσπίδος (аспід) абазначаюць змяю відаў Coluber aspis, Coluber haye або Naia haye[7].

Заходнееўрапейскія пераклады[правіць | правіць зыходнік]

Лацінскі тэкст Бібліі, Вульгата, змяшчае слова «basiliscum» (яно прысутнічае ў 90 псальме[8]), форму вінавальнага склону для лац.: «basiliscus»«basiliscus». (Апошняе адбываецца ад стар.-грэч.: «βασιλίσκος».)

Беларускаму слову «васіліск» адпавядаюць ангельскія cockatrice і basilisk[9], і ў ангельскай Бібліі караля Якава першае з іх згадваецца чатыры разы: тройчы ў Кнізе прарока Ісаі (Шаблон:Библия, Шаблон:Библия, Шаблон:Библияу Сінадальным перакладзе слова «васіліск» не прысутнічае) і адзін раз у Кнізе прарока Ераміі (у тым жа месцы, што і яго рускі аналаг у Сінадальным перакладзе)[10].

Сінадальны пераклад[правіць | правіць зыходнік]

У Сынадальным перакладзе васіліск згадваецца тройчы.

З апісання ў Другазаконии можна заключыць, што васіліскі ўваходзяць у лік небяспечных насельнікаў пустыні, ад якіх Бог выратаваў яўрэйскі народ у час яго блуканняў (Шаблон:Библия), Ерамія жа піша пра васіліскаў, пералічваючы будучыя кары Божыя (Шаблон:Библия). Нарэшце, гэта істота згадваецца ў 90-м псальме: «на аспіда і васіліска наступіш; таптаць будзеш льва і дракона» (Шаблон:Библия), — тут васіліск фігуруе ў ліку грозных небяспекаў, ад якіх Гасподзь абяцае захоўваць праведніка.

Тлумачэнне ў біблеістыцы[правіць | правіць зыходнік]

Малаазіятская гадзюка (Vipera xanthina)

У Бібліі слова «васіліск», і яго сінонім «яхідна», пазначала любых атрутных змей[11]. Хоць дакладнае атаясненне абцяжарана, мяркуюцца змяя сямейства аспідаў, у тым ліку кобраў, і сімействі гадзюк[12].

Пры гэтым два верша Бібліі (Шаблон:Библия, Шаблон:Библия) падзяляюць аспідаў і васіліскаў. Аммиана Марцеллина, які жыў у IV стагоддзі, таксама падзяляў аспідаў, яхіднаў, васіліскаў, і іншых змей.

У «Яўрэйскай энцыклапедыі Бракгаўза і Эфрона» пазначаны некаторыя варыянты атаясамленьня васіліска з тымі ці іншымі відамі змей, але дакладнае рашэнне пытання прызнана цяжкім.

У «Тлумачальнай Бібліі» пад рэдакцыяй А. П. Лопухіна біблейскага васіліска атаясамліваюць з індыйскай очковой змяёй.

У тлумачэнні раннехрысціянскага святога і багаслова Іаана Касіана васіліск служыць чынам дэманаў і д'ябла, а яд васіліска — чынам зайздрасці[13].

Антычныя ўяўленні[правіць | правіць зыходнік]

Як мяркуецца, міф пайшоў з апісання маленькай атрутнай змейкі, якая лічылася ў Егіпце святой, ад шыпенні якой разбягаюцца усе жывёлы і змеі, якую згадвалі Арыстоцель у IV стагоддзі да н. э. і Псеўда-Арыстоцель[14].

Апісанне васіліска як міфічнай істоты прысутнічае ў «Натуральнай гісторыі» Плінія Старэйшага (I стагоддзе н. э.), напісанай, у тым ліку, на аснове прац грэцкіх гісторыкаў і храністаў[15]. Згодна яму, васіліск жыве ў ваколіцах Кірэнаіка, яго даўжыня да 30 см[16], з белай плямай на галаве, якія нагадваюць дыядэму. Некаторыя энцыклапедыі канца XIX стагоддзя прыпісвалі Плінію адсутныя ў яго словы, што змей жоўтага колеру і мае нарасты на галаве. Ад шыпення васіліска ўцякаюць ўсе змеі. Перасоўваецца выгінаючыся не як іншыя змеі, а падымаючы ўгору сваю сярэднюю частку. Валодае здольнасцю забіваць не толькі атрутай, але і поглядам, пахам, спальвае траву і ламае камяні[17]. Лукан, які пісаў у тыя ж гады, што і Пліній, лічыў, што васіліск з'явіўся з крыві забітай Гаргоны Медузы, таксама якая валодае акамяняючым позіркам.

Помню паўтарае Гай Юлій Саліна ў III стагоддзі, аднак з невялікімі адрозненнямі: даўжыня змеі каля 15 см, пляма ў выглядзе белай павязкі, не згадвае смяротны погляд, а толькі крайнюю ядавітасць яду і паху[18]. Яго сучаснік Геліядор пісаў пра васіліска, які адным сваім дыханнем і поглядам сушыць і губіць усё, што яму трапляецца[19].

Пліній пісаў пра паданні, што аднойчы вершнік ўдарыў васіліска дзідай, але яд пацёк па дрэўку і забіў вершніка і нават каня. Падобны сюжэт сустракаецца ў паэме Лукана, пісаў у тыя ж гады, пра тое, як васіліск забівае атрад воінаў, але адзін з воінаў ратуецца, адсякаючы сабе руку заражаную ядам васіліска, які пацек па дзідзе[20].

Пліній пісаў, што ласкі могуць забіць васіліска сваім пахам, залазячы ў яго нару, але пры гэтым паміраюць самі[17]. Пра варожасць васіліскаў і ласак згадвалася і ў працы приписываемом Демокриту, які жыў у III стагоддзі да н. э.[15] Пачынаючы з II стагоддзя н. э.[15] пайшло павер'е, што васіліск гіне ад крыку пеўня, і таму раілася насіць гэтых жывёл у клетцы[14].

З вачэй і крыві васіліскаў нібыта можна было вырабляць розныя амулеты і зёлкі[17][21].

Урэй на лбе маскі Тутанхамона.

«Мастацтва і традыцыйна» IV стагоддзя н. э. апавядае, што егіпцяне мелі іерогліф са змяёй, якую называлі «урэем», што па-грэцку азначала «васіліск», і ён абазначаў «вечнасць». Егіпцяне верылі, што толькі гэтая змяя несмяротная, дыханнем яна здольная забіць любую іншую істоту, і яе малявалі над галовамі багоў[22]. Гэты іерогліф адлюстроўваў Сонца і багіню-кобру Уаджыт — апякунку Ніжняга Егіпта. Залатая фігурка урэя мацавалася на лбе фараонаў як частка царскага галаўнога ўбору.

Рагатая гадзюка

Біёлаг І. І. Акімушкін і іншыя аўтары меркавалі, што васіліск — гэта рагатая гадзюка[23]. Яе малюнак з рожкамі быў егіпецкім іерогліфам, які абазнача гук «ф», і магло быць прынята Плинием Старэйшым за змяю з каронай, што і спарадзіла грэцкую назву змяі «васіліск» — «цар»[23].

Нараджэнне з птушынага яйкі[правіць | правіць зыходнік]

Васіліск, які вылупіўся з яйкі птушкі ібіс. Гравюра Пьерио В. Б.(англ.) бел., 1556

Па антычнаму павер'і, васіліскі нараджаліся з яек птушкі ібіс, якая сілкуючыся яйкамі змей, сама часам адкладае ўласныя яйкі праз дзюбу (магчыма, гэта інтэрпрэтацыя ладу пушчыка са змяіным яйкам у дзюбе[24]). Запісы аб павер'е захаваліся ў пісьменнікаў IV стагоддзя: багаслова Каміниана[25], знаўцы Егіпта, які сцвярджаў, што «няма сумневу, што васіліскі нараджаюцца з яек птушкі, якую ў Егіпце клічуць ібісам», і Аммиана Марцеллина, у якога аповяд пра васіліска варта адразу пасля згадкі егіпецкага павер'я. Гай Юлій Саліна ў III стагоддзі таксама пісаў пра павер'е, што ібісы пажыраюць вельмі атрутных змей, і адкладаюць яйкі ротам[26].

Аб тым жа пісалі медык Г Браўн XVII стагоддзя ў крытычным працы «Памылкі і памылкі» і заолаг-падарожнік А. Э. Брем[27] XIX стагоддзя, што прыводзіла спасылку на сярэднявечнае выданне В. Б. Пьерио(англ.) бел., з ілюстрацыяй васіліска, вылупіўся з яйка пушчыка[28]. Яны тлумачылі павер'е тым, што паглынанне атрутных і заразных змяіных яек заражае змяенышамі яйкі саміх птушак. Таму егіпцяне разбівалі знахадзімыя яйкі ібіса, каб не вылупіліся васіліскі, хоць у той жа час абагаўлялі гэтых птушак за паглынанне змей[29].

Сярэднявечны змей-певень[правіць | правіць зыходнік]

У Сярэднія стагоддзя вобраз васіліска быў дапоўнены новымі дэталямі, згодна з якім ён вылупляется з яйка, знесенага старым пеўнем, пакладзенага ў гной і высіджанага жабай. Змяніліся і ўяўленні аб знешнім выглядзе: васіліска сталі адлюстроўваць у выглядзе пеўня са змяіным хвастом, часам з тулавам жабы, хоць меліся і іншыя варыянты. Першае падобнае ўпамінанне сустракаецца ў Пьера де Бове(фр.) бел. у пачатку XIII стагоддзя. Ён паўтарае апісанне Плінія, апісваючы васіліска як хахлатага змея, але таксама згадвае, што часам яго выяўляюць як пеўня са змяіным хвастом, прыводзячы падобную выяву, і што часам ён нараджаецца ад пеўня[30][15]. Нягледзячы на тое, што вера ў васіліска была падобна царкоўным дагматам, якія адмаўляць было нельга, Альберт Вялікі ў XIII стагоддзі лічыў выдумкамі гісторыі пра крылаты лацінскі выраз васіліска, народжанага з пеўневага яйкі.

Таксама было павер'е, што калі адлюстраваць погляд васіліска люстэркам, то той памрэ убачыўшы сябе самога, падобна Горгоне Медузе[15]. Гэта меркаваньне выклікала саркастычнае заўвагу даследчыка XI ст. Аль-Біруні: «Чаму ж гэтыя змеі да гэтага часу не знішчылі адзін аднаго?»[14]. У XIII стагоддзі з'явіліся зборнікі навел «Рымскія дзеі», і яго дапоўненая рэдакцыя «Гісторыя бітваў Аляксандра Вялікага», у якіх васіліск, седзячы на сцяне крэпасці (у іншым варыянце — на гары), поглядам забівае шмат воінаў, і тады Аляксандр Македонскай загадвае зрабіць люстэрка, гледзячы ў якое змей забівае сам сябе[31].

Па паданнях лужичан, васіліск — гэта певень з крыламі дракона, кіпцюрамі тыгра, хвастом яшчаркі, дзюбай арла і зялёнымі вачыма, на галаве якога знаходзіцца чырвоная карона, а па ўсім целе — чорная шчацінне (луска), хоць ён можа выглядаць і як вялікая яшчарка[3].

Падобнае павер'е існуе ў літоўскіх паданнях пра лятучага змея Айтварасе. Ён вылупляется з яйка чорнага пеўня, якога трэба трымаць у доме 7 гадоў. Па начах ён прыносіць гаспадарам грошы і ежу, напрыклад смятану, якую адрыгае ў посуд.

Палякі лічылі, што васіліск створаны д'яблам[3].

«Паядынак тхара з васіліскам». Гравюра Холара, XVII стагоддзе.
Малюнак васіліска з кнігі Альдравандзі «Гісторыя змей і драконаў» (Балоння, 1640)

Скепсіс і крыптазаалогія[правіць | правіць зыходнік]

З росквітам прыродазнаўчых навук ў эпоху Адраджэння пра васіліска згадваецца ўсё радзей.

Апошняе згадванне аб «сустрэчы» з ім у Варшаве датуецца 1587 годам. Двума дзесяцігоддзямі раней прыродазнавец Конрад Геснер скептычна выказаўся адносна існавання васіліска[32]. Эдвард Топселл(англ.) бел. у 1608 годзе казаў, што певень са змяіным хвастом, магчыма, існуе, але не мае нічога агульнага з васіліскам[33]. Г. Браўн у 1646 годзе ідзе яшчэ далей: «Гэта істота — не толькі не васіліск, але і наогул не існуе ў прыродзе»[15].

Афрыканіст і натураліст Н. Н. Няпомняшчы выказаў здагадку[24], што верш Бібліі аб нараджэнні васіліскаў з яек аспіда (у грэч. арыгінале верша Шаблон:Библия) і вобраз васіліска — змеяпеўгя з'яўляюцца скажэннем егіпецкага павер'я аб птушкі ібіса. Якая, па павер'і, елі васіліскаў, з яек якой яны нараджаліся.

Часам за васіліска прымаліся проста прадметы дзіўнай формы. Напрыклад, у 1202 годзе ў Вене з-за яго быў прыняты выяўлены ў шахце студні кавалак пяшчаніку, падобны на пеўня, што разам са зловонием падземнага серавадароду прывяло забабонных жыхароў у жах, і гэта падзея было занесена ў аналы горада. У 1677 годзе надпіс аб гэтай «сустрэчы з василиском» была выбітая на каменнай пліце і ўстаноўлена на гэтым калодзежы. І толькі ў пачатку XX стагоддзя прафесар-даследчык спусціўся ў калодзеж і выявіў камень, падобны на васіліска[34].

Іншыя версіі[правіць | правіць зыходнік]

Д. Б. Дэ Тоні, каментуючы працу Леанарда ды Вінчы, які цытаваў Плінія, выказаў здагадку, што па апісанні васіліск падобны на варава[35].

Неабходна адзначыць, што ў Еўропе былі распаўсюджаныя містыфікатары: калечачы жывёл, яны выдавалі іх за казачных істот[36]. Напрыклад, за васіліска выдаваўся пахіл[36]. Большасць яго малюнкаў, якія адносяцца да XVI—XVII стагоддзяў, заснаваныя менавіта на такіх муляжах[15].

Вобраз васіліска ў культуры[правіць | правіць зыходнік]

Васіліск (разам з асьпідам, ільвом і цмокам — на падставе 90-га псалма) уваходзіць у лік зааморфных выяаў дэманаў або д'ябла, прынятых у хрысціянскім мастацтве[37].

На стадыі станаўлення хрысціянскай іканаграфіі перыяду IV — пачатку IX стагоддзяў візантыйскія майстры звярталіся да ўмоўнага мове знакаў. Хрыстос над аспідам і васіліскам адлюстроўваўся на шчытах візантыйскіх лампад[38].

«Хрыстос-пераможца, які папірае аспіда і васіліска» — адзін з рэдкіх варыянтаў іканаграфіі Ісуса Хрыста. Сярод вядомых узораў можна назваць рэльеф IX стагоддзя на слановай косткі з Оксфардскай бібліятэкі[39]. Аналагічная кампазіцыя намаляваная ў конхе паўднёвай апсіды сабора Сан Джуста ў Трыесце. У левай руцэ Хрыстос трымае разгорнутую кнігу, а правай бласлаўляе. Мясцовыя святыя Іуст і Сервул размяшчаюцца па баках ад яго[40].

«Вобраз Хрыста, які топча аспіда і васіліска, у паўднёвай апсідзе, відавочна, узыходзіць да мазаіцы Архіепіскапскай капэлы ў Равенне. Ён сустракаецца таксама на адной з стуковых панэляў у Баптыстерыі праваслаўных у Равенне і быў прадстаўлены ў мазаіцы не захавалася базылікі Санта Крочэ (1-я палова V стагоддзя), вядомай па апісанні храніста Андрэа Аньела».

Адна з ікон Божай Маці, якая адносіцца да XVIII стагоддзя, носіць назву «На аспіда і васіліска наступішы». Яна адлюстроўвае Божую Маці, якая папірае сілы зла[41].

У эпоху Адраджэння васіліск даволі часта згадваўся ў шматлікіх багаслоўскіх тэкстах і бестыярыях як вобраз заганы. Ва часы Шэкспіра ім называлі прастытутак, хоць сам англійскі драматург згадваў яго[42] толькі як класічнага змея са смяротным позіркам[15].

У паэзіі XIX стагоддзя хрысціянскі вобраз васіліска-д'ябла пачынае цмянець. У паэтаў-рамантыкаў Кітс, Колрыджа і Шэлі васіліск больш падобны да высакароднага егіпецкага знаку, чым пачвары. У «Одзе да Неаполю» Шэлі заклікае горад: «Будзь, як імперскі васіліск, сражай ворагаў нябачным оружьем»[15].

У геральдыцы васіліск — сімвал магутнасці, лютасці і царскасці.

У сучаснай культуры[правіць | правіць зыходнік]

Існуе меркаванне, што ў сучаснай культуры васіліск не мае вялікай папулярнасці і адмысловага сімвалічнага значэння, у адрозненне, напрыклад, ад аднарога і русалкі. Патэнцыйную міфалагічную нішу васіліска трывала заняў цмок, чыя гісторыя старажытнае і шырэй[15].

Тым не менш васіліск прадстаўлены ў сучаснай літаратуры, у кіно і камп'ютэрных гульнях.

У прыватнасці, у вобразе гіганцкага змяя ён прысутнічае на старонках рамана Джоан Роўлінг «Гары Потэр і Таемная пакой», а таксама ў яго экранізацыі.

Рознае[правіць | правіць зыходнік]

У сучаснай заалогіі василисками называецца род яшчарак з сямейства Corytophanidae, якія жывуць у Паўднёвай Амерыцы. Яны названыя так з-за наяўнасці ў самцоў на патыліцы трохкутнага грэбня, які выклікае асацыяцыю з міфічным васіліскам.

Гл. таксама[правіць | правіць зыходнік]

Заўвагі[правіць | правіць зыходнік]

Шаблон:Примечания

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

Гістарычныя крыніцы
Канец XIX стагоддзя

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]

  • Плиний Старший, комментарий переводчика И.Ю. Шабага
  • Белова, 1995
  • 3,0 3,1 3,2 Белова, 1995, с. 292
  • Текст Библии. Лексикон. Поиск.
  • Кирилл Александрийский. Творения. т. 8. Толкования на пророка Исаию. стр.364
  • Шаблон:Книга
  • Древнегреческо-русский словарь Дворецкого Архіўная копія ад 28 сакавіка 2016 на Wayback Machine: стар.-грэч.: ἀσπίς, ίδος (ῐδ) ἡ … 7) зоол. аспид (Coluber aspis, Coluber haye или Naia haye) Her., Arst., Men., Plut.
  • Psalms/Псалтырь // Иероним. Вульгата.
  • василиск // Мультитран.
  • 4 Bible results for «Cockatrice.» Showing results 1-4 // BibleGateway.com.
  • Ехидна // Толковый словарь Ефремовой, 2000.
  • Ехидна // Толковый словарь живого великорусского языка(руск.) бел. / авт.-сост. В. И. Даль. — 2-е изд.. — СПб.: Типография М. О. Вольфа, 1880—1882.
  • Шаблон:Книга
  • 14,0 14,1 14,2 Юрченко, 2002
  • 15,0 15,1 15,2 15,3 15,4 15,5 15,6 15,7 15,8 15,9 Непомнящий, 1997
  • В переводе И. Ю. Шабага ошибка: «до двенадцати локтей», что значит до 5 метров.
  • 17,0 17,1 17,2 Плиний Старший
  • Шаблон:Книга
  • Гелиодор Эфиопика. — III—IV век.
  • Шаблон:Книга
  • Шаблон:Книга
  • Шаблон:Книга
  • 23,0 23,1 Акимушкин, 1965, «Рогатая гадюка — прародитель легенды»
  • 24,0 24,1 Непомнящий, 1997, с. 3
  • Шаблон:Книга(англ.) (англ.)
  • Шаблон:Книга
  • Шаблон:Книга
  • Шаблон:Книга(лац.) (лат.) — перевод на англ. сделал Браун, 1672, см. у него в примечаниях.
  • Шаблон:Книга
  • Пьер де Бове, 1218
  • Шаблон:Bestiary.us : Повесть о рождении и победах Александра Великого — СПб.: Азбука-Классика, 2006. — с. 186, 190—192
  • Конрад Геснер. «Истории животных»
  • Эдвард Топселл(англ.) бел.. «История змей», 1608
  • Булычёв, 1995 и Акимушкин, 1965, с. 34-36, пересказывая сообщение зоолога Вилли Лея в книге «Экзотические животные»
  • Комментарии Де Тони на стр. 106 в Шаблон:КнигаШаблон:Недоступная ссылка ;
    Де Тони Д. Б. Le piante e gli animali in Leonardo da Vinci. Bologna, 1922.
  • 36,0 36,1 Акимушкин, 1965, с. 37-38
  • Шаблон:Православная энциклопедия
  • Шаблон:Православная энциклопедия
  • Иисус Христос // Большая Российская энциклопедия.
  • Орецкая И. А. ИКОНОГРАФИЯ МОЗАИК СОБОРА САН ДЖУСТО В ТРИЕСТЕ: ПРЕДВАРИТЕЛЬНЫЕ ЗАМЕЧАНИЯ // Вестник ПСТГУ. Серия V. Вопросы истории и теории христианского искусства, 2014. Вып. 4 (16). — С. 19—29.
  • На аспида и василиска наступиши икона // Vidania.ru.
  • basilisk // A General Glossary to Shakespeare’s Works. / Alexander Dyce[en]. — Boston. Dana Estes and Company. — 1904.(англ.) (англ.)