Венцаслаў Венцаслававіч Пелікан

З пляцоўкі Вікіпедыя
Jump to navigation Jump to search
Венцаслаў Венцаслававіч Пелікан
польск.: Wacław Pelikan
Пеликан, Вацлав, 1873.jpg
Дата нараджэння 11 верасня 1790(1790-09-11)
Месца нараджэння
Дата смерці 9 (21) чэрвеня 1873 (82 гады)
Месца смерці
Месца пахавання
  • Пеліканы[d]
Грамадзянства
Дзеці: Яўген Пелікан[d]
Род дзейнасці хірург
Месца працы
  • Віленскі ўніверсітэт[d]
Навуковая ступень доктар медыцыны[d]
Альма-матар
  • Віленскі ўніверсітэт[d]
Узнагароды і прэміі
ордэн Святога Аляксандра Неўскага ордэн Белага арла ордэн Святога Уладзіміра 2 ступені Ордэн Святой Ганны I ступені ордэн Святога Станіслава I ступені

Венцасла́ў (Вацла́ў) Венцасла́вавіч Пеліка́н (11 верасня 1790, Слонім — 9 чэрвеня 1873, маёнт. Пеліканы каля в. Опса) — рэктар Віленскага ўніверсітэта, дзеяч расійскай медыцынскай навукі 19 ст. Сапраўдны тайны саветнік (1870). Ганаровы член-карэспандэнт Пецярбургскай медыка-хірургічнай акадэміі, член Віленскага і Варшаўскага медыцынскіх таварыстваў, таварыства кіеўскіх дактароў і Харкаўскага ўніверсітэта.

Біяграфія[правіць | правіць зыходнік]

Нарадзіўся ў сям’і Вацлава Пелікана[1], музыканта слонімскага аркестра кн. Міхала Казіміра Агінскага. Род В. Пелікана паходзіў з дробнай шляхты. Пачатковую адукацыю Венцаслаў Пелікан атрымаў у школах Слоніма і Маладзечна, у 1809 праслухаў курс філасофскіх навук у інстытуце пры Віленскім універсітэце, у тым жа 1809 паступіў у Пецярбургскую медыкахірургічную акадэмію, якую скончыў у 1813 з залатым медалём. Быў уладкаваны на працу на кафедру хірургічнай паталогіі і клінікі, якую ўзначальваў тады знакаміты хірург І. Буш, дзе да 1814 зрабіў 58 хірургічных аперацый. 24.7.1816 В. Пелікан за працу «Аб анеурызмах» атрымаў вучоную ступень доктара медыцыны і хірургіі, у тым жа годзе быў абраны прафесарам кафедры хірургічнай паталогіі і хірургічнай клінікі Віленскага ўніверсітэта, выкладае студэнтам хірургію, анатомію і судзебную медыцыну. Праз два гады ён атрымлівае пасаду ад’юнкта-прафесара за цыкл лекцый «Аб перашкодах, якія сустракаюцца пры даставанні каменя з мачавога пухіра, і спосабах пераадольвання іх». У першыя ж гады працы здабыў славу выдатнага майстра хірургічнай справы. Выкладаў ва ўніверсітэце, займаўся хірургічнай практыкай, загадваў хірургічнай клінікай. За свой кошт В. Пелікан стварыў хірургічны кабінет з наборам інструментаў і бібліятэку. Апублікаваў некалькі навуковых артыкулаў, вынайшоў і ўдасканаліў некаторыя медыцынскія інструменты і прыстасаванні. У 1821 В. Пелікан стаў старшынёй Віленскага таварыства лекараў.

Калі ў 1823 улады пачалі палітычнае следства над студэнтамі, прыхільнікамі незалежнасці Рэчы Паспалітай, В. Пелікан прыняў удзел у следстве, што выклікала абурэнне патрыятычнай віленскай грамадскасці. Але супрацоўніцтва з уладамі паўплывала на кар’еру В. Пелікана, у 1824 ён прызначаны дэканам лекарскага факультэта, пазней выконваў абавязкі рэктара. У 1826 — прызначаны рэктарам Віленскага ўніверсітэта. На гэтай пасадзе В. Пелікан паказаў сябе як здольны адміністратар і арганізатар, шмат зрабіў дзеля ўмацавання базы універсітэта, павышэнню якасці адукацыі. Быў старшынёю камітэта па складанні праекта Віленскай навучальнай акругі і новага статута Віленскага ўніверсітэта.

У канцы 1820-х у Віленскім універсітэце склаліся тры прафесарскія групоўкі. Лідарам адной з іх быў сам рэктар — В.Пелікан. Другая група — «Старэйшыя» стварылася вакол загадчыка кафедры фізіялогіі медыцынскага факультэта М. Міаноўскага. «Група маладых» складалася ў асноўным з маладых выкладчыкаў[2].

Пасля падаўлення паўстання 1830—1831 гадоў Віленскі ўніверсітэт быў зачынены, выкладчыкі і студэнты (г.зв. «віленская інтэлегенцыя») пераведзеныя ва ўніверсітэты Масквы, Пецярбурга і Кіева, некаторыя больш не выкладалі і не вучыліся. Улады запатрабавалі ад В. В. Пелікана характарысткі выкладчыкам, былы рэктар падзяліў на тры групы: надзейных, сумніўных і ненадзейных. Асабліва адмоўна ён характарызаваў праф. Л. Бароўскага, І. Фонберга, А. Вырвіча, А. Снядэцка і Ю. Ярашэвіча.[2].

Пасля закрыцця ўніверсітэта В. Пелікан прымаў актыўны ўдзел у падрыхтоўцы да адкрыцця Віленскай медыкахірургічнай акадэміі, а потым працуе ў розных медыцынскіх установах. 3 1838 ён узначальвае ваенны шпіталь, які ператварыў у выдатную клініку медыцынскага факультэта Маскоўскага ўніверсітэта. У 1846 В. Пелікан прызначаны дырэктарам медыцынскага дэпартамента ваеннага міністэрства.

У Санкт-Пецярбургу В. В. Пелікан зблізіўся з ў гурткамі Нестара Кукальніка і Яна Баршчэўскага. Магчыма, менавіта В. В. Пелікан распавёў гісторыю П. Багрыма, у раследаванні справы якого прымаў удзел, Я. Баршчэўскаму, за распаўсюд чыяго верша «Бунт хлопаў» (варыянт «Рабункаў мужыкоў») П. Багрым і пацярпеў[3].

У 1851 прызначаны прэзідэнтам імператарскай Санкт-Пецярбургскай медыкахірургічнай акадэміі, дзе ўпершыню пачынае праводзіць акадэмічныя канферэнцыі, на якіх вядомыя дактары і навукоўцы чыталі свае даклады. В. Пелікан шмат зрабіў па рэфармаванню ваеннай медыцыны. Правільнасць і своечасовасць рэформ падцвердзіла неўзабаве Крымская вайна. Сярод важнейшых спраў В. Пелікана ў апошнія гады жыцця — увядзенне з 1866 рускамоўнай фармакапеі, якая замяніла састарэлы лацінскі аналаг і значна палепшыла аптэкарскую справу ў Расіі, рэформа ветэрынарнай справы. Дзейнасць В. Пелікана адзначана ў 1870 наданнем вышэйшага тытула расійскага чыноўніка — сапраўднага тайнага саветніка.

Апроч чытання лекцый, В. Пелікан выдаваў навучальныя дапаможнікі, сабраў шмат матэрыялаў па анатамічнай медыцыне, стварыў новыя хірургічныя інструменты, у т.л. пілу, якая пры пілаванні косці не траўміруе мяккіх тканак, адмысловая фрэза для трэпанацыі чэрапа. Шмат зрабіў В. Пелікан у галине хірургіі сасудаў, вядомыя яго аперацыі на шыі і галаве. Асобныя віды аперацый і тэхнічныя дэталі насілі тады амаль рэвалюцыйны характар.

У 1866 В. Пелікан набыў маёнтак Пеліканы памерам ў 3 тыс. га ў Новааляксандраўскім пав. Ковенскай губ., гэтыя мясціны В. Пелікан звязваў з узнікненнем свайго роду, але пакуль высветлена ці адпавядае гэта рэчаіснасці. Паселішча Пеліканы згадваецца ў дакументах з 17 ст., а таксама пазначана на карце ВКЛ (1613). У гэтым маёнтку В. Пелікан памёр і пахаваны (1873). Нашчадкі В. Пелікана ў міжваенны час жылі ў Відзах, былі ўладальнікамі маёнтка Разалінава, які знаходзіўся непадалёку ад Пеліканаў. Маёнтак Пеліканы не захаваўся, згарэў у час Вялікай Айчыннай вайны. Захаваліся рэшткі капліцы, якая знаходзілася побач з сядзібай. Паводле сведчанняў старажылаў у ёй яшчэ ў канцы 1940-х знаходзілася надмагільная пліта В. Пелікана. Меў сыноў Аляксандра[4], Віктара і Яўгена[5], таксама вядомыя яго ўнукі — Венцаслаў, Аляксандр, Надзея, праўнукі — Аляксандр, Дзміртый, Барыс.

За бездакорную шматгадовую службу Венцаслаў Пелікан быў узнагароджаны шматлікімі ордэнамі і медалямі, у т.л. два ордэны Святога Аляксандра Неўскага, Святой Ганны I і II ступеняў, Святога Станіслава I ступені і інш.

Зноскі

  1. Вацлаў Пелікан — музыкант слонімскага аркестра Агінскага, які часам памылкова лічыцца капельмайстрам. Два гады (верас. 1776 — верас. 1778) атрымліваў штомесячную плату ў 10 дукатаў, потым да сакавіка 1785 — 7 дукатаў. На 1.1.1782 каса К. М. Агінскага завінавацілася Вацлаву Пелікану 44 дукаты, даволі вялікія грошы, што ў сваю чаргу сведчыць аб некаторай заможнасці В. Пелікана і ягонай сям’і. Пасля звальнення з аркестра да канца жыцця В. Пелікан заставаўся ў Слоніме, дзе ў 1797—1798 служыў наглядчыкам Слонімскага палаца (замка) Агінскага. Бацька Венцаслава Пелікана. Гл.: Andrzej Ciechanowiecki. Michał Kazimierz Ogiński und sein Musenhof zu Słonim. Böhlau, Verlag, Köln, Graz, 1961. (бел.перакл: Цеханавецкі А. Міхал Казімір Агінскі і яго «сядзіба музаў» у Слоніме /Пер. з ням. мовы Уладзіміра Сакалоўскага; навук. рэд. пер. і тэкст прадм. Адама Мальдзіса.— Мн.: Беларусь, 1993.; Кр. адтуль: А. Мілер. С. 46; А. Андрыеўскі. Т. 2. С. 176; Б-ка. Рук. 139, 230.)
  2. 2,0 2,1 Шылабрыт Т. Штрыхі да партрэта гісторыка Юзафа Ярашэвіча (1793—1860) // Гістарычны Альманах. Т.2., 1999.
  3. Ільін А. Чому не з’явівся білоруський «Кобзар» у середині ХІХ століття? // Сіверянський літопіс. — 2000. — № 2. — с.161-162.
  4. Аляксандр Венцаслававіч Пелікан — сапраўдны стацкі саветнік, пам. 28.2.1879, пахаваны ў Васкрасенскім[-Навадзевіч’ім] манастры ў Санкт-Пецярбургу побач з іншымі членамі сям’і Пеліканаў. Гл.: СПб. некрополь, т. 3, с. 378.
  5. Яўген Венцаслававіч Пелікан (1824—1884). Пачатковую адукацыю атрымаў дома, дасканала валодаў французскай, нямецкай, англійскай і італьянскай мовамі. Скончыу медыцынскі факультэт Маскоўскага ўніверсітэта і абараніў доктарскую дысертацыю. Пасля абароны працаваў у Расійскай імператарскай медыкахірургічнай акадэміі, дзе чытаў лекцыі па дзіцячых хваробах. З 1848 загадваў рэдакцыяй «Военно-медицинского журнала», а пасля быў выдаўцом газеты «Друг здравия». Па хадайніцтве канферэнцыі акадэміі ў 1853 быў прызначаны прафесарам кафедры судзебнай медыцыны, медыцынскай паліцыі і гігіены, выкладаў у акадэміі судзебную медыцыну і таксікалогію, удзельнічаў у распрацоўцы навуковых пытанняў па гэтых дысцыплінах, увёў у акадэміі навукова-доследны спосаб выкладання таксікалогіі. У 1860 паводле праекта Яўгена Пелікана ў Пецярбургу быў адкрыты Камітэт грамадскага здароўя. У 1861 — прызначаны дырэктарам Медыцынскага дэпартамента Міністэрства ўнутраных спраў Расіі. Навуковыя публікацыі Я. Пелікана прысвечаныя развіццю таксікалогіі, судзебнай медыцыне, эпідэміялогіі, далі пэўны матэрыял па фізіялогіі і хіміі. Таксама Яўген Пелікан быў перакладчыкам і вялікім бібліяфілам. Ад дзеда і бацькі яму засталося шмат рэдкіх і каштоўных кніг, ён сам сабраў вялікую бібліятэку па медыцыне і гісторыі. Пасля смерці Я. Пелікана бібліятэка Пеліканаў была перададзена Расійскай ваеннамедыцынскай акадэміі.

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

  • Грицкевич В. П. С факелом Гиппократа: Из истории белорусской медицины. — Минск: Наука и техника, 1987. — С. 20—138.
  • Крючок Г. Р. Очерки истории медицины Белоруссии. — Минск: Беларусь. 1976. — С. 26—106.
  • Майсяёнак, А., Шарэйка, П. В. Пелікан: Ад Слоніма да Брасчаўшчыны // Браслаўскія чытанні: Матэрыялы 11-й навукова-краязнаўчай канферэнцыі, прысвечанай 925-годдзю Браслава. — Браслаў, 1991. — С. 45—53.
  • Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 12: Палікрат — Праметэй / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2001. — 576 с.: іл. ISBN 985-11-0198-2 (т. 12), ISBN 985-11-0035-8. — С. 262.