Вацман

Вацман
ням. Watzmann, бав. Watzmo
Найвышэйшы пункт
Абсалютная вышыня	2 711,8 м
Адносная вышыня	952 м
Першае ўзыходжанне	жнівень 1800 года (Валянцін Станіч)
Размяшчэнне
47°33′16″ пн. ш. 12°55′19″ у. д.
Краіна	Германія
Зямля	Баварыя
Раён	Берхтэсгадэнскі край
Горная сістэма	Альпы
Хрыбет ці масіў	Берхтэсгадэнскія Альпы
Вацман
Вацман
Медыяфайлы на Вікісховішчы

Ва́цман (ням.: Watzmann, бав.: Watzmo) — цэнтральны горны масіў у Берхтэсгадэнскіх Альпах, які цалкам размешчаны на тэрыторыі Нацыянальнага парку Берхтэсгадэн у Верхняй Баварыі (Германія). Найвышэйшы пункт масіва — вяршыня Мітэльшпіцэ (2713 м над узроўнем мора), якая адначасова з’яўляецца найвышэйшым пунктам усёй нямецкай часткі Берхтэсгадэнскіх Альпаў і трэцяй па вышыні сярод галоўных горных вяршынь Германіі.

Гара вядомая сваёй манументальнай Усходняй сцяной (вышынёй каля 1800 м), што робіць яе найвышэйшай скальнай сцяной ва Усходніх Альпах. Ля яе падножжа знаходзіцца ўнікальная Ледзяная капліца — самы нізкі круглагадовы снежнік у Альпах. Увесь гэты прыродны комплекс афіцыйна ўключаны ў спіс найпрыгажэйшых геатопаў Баварыі.

З масівам і ягонымі другараднымі вяршынямі — Малым Вацманам (у народзе — «Жонка Вацмана») і Дзяцьмі Вацмана — звязана баварская легенда пра жорсткага караля, які за свае злачынствы быў ператвораны ў камень разам са сваёй сям’ёй.

Фізіка-геаграфічнае апісанне

Геаграфічнае становішча і рэльеф

Від з паветра на масіў Вацман і наваколле з поўдня. Ля ўсходняга падножжа (справа) распасціраецца Каралеўскае возера. У даліне ляжыць Берхтэсгадэн, а за лясістым хрыбтом Унтэрсберг (найдалейшы) да гарызонту цягнецца раўнінная Баварыя.

Вацман размешчаны на крайнім паўднёвым усходзе Верхняй Баварыі, на тэрыторыі Нацыянальнага парку Берхтэсгадэн, у межах камун Рамзаў і Шонаў-ам-Кёнігсзэ. Мяжа паміж камунамі праходзіць праз вяршыні Мітэльшпіцэ і Зюдшпіцэ. Плошча горнага масіву складае каля 50 км². Гэта найвышэйшая гара, якая цалкам знаходзіцца на тэрыторыі Германіі. Яе найвышэйшы пункт, Мітэльшпіцэ (2713 м), знаходзіцца прыкладна за 10 км на паўднёвы захад ад абшчыны Берхтэсгадэн і за 30 км на паўднёвы захад ад Зальцбурга — горада, размешчанага на паўночным краі Альпаў. На захад ад Вацмана, за далінай Вімбахталь, узвышаецца гара Хохкальтэр (2607 м), на поўнач, за далінай ракі Рамзаўэр-Ахэ — Тотэр-Ман (1392 м), а на поўдзень — Шнайбер (2330 м). На ўсходзе, па той бок Каралеўскага возера, або Кёнігсзэ, знаходзяцца горы Енер (1874 м) і Калерсберг (2350 м).

Аглядная карта Берхтэсгадэнскіх Альпаў. Вацман падпісаны як Watzmann-Mittelspitze.

Пасля вяршынь масіву Хохкёніг (да 2941 м), Вацман з’яўляецца найвышэйшым пунктам Берхтэсгадэнскіх Альпаў, якія належаць да Паўночных Вапняковых Альпаў. Падыход да гары часцей за ўсё ажыццяўляецца з поўначы: ад раёна Вімбахбруке ў Рамзаў або ад аўтастаянкі Хамерштыль у Хінтэршонаў, праз горны прытулак Вацманхаўс (1928 м). Камуны Рамзаў і Шонаў-ам-Кёнігсэ, размешчаныя ў даліне, знаходзяцца больш чым на 2000 метраў ніжэй за вяршыню. Такім чынам, Вацман мае значны перапад вышынь, што з’яўляецца выбітнай асаблівасцю для Усходніх Альпаў (падобныя маштабы ў Альпах звычайна ўласцівыя толькі чатырохтысячнікам).

Найбуйнейшы падмасіў Вацмана называецца Вялікі Вацман (ням.: Großer Watzmann, бав.: Groußen Watzmo). Ён мае галоўны грэбень — Вацманграт, даўжынёй каля 4,5 км, які распасціраецца прыкладна з паўночна-паўночна-ўсходу на паўднёва-паўднёва-захад. Гэты грэбень злучае галоўную вяршыню Мітэльшпіцэ (Mittelspitze — «Сярэдні пік», 2713 м) з Зюдшпіцэ (Südspitze — «Паўднёвы пік», 2712 м; раней таксама называлася Шонфельдшпіцэ) і Хохэкам (2651 м). Акрамя гэтых трох дамінуючых вышынь, вылучаюцца Малы Вацман (Kleiner Watzmann, 2307 м), таксама вядомы ў народзе як Жонка Вацмана (Watzmannfrau), размешчаны на ўсход ад Вялікага Вацмана, і Дзеці Вацмана (Watzmannkinder, максімальная вышыня 2270 м), выбудаваныя ў шэраг на папярочным грэбні на ўсход ад Мітэльшпіцэ (гл. § Другарадныя вяршыні масіву). Участак грэбня Вацманграт на поўнач ад Мітэльшпіцэ, Дзеці Вацмана і Малы Вацман абкружаюць ледавіковы цырк Вацманкар, у верхняй частцы якога знаходзіцца вельмі малы ледавік Вацман (гл. § Ледавікі і снежнікі).

• Вацман з розных бакоў
• 
  З захаду
• 
  З поўначы
  Пад туманам схавана камуна Шонаў-ам-Кёнігсзэ.
• 
  З паўночнага ўсходу
  Краявід з Дзюрэка.
• 
  З усходу
  На пярэднім плане — Малы Вацман, за якім схаваныя Дзеці Вацмана. Ззаду над усім узвышаецца Вялікі Вацман.
• 
  З поўдня
  Краявід з Офенлоха.

Геалогія і геамарфалогія

Дахштайнскі вапняк на ўсходняй сцяне, від з 3-га Дзіцяці. Вельмі добра бачна слаістасць вапняку і ягонае ўмерана стромкае падзенне на поўнач.

Рэгіёны вяршынь Вялікага і Малога Вацмана складаюцца з адносна ўстойлівых да выветрывання слаістага дахштайнскага вапняку і танкаплітчатага вапняку. Гэтыя асадкавыя горныя пароды адносяцца да позняга трыясу (нарыйскі ярус, каля 215 млн гадоў таму). Слаістасць дахштайнскага вапняку асабліва добра прыкметная на ўсходняй сцяне. Раней гарызантальныя пласты сёння падаюць там пад вуглом 30–40° на поўнач, бо яны былі змятыя ў складкі падчас фарміравання Альпаў. Характэрнай рысай гэтых вапняковых фармацый з’яўляецца беднасць на акамянеласці. Толькі месцамі сустракаюцца масавыя скопішчы вымерлых двухстворкавых малюскаў сямейства Megalodontidae.

Аснова гары складаецца з адносна крохкага даламіту, так званага карнійска-нарыйскага даламіту, а таксама з рамзаўскага даламіту — латэральнага эквіваленту ветэрштайнскага вапняку. Гэтыя горныя пароды геалагічна больш старажытныя і паходзяць з ранняга позняга або сярэдняга трыясу (ладзінскі і нарыйскі ярусы, прыкладна 235–220 млн гадоў таму). Усе пароды масіву Вацман утварыліся на шэльфе заходняй часткі старажытнага акіяна Тэціс і падчас альпійскага гораўтварэння былі перасунуты на поўнач у выглядзе тэктанічнага покрыва на свае цяперашнія пазіцыі. Даламітавыя пароды выходзяць на паверхню пераважна на заходнім і паўднёва-заходнім баку Вялікага Вацмана ў засыпанай друзам даліне Вімбахталь, а таксама на схілах даліны Айсбахталь (Eisbachtal).

Рака Айсбах (Eisbach; або Айсграбен, Eisgraben) на заходнім беразе Кёнігсзэ ўтварыла конус вынасу, які дадаткова звузіў і без таго даволі вузкае ў гэтым месцы возера. Пры бесперапынным пераносе абломкавага матэрыялу з даліны Айсбахталь на ўсход гэты конус вынасу ў геалагічна блізкай будучыні ўрэшце падзеліць возера Кёнігсэ на дзве паловы.

Другарадныя вяршыні масіву

Малы Вацман

Малы Вацман разам з 1-м і 2-м Дзяцьмі Вацмана (крайнія справа). Від з паўночнага захаду.

Самай значнай вяршыняй масіву пасля галоўных пікаў Вялікага Вацмана з’яўляецца Малы Вацман (ням.: Kleiner Watzmann, бав.: Kloaner Watzmo, 2307 м). У народзе яе таксама называюць Жонкай Вацмана (ням.: Watzmannfrau, бав.: Watzmoweibe, радзей — ням.: Watzfrau).

Стандартны маршрут на гэтую вяршыню вядзе з поўначы, ад горнай пашы Кюройнтальм, праз ледавіковую марэну Кедэрбіхель на грэбень. Неўзабаве гэты грэбень звужаецца, утвараючы адкрыты скалалазны ўчастак, які атрымаў народную назву «Жандар» (Gendarm). Як і на наступных скалалазных адрэзках, складанасць праходжання «Жандара» не перавышае другой катэгорыі. У адрозненне ад Вялікага Вацмана, тут няма ні стальных страховачных тросаў, ні выразнай разметкі. У скальных плітах крыху ніжэй за вяршыню знаходзіцца невялікая пячора з вузкім уваходам, якую пры неабходнасці можна выкарыстоўваць для бівака.

У спалучэнні са спускам па ўсходнім грэбні да вяршыні Мосланеркопф можна здзейсніць поўны траверс Малога Вацмана. Пры ўзыходжанні ўсходні грэбень з’яўляецца тэхнічна самым простым маршрутам на Жонку Вацмана, аднак ён значна даўжэйшы за стандартны шлях і толькі месцамі пазначаны каменнымі турамі. З вяршыні Малога Вацмана праз седлавіну да першага Дзіцяці Вацмана ва ўсходнім кірунку магчымы спуск па бездаражы да возера Кёнігсзэ. Гэты шлях праходзіць міма Вацманлабля (Watzmannlabl) — невялікай горнай лугавіны.

Вельмі стромкая заходняя сцяна Малога Вацмана з’яўляецца другой па значнасці для скалалажання ў масіве пасля ўсходняй сцяны Зюдшпіцэ.

Дзеці Вацмана

«Вацманава сям’я», паўднёвы бок: Вялікі Вацман, Дзеці (з 5-га па 1-ы) і Жонка Вацмана. Від з падыходу на Брайтхорн.

Дзеці Вацмана (ням.: Watzmannkinder, бав.: Watzmokinda) — гэта града пікаў, што замыкае ледавіковы цырк Вацманкар (Watzmannkar) у ягонай верхняй частцы. Паводле легенды, іх сямёра, аднак толькі пяць вылучаюцца як самастойныя вяршыні. Нумарацыя ідзе з усходу на захад:

• 1-е Дзіця (2247 м)
• 2-е Дзіця (2232 м)
• 3-е Дзіця (2213 м)
• 4-е Дзіця (таксама вядомае як «Дзева Вацмана» — ням.: Watzmann-Jungfrau, 2270 м)
• 5-е Дзіця (2225 м)

Новы даведнік альпійскага клуба «Альпінізм у Берхтэсгадэнскіх Альпах» (Berchtesgadener Alpen alpin) згадвае таксама шостае Дзіця Вацмана (2225 м), маючы на ўвазе скальнае ўзвышэнне ля падножжа ўсходняй сцяны Мітэльшпіцэ, на якім знаходзіцца Вацманская лыжная седлавіна (Watzmann-Skischarte).

Дакладныя вышыні асобных Дзяцей Вацмана неаднаразова станавіліся прадметам дыскусій. У прыватнасці, 3-е Дзіця, якое мае вялікае значэнне як мэта для лыжных тураў, у літаратуры вельмі часта пазначаецца з вышынёй 2232 м, што, імаверна, з’яўляецца памылковым запазычаннем вышыні 2-га Дзіцяці. У апісаннях маршрутаў таксама сустракаюцца няправільныя даныя пра вышыню ў 2165 м або 2167 м. Калі афіцыйная тапаграфічная карта маштабу 1:25 000 ад 1959 года яшчэ паказвала 1-е, 2-е, 4-е і 5-е Дзіця з адзнакамі вышынь, то выданні карт з 1967 па 2008 год утрымлівалі толькі вышыні 1-га і 2-га. Сучасныя тапаграфічныя карты ў маштабе 1:10 000 і 1:25 000 Дзяржаўнага ўпраўлення лічбавізацыі, шырокапалосных сетак і геадэзіі Баварыі адзначаюць усе пяць Дзяцей Вацмана з вышыннымі адзнакамі.

Да Дзяцей Вацмана прасцей за ўсё дабрацца з поўначы з боку Вацманкара (часткова па сцежках, часткова па бездаражы і з участкамі скалалажання). Узімку яны з’яўляюцца папулярным маршрутам для лыжных тураў. На поўдзень вяршыні абрываюцца ў даліну Айсбахталь стромкімі сценамі вышынёй звыш 1000 метраў. Рэдкім, але высока ацэненым сярод знаўцаў рэгіёна маршрутам з’яўляецца поўны траверс усіх Дзяцей Вацмана.

Вацманская лыжная седлавіна ўяўляе сабой не самы нізкі пункт паміж 5-м Дзіцем і Мітэльшпіцэ, а малапрыкметную выемку непасрэдна ля падножжа ўсходняй сцяны Мітэльшпіцэ на вышыні 2428 м. Самы нізкі пункт паміж Дзяцьмі Вацмана і Вялікім Вацманам уласнай назвы не мае.

Грунштайн

Краявід з вяршыні Енер на Грунштайн, на паўночны ўскраек Кёнігсзэ і камуну Шонаў-ам-Кёнігсзэ.

Грунштайн, від ля падножжа з Шонаў-ам-Кёнігсзэ.

Грунштайн (ням.: Grünstein, бав.: Greastoa) з вышынёй 1304 м з’яўляецца самай нізкай і адначасова самай лёгкай для ўзыходжання вяршыняй масіву Вацман. Яна ўзвышаецца непасрэдна над камунай Шонаў-ам-Кёнігсзэ. Да вяршыні можна дабрацца па турыстычных сцежках або ад аўтастаянкі Хамерштыль, або ад санна-бобслейнай трасы Кёнігсзэ. Крыху ніжэй за вяршыню знаходзіцца горны прытулак Грунштайнхютэ (Grünsteinhütte), які абслугоўваецца. Дзякуючы адносна нізкім патрабаванням да альпінісцкай падрыхтоўкі і панарамнаму віду на Берхтэсгадэнскую катлавіну, Грунштайн з’яўляецца папулярным месцам сярод турыстаў.

21 чэрвеня 2009 года пачалося будаўніцтва вія-фераты на Грунштайн. Праз восем тыдняў працы былі завершаны, і адбылося адкрыццё маршруту, які атрымаў назву «Ісідор» (Isidor-Klettersteig, у гонар Ісідора Грасля). Гэты маршрут вядзе на вяршыню і мае катэгорыю складанасці «C». Акрамя таго, існуе больш складаны варыянт катэгорыі «D/E» з пачаткам правей, які прыкладна праз траціну даўжыні асноўнага маршруту злучаецца з варыянтам «Ісідор» праз падвесны мост. З 2011 года дзейнічае трэці пункт пачатку маршруту — так званая «Разбойніцкая лесвіца» (Räuberleiter). Яна таксама мае катэгорыю «D/E», аднак даўжэйшая за папярэдні складаны варыянт, з якім яна злучаецца крыху ніжэй за падвесны мост.

Хіршвізэ

Хіршвізэ (ням.: Hirschwiese, таксама вядомая як Хіршвіскопф (Hirschwieskopf), вышыня якой складае 2114 м, — самая паўднёвая вяршыня масіву Вацман. Яна ўяўляе сабой працяг скальнага грэбня, які спускаецца ад Вацман-Зюдшпіцэ і дасягае свайго самага нізкага пункта ў седлавіне Шонфельдшартэ (Schönfeldscharte). Ад Трышубеля (Trischübel, 1765 м) — седлавіны паміж Вацманам і плато Штайнэрнес-Меер — маркіраваная сцежка вядзе праз стромкія травяністыя схілы на невялікае вяршыннае плато. На ім размешчаны два пікі, якія знаходзяцца ў некалькіх хвілінах хады адзін ад аднаго. Гара вельмі часта наведваецца турыстамі дзякуючы сваёй лёгкай даступнасці і выдатнаму віду, асабліва на сам Вацман.

Іншыя вяршыні

Дзякуючы сваёй кампактнасці і невялікай плошчы масіў Вацман налічвае зусім няшмат дадатковых вяршынь:

• Вялікі Хахелькопф (Großer Hachelkopf, 2066 м) — найвышэйшая з групы Хахелькопфаў (Hachelköpfe), грэбня, які адгаліноўваецца ад Хіршвізэ на ўсход і спускаецца праз Бургштальштайн да царквы Святога Варфаламея. Пад’ём на яго з Хіршвізэ праходзіць па бездаражы і патрабуе вялікіх намаганняў. З-за сваёй аддаленасці і малой вядомасці вяршыня наведваецца рэдка, аднак адтуль адкрываецца добры від на ўсходнюю сцяну Вацмана.
• Грысшпіцэ (Grießspitze, 2257 м) — адзінае прыкметнае ўзвышэнне заходне-паўднёва-заходняга грэбня Вацман-Зюдшпіцэ, якое разам з паўднёвым грэбнем Зюдшпіцэ аблямоўвае плато Шонфельд (Schönfeld). Вяршыня дасягальная толькі па бездаражы з выкарыстаннем навыкаў скалалажання, таму ўзыходжанні на яе адбываюцца рэдка.
• Мосланеркопф (Mooslahnerkopf, 1815 м) — строга кажучы, гэта не самастойная вяршыня, а толькі другараднае ўзвышэнне ў грэбні, які спускаецца ад Малога Вацмана на ўсход. Да яе можна дайсці па сцежцы ад горнай пашы Кюройнтальм без тэхнічных скалалазных цяжкасцей. З вяршыні адкрываецца ўражальны краявід уніз на Каралеўскае возера. Мосланеркопф лічыцца адной з найпрыгажэйшых аглядавых пляцовак Берхтэсгадэнскага края. Грэбень, які вядзе ад яго на захад да Жонкі Вацмана, з’яўляецца тэхнічна самым простым маршрутам на яе: ён лягчэйшы за маркіраваны стандартны маршрут ад Кюройнтальма праз марэну Кедэрбіхель.
• Фальцкёпфль (Falzköpfl, 1928 м) — не самастойная, другарадная вяршыня, але добра бачная здалёк на шырокім схіле, які спускаецца на поўнач у даліну ад Вацман-Хохэка. На Фальцкёпфлі знаходзіцца Вацманхаўс — найважнейшы горны прытулак для альпіністаў на Вацмане.
• Шапбахрыдэль (Schapbachriedel, 1329 м) — укрыты лесам узгорак у паўночнай частцы масіву Вацман, непасрэдна на паўднёвы захад ад Грунштайна. Нягледзячы на большую вышыню, Шапбахрыдэль, у адрозненне ад Грунштайна, амаль невядомы сярод турыстаў. Ён цалкам пакрыты лесам, таму не мае добрага віду на даліну і не абсталяваны маркіраванымі турыстычнымі сцежкамі.

Ледавікі і снежнікі

На Вацмане цэлы год захоўваюцца некалькі снежнікаў і ледавіковых палёў. Найбуйнейшым з іх з’яўляецца ледавік Вацман. Аднак дзякуючы сваёй лёгкай даступнасці ад царквы Святога Варфаламея найбольшую вядомасць атрымаў фірнавы басейн так званай Ледзяной капліцы.

Ледавік Вацман

Рэшткі ледавіка Вацман, лета 2017.

Ледавік Вацман (ням.: Watzmanngletscher) — адзін з чатырох ледавікоў, якія захаваліся ў Баварскіх Альпах, а таксама самы нізкі з іх (размешчаны на сярэдняй вышыні ўсяго 2060 метраў). Разам з Блаўайсам ён адносіцца да найменшых з іх у рэгіёне (да 2022 года ў групу таксама ўваходзіў Паўднёвы Шнеефернер). Нягледзячы на тое, што ледавік бачны ўжо з Берхтэсгадэна, ягоная класіфікацыя доўгі час выклікала дыскусіі. Гэта звязана з ягонай незвычайнай рэакцыяй на кліматычныя змены: у перыяд пацяплення да 1949 года ён практычна растаў і распаўся на асобныя фірнавыя плямы. Аднак з 1949 па 1980 год, калі ўсе астатнія баварскія ледавікі імкліва гублялі масу, Вацман нечакана пачаў расці. Менавіта таму з 1959 года Камісія па гляцыялогіі Баварскай акадэміі навук зноў разглядае яго як паўнавартасны ледавік, аднак сярод шэрагу навукоўцаў гэты статус дагэтуль застаецца спрэчным праз невялікія памеры і нізкую хуткасць руху.

Ледавік размешчаны на ўсход ад грэбня паміж вяршынямі Хохэк і Мітэльшпіцэ, у верхняй частцы цырка Вацманкар. Сёння ён у значнай ступені пакрыты каменным друзам, які даволі добра абараняе лёд ад прамых сонечных прамянёў. Скарачэнне плошчы ледавіка адбываецца павольна, а страта масы выяўляецца галоўным чынам у прасяданні ягонай паверхні. У 2018 годзе ягоная плошча складала 4,8 га пры сярэдняй таўшчыні 2,9 м, максімальнай таўшчыні 10 м і аб’ёме 140 000 м³ (для параўнання: у 2009 годзе аб’ём складаў 600 000 м³). Да 2007 года ледавіковае поле губляла ў сярэднім 1 м таўшчыні штогод. У канцы 2025 года плошча ледавіка скарацілася да 2,5 га — усяго за два гады ён страціў амаль палову сваёй тэрыторыі. Гэтаму спрыяе той факт, што ледавік Вацман ужо шмат гадоў не мае зоны акумуляцыі, у якой сабраны ўзімку снег мог бы захоўвацца на працягу ўсяго лета. Акрамя таго, у апошнія гады рэшткі ледавіка цалкам пазбаўляюцца снежнага полага ўжо да сярэдзіны лета, праз што лёд застаецца безабаронным перад выпраменьваннем. Цалкам верагодна, што праз некалькі гадоў ледавік Вацман знікне назаўжды. На самім ледзяным полі і на захад ад яго ляжаць абломкі транспартнага самалёта Junkers Ju 52, які разбіўся ў кастрычніку 1940 года.

Ледзяная капліца

Ледзяная капліца да абрушэння,
лета 2009.

Фірнавы басейн Ледзяной капліцы (ням.: Eiskapelle), імаверна, з’яўляецца самым нізкім круглагадовым снежнікам у Альпах. Падчас першай поўнай тапаграфічнай здымкі баварскіх ледавікоў, праведзенай Себасцьянам Фінстэрвальдэрам у 1892 годзе, ён яшчэ ўяўляў сабой самастойны невялікі ледавік, аднак у перыяд паміж 1920 і 1950 гадамі страціў свой ледавіковы язык і сёння з’яўляецца толькі снежнікам. Ягоны ніжні край знаходзіцца на вышыні 930 метраў у верхняй частцы даліны Айсбахталь. Да яго можна дайсці пешшу прыкладна за гадзіну ад царквы Святога Варфаламея на возеры Кёнігсзэ. Наведвальнікаў настойліва папярэджваюць пра небяспеку ўваходу ўнутр: падзенне лёду тут ужо прыводзіла да гібелі людзей.

Снежнік жывіцца за кошт лавін, якія вясной абрынаюцца з усходняй сцяны Вацмана і запасяцца ў куце скальнай сцяны. Унутры яго ўтвараецца калідорападобная поласць — уласна Ледзяная капліца. Яна фарміруецца дзякуючы таму, што даждзевыя і адталыя воды летам прамываюць шахты ў задняй частцы фірнавага поля, а на каменным ложы пад ім утвараецца сетка ручаёў, якія выплаўляюць хады знізу. Як толькі сістэма хадоў становіцца скразной, узнікае магутная паветраная цяга, якая асабліва ўлетку значна пашырае пячору. Узімку цыркуляцыя паветра спыняецца.

Раней лічылася, што рэгулярнае жыўленне лавінамі цалкам дастаткова для Ледзяной капліцы, аднак у верасні 2025 года яе скляпенне значна абвалілася з-за ўзмоцненага раставання ў папярэднія гады, што стала вынікам глабальнага пацяплення. Ці сфарміруецца гэтая дедзяная пячора зноў — застаецца пад пытаннем.

Шольхорн

На самой усходняй сцяне, у так званым ледавіковым цырку Шольхорна (Schöllhornkar), знаходзіцца яшчэ адно ледавіковае поле — лёд Шольхорна (Schöllhorneis), праз якое праходзіць альпінісцкі маршрут Кедэрбаха (Kederbacher-Weg). Цырк і ледавіковае поле носяць імя жыхара Мюнхена Крысціяна Шольхорна — першай ахвяры ўсходняй сцяны. 26 траўня 1890 года на верхнім краі гэтага ледавіковага поля ён сарваўся ў рандклюфт і атрымаў смяротныя траўмы. Яшчэ адзін невялікі безыменны снежнік таксама размешчаны на ўсходняй сцяне, на некалькі соцень метраў ніжэй за Мітэльшпіцэ.

Флора і фауна

Чацвярцічны конус вынасу ракі Айсбах, пераважна пакрыты лесам. На беразе возера Кёнігсзэ, ля падножжа ўсходняга схілу масіву Вацман, бачна капліца Святога Варфаламея.

Дзякуючы значным перападам вышынь і вялікай экалагічнай разнастайнасці, Вацман вызначаецца асабліва багатым відавым складам расліннага і жывёльнага свету. У нізінах дамінуюць горныя букавыя лясы, якія вышэй пераходзяць у субальпійскія мяшаныя лясы. Верхні лясны ярус утвораны іглічнымі пародамі, перш за ўсё елкай, лістоўніцай і еўрапейскай кедравай хвояй (Pinus cembra). Гэтыя натуральныя лясы, асабліва на лёгкадаступным паўночным баку масіву, былі заменены монакультурамі елкі дзеля задавальнення вялікай патрэбы ў драўніне для Берхтэсгадэнскіх саляварняў. Мяжа дрэў знаходзіцца на вышыні каля 2000 м, мяжа лесу — крыху ніжэй. Вышэй дамінуюць пустэчы з карлікавых хмызнякоў (напрыклад, з удзелам рададэндрана віду Rhododendron hirsutum), зараснікі хвоі горнай (Pinus mugo) і вольхі зялёнай (Alnus viridis), лугавыя супольнасці (з блакітнай сеслерыяй і рознымі відамі асакі), а таксама расліннасць скальных расколін і камяністых асыпаў.

У Нацыянальным парку Берхтэсгадэн, і ў прыватнасці на Вацмане, сустракаюцца шматлікія віды раслін Усходніх Альпаў, якія адсутнічаюць у астатняй баварскай частцы Альпаў. Сярод іх цыкламен Cyclamen purpurascens, чэмер Helleborus niger, ворлікі Aquilegia einseleana, першацвет Primula clusiana, каменяломнік Saxifraga burseriana, праломнік Androsace hausmannii, ламатагоніум Lomatogonium carinthiacum, баршчэўнік Heracleum austriacum і старасцень Senecio abrotanifolius.

Жывёльны свет усяго Нацыянальнага парку Берхтэсгадэн вызначаецца наяўнасцю розных капытных, такіх як казуля (Capreolus capreolus), высакародны алень (Cervus elaphus) і сарна (Rupicapra rupicapra). Акрамя таго, тут жывуць тыповыя альпійскія віды: заяц-бяляк, глушэц і цецярук, а таксама тундравая курапатка (Lagopus muta) і рабчык (Tetrastes bonasia), беркут (Aquila chrysaetos), альпійская саламандра (Salamandra atra) і звычайная гадзюка (Vipera berus). Альпійскі сурок (Marmota marmota) сустракаецца толькі ў ваколіцах перавала Трышубель (Trischübel). Альпійскага казярога можна сустрэць на Вацмане толькі зрэдку: ён перыядычна мігруе сюды з гор Хагенгебірге і плато Рот. Мноства іншых відаў жывёл насяляе розныя вышынныя паясы Вацмана.

• 
  Глушэц на такаванні сярод зараснікаў горнай хвоі Вацмана.
• 
  Сарна сярод лугоў на Вацмане.

Альпінізм

Вацманхаўс

Упершыню ўзыходжанне на Мітэльшпіцэ было здзейснена ў жніўні 1800 года славенскім святаром і даследчыкам Валянцінам Станічам, хоць іншыя крыніцы называюць годам першага ўзыходжання 1799 год. Праз некалькі дзён пасля таго, як Станіч дасягнуў вяршыні Гросглокнера (на наступны дзень пасля яе першага ў гісторыі пакарэння), ён падняўся і на найвышэйшы пункт Вацмана з боку Хохэка.

Першае ўзыходжанне на Зюдшпіцэ здзейсніў у 1832 годзе Петэр Карл Турвізер праз плато Шонфельд.

Першы траверс Вялікага Вацмана (Хохэк, Мітэльшпіцэ, Зюдшпіцэ) здзейснілі ў 1868 годзе горныя правадыры з Рамзаў Іаган Грыль і Іаган Пунц. Гэтыя ж двое альпіністаў у 1852 годзе першымі дасягнулі і вяршыні Малога Вацмана. Усходняя сцяна Вацмана была ўпершыню пройдзена ў 1881 годзе таксама Іаганам Грылем разам з ягоным кліентам Ота Шукам.

З 1888 па 1905 год Грыль быў першым гаспадаром Вацманхаўса. Гэты горны прытулак Альпійскага клуба размешчаны на поўнач пад Хохэкам, на вышыні 1930 м на ўзвышшы Фальцкёпфль, і з’яўляецца важнай апорнай базай для траверса горнага масіву.

Траверс Вацмана

Мітэльшпіцэ і Хохэк

Альпіністы на Мітэльшпіцэ

Падчас траверса грэбня Вацмана альпіністы звычайна пераадольваюць тры вяршыні галоўнага хрыбта — Хохэк, Мітэльшпіцэ і Зюдшпіцэ, рухаючыся пераважна з поўначы на поўдзень. Часта гэты маршрут праходзяць у два этапы. У першы дзень ажыццяўляецца пад’ём да прытулку Вацманхаўс, каб на другі дзень, пасля начоўкі, прайсці ўсе тры вяршыні і спусціцца ў даліну Вімбахгрыс. Спуск туды ідзе з перападам вышынь звыш 1400 метраў па стромкай сцежцы, якая перасякае розныя альпійскія формы рэльефу і вызначаецца высокай небяспекай зрываў і каменяпадаў. Праз сам Вімбахгрыс, што ўяўляе сабой велізарны паток каменнага друзу, можна вярнуцца да зыходных пунктаў. Для экстранных выпадкаў на вяршыні Хохэк абсталявана драўляная хованка для бівака.

Агульны час праходжання траверса, у залежнасці ад навыкаў, фізічнай падрыхтоўкі і працягласці прывалаў, звычайна складае ад 12 да 15 гадзін. Спартсмен-экстрэмал з Рамзаў Антон Пальцэр утрымлівае рэкордны час — 2 гадзіны 47 хвілін. 26 чэрвеня 2020 года ён прабег маршрут ад моста Вімбахбруке да прытулку Вацманхаўс за 49 хвілін, далей да Хохэка — за 32 хвіліны, ад Хохэка да Зюдшпіцэ — за 24 хвіліны, а ад Зюдшпіцэ назад да Вімбахбруке — за 62 хвіліны.

Пры неспрыяльным надвор’і і недастатковай фізічнай падрыхтоўцы праходжанне траверса можа заняць больш за 15 гадзін. Акрамя таго, з-за вялікай папулярнасці маршруту часта ўзнікаюць затрымкі, бо ў асобныя дні на яго выходзіць больш за сотню альпіністаў. На ўчастку ад Хохэка да Мітэльшпіцэ складанасць умераная, аднак паміж Мітэльшпіцэ і Зюдшпіцэ патрабуецца пераадоленне скалалазных участкаў да II катэгорыі складанасці. Дрэннае надвор’е істотна павышае патрабаванні: выгладжаныя тысячамі ног скалы з-за снегу, дажджу або туману становяцца надзвычай слізкімі. Сталёвыя тросы спрашчаюць праходжанне ключавых участкаў, але на маршруце ёсць і вельмі адкрытыя (экспанаваныя) пасажы без стацыянарнай страхоўкі. Таму гэты маршрут не з’яўляецца вія-фератай у прамым сэнсе, хоць многія турысты і выкарыстоўваюць для праходжання спецыяльны страховачны камплект.

Усходняя сцяна Зюдшпіцэ

Царква Святога Варфаламея на фоне ўсходняй сцяны Вацмана.

Усходняя сцяна Паўднёвага піка Вацмана (Зюдшпіцэ), вядомая таксама як сцяна Варфаламея (ням.: Bartholomäwand) — адна з самых знакамітых скальных сцен у Альпах. Доўгі час яе статус найвышэйшай сцяны Усходніх Альпаў заставаўся прадметам дыскусій сярод альпіністаў і даследчыкаў. Прычынай таму сталі звесткі з даведніка Альпійскага клуба «Юлійскія Альпы» (Julische Alpen), дзе вышыня заходняй сцяны гары Ёф-ды-Мантазіа (2754 м) пазначалася як 1900 метраў, што фармальна перавышала прынятыя для Вацмана 1800 метраў. Аднак пазней было даказана, што лічба ў 1900 метраў для Ёф-ды-Мантазіа адлюстроўвае агульны перапад вышынь ад даліны да вяршыні, у той час як вышыня непасрэдна самой стромай скальнай сцяны складае толькі каля 1400 метраў.

Маючы вышыню каля 1800 метраў, усходняя сцяна Вацмана ўпэўнена пераўзыходзіць усе іншыя буйныя скальныя ўтварэнні Усходніх Альпаў. Сярод яе бліжэйшых «канкурэнтаў»:

• паўночная сцяна Трыглава (Юлійскія Альпы) — каля 1500 м;
• паўднёвая сцяна Бірнхорна (Леагангскія горы) — каля 1400–1500 м;
• паўночная сцяна Хохванера (Ветэрштайн) — каля 1400–1500 м;
• паўночная сцяна Шэрмберга (Мёртвыя горы) — каля 1400 м;
• паўночная сцяна Хохштадэля (Гайльтальскія Альпы) — каля 1300–1400 м.

Такім чынам, за Вацманам афіцыйна замацаваўся статус найвышэйшай скальнай сцяны Усходніх Альпаў. Большы перапад вышынь маюць толькі пакатыя горныя схілы (напрыклад, усходні схіл на Гросэс-Вісбаххорн вышынёй 2400 м), якія тапаграфічна не класіфікуюцца як сцены.

Гістарычная і спартыўная значнасць гэтага аб’екта была прызнана даўно: яшчэ ў 1922 годзе часопіс Нямецкага і Аўстрыйскага альпійскіх клубаў уключыў усходнюю сцяну Вацмана, разам са сценамі Трыглава і Хохштадэля, у тройку найвышэйшых ва Усходніх Альпах. У ранейшыя часы, да правядзення дакладных вымярэнняў, яе часам нават называлі «найвышэйшай пройдзенай скальнай сцяной усіх Альпаў».

Сёння ўсходняя сцяна Вацмана разам з размешчанай ля яе падножжа Ледзяной капліцай уключана Баварскім зямельным ведамствам па ахове навакольнага асяроддзя ў афіцыйны спіс «100 найпрыгажэйшых геатопаў Баварыі».

Складанасці і небяспекі

Усходняя сцяна і Ледзяная капліца ля падножжа

З моманту гістарычнага першага праходжання ў 1881 годзе (здзейсненага Іаганам Грылем і Ота Шукам) усходняя сцяна стала месцам гібелі больш чым 100 чалавек. Па колькасці ахвяр яна нават пераўзыходзіць сумна вядомую паўночную сцяну Айгера. Аднак такая трагічная статыстыка тлумачыцца не столькі экстрэмальнай складанасцю рэльефу, колькі вельмі высокай папулярнасцю маршруту сярод турыстаў, якія не маюць дастатковай альпінісцкай падрыхтоўкі.

З тэхнічнага пункту гледжання сцяна не лічыцца экстрэмальна складанай. На самым папулярным маршруце — «Берхтэсгадэнскім шляху» (ням.: Berchtesgadener Weg), які быў адкрыты ў 1947 годзе Іозефам Ашаўэрам і Гельмутам Шустэрам, — пераважае лёгкі скальны (I–II катэгорыі складанасці паводле UIAA) і пешаходны рэльеф. Пераадоленне III катэгорыі патрабуецца толькі на адным 80-метровым участку і ў некалькіх кароткіх месцах. Галоўная небяспека ўсходняй сцяны крыецца ў яе каласальных маштабах і спецыфіцы альпійскага асяроддзя, да якіх немагчыма паўнавартасна падрыхтавацца на скаладромах. Тут патрабуецца сур’ёзная фізічная і псіхалагічная вынослівасць, а з-за складанага арыентавання і геаграфічных асаблівасцей масіва часта застаецца незаўважаным набліжэнне навальнічных франтоў з захаду. У выпадку пагаршэння ўмоў надвор’я спуск (асабліва пасля праходжання сярэдзіны сцяны) становіцца такім жа складаным і небяспечным, як і далейшы ўздым на вяршыню. Існуе высокая небяспека каменяпадаў, асабліва ў пагодлівыя выхадныя дні, калі на маршруце адначасова знаходзіцца вялікая колькасць звязак, што можа справакаваць падзенне камянёў на тых, хто ідзе ніжэй.

У зімовы і вясновы перыяды, калі скалы пакрываюцца лёдам і снегам, узнікае высокая лавінная небяспека. У гэты час усходняя сцяна, як і траверс усяго масіва, даступныя выключна альпіністам самага высокага ўзроўню, якія дасканала ведаюць мясцовасць. Асабліва крытычным перыядам з’яўляюцца травень і чэрвень — час актыўнага раставання снягоў. Шматтонныя масы старога фірну могуць нечакана саслізнуць з нахіленых уніз скальных паліц і збіць людзей. З-за гэтай прыроднай з’явы мясцовыя горныя гіды пачынаюць рэгулярна вадзіць групы на сцяну толькі пасля поўнага раставання небяспечных снежных масіваў.

Маршруты

Пасечаная прыступкападобная паверхня Ўсходняй сцяны.

Дзякуючы таму, што ўсходняя сцяна Вацмана моцна расчлянёная і мае адносна пакаты рэльеф (у параўнанні з вертыкальнымі сценамі іншых альпійскіх пікаў), на ёй пракладзена мноства варыятыўных альпінісцкіх маршрутаў, якія вядуць да Зюдшпіцэ. Акрамя класічнага «Берхтэсгадэнскага шляху», найбольш вядомымі з’яўляюцца:

• Шлях Кедэрбахера (Kederbacherweg). Названы ў гонар першапраходцы Іагана Грыля, які насіў мянушку Кедэрбахер. Цікава, што падчас гістарычнага першага ўзыходжання ягоная звязка ў верхняй частцы сцяны пайшла да Мітэльшпіцэ, хаця сёння гэты маршрут традыцыйна выводзіць менавіта на Зюдшпіцэ;
• Зальцбургскі шлях (Salzburger Weg);
• Мюнхенскі шлях (Münchner Weg);
• Франкфурцкі шлях (Frankfurter Weg);
• Польскі шлях (Polenweg);
• Шлях памяці Франца Распа (Franz-Rasp-Gedächtnisweg).

Большасць з гэтых маршрутаў маюць шматлікія адгалінаванні, што патрабуе ад альпіністаў павышанай увагі пры выбары лініі ўздыму.

Значныя ўзыходжанні і рэкорды

Вяршынны крыж на піку Хохэк, за ім праз даліну — хрыбет Хохкальтэр.

Гісторыя пакарэння ўсходняй сцяны Вацмана адзначана шэрагам выбітных альпінісцкіх дасягненняў. Так, у ноч з 28 лютага на 1 сакавіка 1953 года Германам Булем была здзейснена першае сапраўднае зімовае праходжанне. На пераадоленне складанага «Зальцбургскага шляху» па занесенай глыбокім снегам сцяне (ад царквы Святога Варфаламея да Зюдшпіцэ) Булю спатрэбілася ўсяго каля дзевяці гадзін. Пасля гэтага ён дадаткова прайшоў траверсам увесь грэбень Вацмана праз Мітэльшпіцэ і Хохэк. Гэты экстрэмальны адзіночны паход стаў для альпініста этапам падрыхтоўкі да паспяховай экспедыцыі на васьмітысячнік Нангапарбат у тым жа годзе.

Рэкорд па найбольшай колькасці праходжанняў належыць мясцоваму горнаму гіду Хайнцу Цэмбшу (Heinz Zembsch) — 410 паспяховых узыходжанняў (па стане на верасень 2015 года). Да яго неафіцыйным «гаспадаром» усходняй сцяны лічыўся Франц Расп (Franz Rasp), які першым прайшоў у адзіночку адразу некалькі складаных маршрутаў. Расп трагічна загінуў 1 студзеня 1988 года разам з напарнікам падчас свайго 295-га праходжання сцяны.

З 12 кастрычніка 2018 года рэкорд самага хуткага ўзыходжання ўтрымлівае Філіп Райтэр (Philipp Reiter). Ён падняўся ад царквы Святога Варфаламея па «Берхтэсгадэнскім шляху» на Зюдшпіцэ ўсяго за 1 гадзіну 53 хвіліны.

Аварыйная хованка

Бівачная хованка на ўсходняй сцяне

Для забеспячэння бяспекі альпіністаў у верхняй частцы ўсходняй сцяны, на вышыні 2380 метраў (непасрэдна пад масіўным скальным выступам — ням.: Massiger Pfeiler), усталявана спецыяльная бівачная хованка. Яна выконвае функцыю аварыйнага прытулку і прызначана для выратавання жыццяў турыстаў, пераважна ў выпадках рэзкага пагаршэння надвор’я на маршруце.

Заходні схіл

Заходні схіл Вацмана (ням.: Westflanke) абрываецца ў даліну Вімбахталь паміж вяршынямі Шутэлальпельшнайд (Schüttalpelschneid) і Грысшпіцэ (Griesspitze) з перападам вышынь да 1700 метраў. На вышыні каля 2000 метраў праходзіць выразная геалагічная мяжа паміж рамзаўскім даламітам і дахштайнскім вапняком. Вышэй за гэтую мяжу схіл у цэлым супастаўны з усходняй сцяной, але адрозніваецца крыху большай пакатасцю. У ніжняй частцы масіў перасякаюць дзве магутныя сістэмы кулуараў. Скальныя пароды тут вельмі крохкія, а паверхня шчыльна пакрыта зараснікамі горнай хвоі (Pinus mugo), што робіць маршруты па заходнім схіле вельмі знясільваючымі і патрабуе ад альпіністаў бездакорных навыкаў арыентавання.

Яшчэ каля 1900 года заходняя сцяна Вацмана выклікала значную цікавасць сярод альпіністаў і неаднаразова пакаралася па розных маршрутах. Аднак гэтыя спробы нярэдка суправаджаліся трагічнымі выпадкамі і гібеллю людзей. Сёння розныя варыянты праходжання праз заходні схіл выкарыстоўваюцца даволі рэдка, прычым пераважна як шлях для спуску.

Іншыя скалалазныя маршруты

Акрамя ўжо згаданых маршрутаў па ўсходняй сцяне, на Вацмане існуе мноства іншых, пераважна высакагорных і тэхнічна складаных альпінісцкіх ліній. Большасць з іх засяроджана на заходняй сцяне Малога Вацмана, якая амаль вертыкальна ўзвышаецца над ледавіковым цыркам Вацманкар. Гэты масіўны абрыў выдатна праглядаецца з пешаходнай сцежкі, што вядзе да прытулку Вацманхаўс. На гэтым участку пракладзены дзясяткі скалалазных маршрутаў розных катэгорый складанасці. Сярод іх асабліва вылучаецца Закрышэ-Эк (ням.: Sakrische Eck, літаральна — «Чартоўскі вугал») — першы ў Берхтэсгадэнскім краі маршрут, які атрымаў VII катэгорыю складанасці паводле міжнароднай шкалы UIAA. Яшчэ адзін значны кластар скалалазных маршрутаў знаходзіцца на паўднёвых абрывах пікаў, вядомых як «Дзеці Вацмана».

Асобнай увагі заслугоўвае маляўнічы маршрут Відэра (Wiederroute). Ён пачынаецца ад цырка Вацманкар і вядзе праз так званую малую ўсходнюю сцяну непасрэдна на Мітэльшпіцэ, уяўляючы сабой вельмі ўражлівы скальны ўздым (катэгорыя складанасці UIAA III-). Што да маршрутаў па іншых сценах масіву — напрыклад, па паўночнай сцяне Хахелькопфа, якую Франц Расп у свой час прайшоў сола, — яны звычайна патрабуюць занадта працяглых падыходаў, і таму застаюцца па-за ўвагай большасці сучасных скалалазаў.

У культуры і мастацтве

Легенда пра Вацмана

«Вацманава сям’я»
Паштоўка XIX стагоддзя.

Паводле легенды, калісьці гэтай зямлёй кіраваў жорсткі кароль Вацэ (Waze), або Вацман (Wazemann), які разам са сваёй жонкай і дзецьмі сеяў вакол страх і жах. Калі ён на сваім кані растаптаў сялянскую сям’ю, сялянка пракляла яго, пажадаўшы, каб Бог ператварыў караля і ягоную сям’ю ў камень. Пасля гэтага зямля расступілася, пачала вывяргаць агонь і ператварыла жорсткага кіраўніка разам з сям’ёй у скалы. У некаторых варыянтах легенды таксама дадаецца, што азёры Кёнігсзэ і Оберзэ ўтварыліся са злітай разам крыві каралеўскай сям’і, а сабакі Вацмана сарваліся ў прорву на гары Хундстод (ням.: Hundstod, літаральна — «сабачая смерць»).

Уражанне выбудаванай у шэраг «сям’і», як гэта часта малююць на фатаграфіях і карцінах, узнікае пры поглядзе на масіў з поўначы. Злева направа ўзвышаюцца Жонка Вацмана, Дзеці і Вялікі Вацман, які ўтвораны з галоўных вяршынь масіву.

Выяўленчае мастацтва

Каспар Давід Фрыдрых. «Вацман» (каля 1824–1825).

У XIX стагоддзі гара Вацман стала папулярным матывам для многіх нямецкіх мастакоў, сярод якіх Аўгуст Леў-старэйшы, Іаган Маціяс Ранфтль, Юліус Ланге, Генрых Райнгольд, Ота Шэфенакер і Людвіг Рыхтэр. Адзін з самых вядомых твораў на гэту тэму належыць пэндзлю Каспара Давіда Фрыдрыха (карціна «Вацман»). Аднак і сучасныя мастакі таксама звяртаюцца да вобраза гэтай гары, якая стала вядомым турыстычным і рэкламным сімвалам Берхтэсгадэна.

Літаратура

Легенда пра Вацмана неаднаразова станавілася асновай для літаратурных пераказаў, напрыклад, у творах Людвіга Бехштайна.

Людвіг Гангхофер выкарыстаў матывы легенды ў сваім рамане «Марцінсклаўзэ» (ням.: Die Martinsklause, літаральна — «Скіт Святога Марціна»), каб звязаць іх з гістарычна пацверджаным фактам першага засялення Берхтэсгадэна рэгулярнымі канонікамі-аўгусцінцамі ў пачатку XII стагоддзя.

З 1982 па 1985 год гара дала назву аўстрыйскаму сатырычнаму часопісу Watzmann, які выдаваўся карыкатурыстам Гельмутам Фоглем.

Музыка

«Вацман кліча» (ням.: Der Watzmann ruft) — назва канцэптуальнага альбома 1974 года, створанага Вольфгангам Амбросам, Манфрэдам Таўхенам і Ёзі Пракапецам. Самі аўтары вызначаюць яго жанр як «рустыкал» (Rustical) — неалагізм, утвораны ад спалучэння слоў Musical («мюзікл») і rustikal («вясковы»). Пазней гэты альбом быў перапрацаваны ў паўнавартасны мюзікл.

Дакументальнае кіно

Некалькі эпізодаў тэлевізійнага дакументальнага серыяла «У крайняй небяспецы — горныя выратавальнікі ў дзеянні» (ням.: In höchster Not – Bergretter im Einsatz), які пачаў выходзіць з 2025 года, прысвечаны аперацыям па пошуку і выратаванні параненых, знясіленых і зніклых без вестак людзей на Вацмане.

Крыніцы

Бібліяграфія

• Akademischer Alpenverein München, рэд. (1901). VIII. Jahresbericht des Akademischen Alpenvereins (E. V.) München 1899/1900 [VIII штогадовая справаздача Акадэмічнага альпійскага клуба Мюнхена 1899/1900] (PDF)(ням.). München: Selbstverlag des Akademischen Alpenvereins München.
• Deutscher Alpenverein (2013). BY 21, Nationalpark Berchtesgaden : Watzmann ; Naturverträgliche Skirouten. Alpenvereinskarte Bayerische Alpen(ням.) (Wegmarkierung und Skirouten, 2nd ed.). München: Landesamt für Vermessung u. Geoinformation. ISBN 978-3-937530-46-8.
• Höfler, Horst (2001). Watzmann. Mythos und wilder Berg. Bergmonografie(ням.). Vol. 6. Zürich: AS-Verlag. ISBN 3-905111-61-6.
• Kühnhauser, Bernhard (2011). Berchtesgadener Alpen mit Hochkönig (PDF). Berchtesgadener Alpen alpin (20 ed.). München: Bergverlag Rother GmbH. ISBN 978-3-7633-1127-9.
• Mayer, Christoph; Hagg, Wilfried; Lambrecht, Astrid (2012). Bayerische Gletscher im Klimawandel – ein Statusbericht (PDF) (Report)(ням.). München: Bayerisches Staatsministerium für Umwelt und Gesundheit (StMUG), Bayerische Akademie der Wissenschaften (BAdW).
• Mayer, Christoph; Hagg, Wilfried; Weber, Markus; Lambrecht, Astrid (2021). Zukunft ohne Eis – Zweiter Bayerischer Gletscherbericht: Klimawandel in den Alpen (PDF) (Report)(ням.). München: Bayerisches Staatsministerium für Umwelt und Verbraucherschutz (StMUV), Bayerische Akademie der Wissenschaften (BAdW).
• Pusch, Wolfgang (2010). Watzmann(ням.) (1st ed.). München: Bergverlag Rother. ISBN 978-3-7633-7052-8.
• Rasp, Franz (2013). Watzmann-Ostwand: Alle Routen für Bergsteiger und Kletterer (Gebietsführer)(ням.). Oberhaching: Bergverlag Rother. ISBN 3-7633-4141-2.
• Schöner, Hellmut (1943). Zweitausend Meter Fels – Ein Watzmann-Ostwand-Buch(ням.). Salzburg: Das Bergland-Buch.
• Sinek, Ludwig (1922). Von den drei höchsten Felswänden der Ostalpen [Пра тры найвышэйшыя скальныя сцены Усходніх Альпаў]. Zeitschrift des Deutschen und Österreichischen Alpenvereins(ням.). LIII: 74–90 – via ANNO — AustriaN Newspapers Online.
• von Frerichs, Wilhelm (1903). Der Watzmann. Zeitschrift des Deutschen Alpenvereins / Zeitschrift des Deutschen und (des) Österreichischen Alpenvereins(ням.). XXXIV: 298–330 – via ANNO — AustriaN Newspapers Online.

Спасылкі

• На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Вацман
• Watzmannstock даведнік на сайце Wikivoyage
• Watzmann (англ.). peakbagger.com.
• Watzmann (ням.). geofinder.ch.