Вэцслабада
| Населены пункт | |
| Вэцслабада | |
|---|---|
| лат.: Vecslabada | |
 | |
| 56°15′00″ пн. ш. 27°59′00″ у. д.HGЯO | |
| Краіна | |
| Гісторыя і геаграфія | |
| Вышыня цэнтра | 160 м |
| Насельніцтва | |
| Насельніцтва |
|
| Лічбавыя ідэнтыфікатары | |
| Паштовы індэкс | 5748 |
  Вэцслабада |
|
Вэ́цслабада (лат.: Vecslabada, латг.: Vacsloboda; беларуская назва Старая Слабада) — буйная вёска ў Лудзенскім краі Латвіі, адміністрацыйны цэнтр Істрынскай воласці. Размешчана прыкладна за 318 кіламетраў ад Рыгі, за 50 км ад краявога цэнтра Лудзы і за 20 км ад стыку межаў Латвіі, Беларусі і Расіі. Знаходзіцца на вузкай паласе зямлі паміж трыма азёрамі — Істрас, Дзіляйс і Аўдзэлю, злучанымі паміж сабой невялікімі рэкамі.
Гісторыя
[правіць | правіць зыходнік]У 1897 годзе ў вёсцы налічвалася 32 двары і 265 жыхароў. Падчас аграрнай рэформы 1920-х гадоў вёска была падзелена на асобныя хутары. У 1933 годзе Вэцслабада афіцыйна атрымала статус шчыльнанаселенага пункта (вёскі).
Беларускі рух у міжваенны перыяд
[правіць | правіць зыходнік]У пачатку 1920-х гадоў Старая Слабада стала важным цэнтрам беларускага нацыянальна-культурнага жыцця ў Латгаліі[2]. У 1921 годзе тут быў заснаваны мясцовы аддзел культурна-асветнага таварыства «Бацькаўшчына» (яго статут падпісалі 9 чалавек падчас устаноўчага сходу ў Дзвінску 25 сакавіка 1921 года)[3]. У тым жа годзе мясцовая школа была ператворана ў беларускую пачатковую школу, якая ў 1926 годзе атрымала статус Дзяржаўнай Істрынскай пачатковай школы[4]. У 1928 годзе па праекце архітэктара Індрыкіса Бланкенбургаса быў пабудаваны новы будынак для 6-класнай школы на 291 вучня, у якім таксама размясціўся інтэрнат (для 55 дзяўчат і 58 хлопцаў)[4].
Мясцовыя настаўнікі і вучні праяўлялі вялікую цікавасць да тэатральнага мастацтва[5]. У вёсцы рэгулярна ладзіліся гастролі тэатральных калектываў з іншых гарадоў[6]. 17 красавіка 1926 года ў Старой Слабадзе адбылася пастаноўка п'есы Янкі Купалы «Паўлінка», выкананая артыстамі Рыжскага беларускага народнага тэатра[7]. Вясной 1928 года з гастролямі зноў прыязджала рыжская трупа, якая паказала тут спектаклі 17 красавіка[6]. У гэты час у школе дзейнічала і свая аматарская драматычная дружына[5]. Мясцовыя жыхары таксама далучаліся да збору беларускага фальклору для Беларускага навукова-краязнаўчага таварыства ў Латвіі, напрыклад, Галіна Нікіфароўская запісала «Беларускія прыпеўкі з Істрэнскай воласці»[8].
У 1935 годзе ў Істрынскай Дзяржаўнай 6-класнай пачатковай школе працавала 12 настаўнікаў і навучалася 360 дзяцей[4]. Аднак пасля ўсталявання ў 1934 годзе аўтарытарнай дыктатуры Карліса Улманіса беларускае школьніцтва і грамадскія арганізацыі ў вёсцы былі паступова ліквідаваны падчас кампаніі латышызацыі[9]. Дзяржаўная прапаганда (у прыватнасці, выданне Вільбертса Краснайса) выкарыстоўвала інтэрв'ю з мясцовымі жыхарамі (напрыклад, з нейкім Андрушонакам з Істры), каб давесці, што ў мінулым тут гучала толькі латышская мова, беспадстаўна апісваючы мясцовых беларусаў як абруселых латышоў[10].
У гады Другой сусветнай вайны каля вёскі адбыўся Вэцслабадскі бой паміж савецкімі партызанамі і нямецкімі войскамі.
Савецкі перыяд і сучаснасць
[правіць | правіць зыходнік]У часы Латвійскай ССР у 1944 годзе школа перайшла на рускую мову навучання, а ў 1945 годзе была пераўтворана ў Істрынскую сярэднюю школу (доўгі час яна лічылася самай маленькай сярэдняй школай у Латвіі і была канчаткова закрыта ў 2018 годзе). Вёска з'яўлялася цэнтрам Істрынскага сельсавета Лудзенскага раёна, тут размяшчалася цэнтральная сядзіба саўгаса «Істра».
У сучаснай Вэцслабадзе дзейнічаюць валасная адміністрацыя, дзіцячы сад, Істрынскі дом культуры, бібліятэка і пошта.
Насельніцтва
[правіць | правіць зыходнік]
| |||||||||
Славутасці
[правіць | правіць зыходнік],_Istras_pagasts,_Ludzas_novads,_Latvia.jpg)
- Праваслаўны храм Уваскрэсення Хрыстова (пабудаваны ў 1908 г.) — адзін з найбуйнейшых сельскіх храмаў Латвіі.
- Істрынскі касцёл Беззаганнага Зачацця Дзевы Марыі.
- Востраў Пану на возеры Істрас (прыродны помнік з 1925 года з калоніяй шэрых чапляў).
Вядомыя асобы
[правіць | правіць зыходнік]- Роландс Калніньш (1922—2022) — латышскі кінарэжысёр.
Крыніцы
[правіць | правіць зыходнік]- 1 2 Vietvārdu datubāze: Informācija par Vecslabadu — 2005.
- ↑ Панізнік 2017, с. 43—44.
- ↑ Панізнік 2017, с. 44.
- 1 2 3 Istras skola
- 1 2 Грыбоўскі (тэатр) 2023, с. 13.
- 1 2 Грыбоўскі (тэатр) 2023, с. 15.
- ↑ Панізнік 2017, с. 43.
- ↑ Грыбоўскі (БНКТЛ) 2023, с. 63.
- ↑ Грыбоўскі (Улманіс) 2022, с. 599—600.
- ↑ Krasnais 1938, с. 14.
Літаратура
[правіць | правіць зыходнік]- Krasnais V. Baltkrievi kā latviešu tautas zars. — Rīga: Latvju nacionālās jaunatnes savienības apgāds, 1938. — 36 с.
- Грыбоўскі Ю. Беларусы Латвіі ва ўмовах аўтарытарнага рэжыму Карліса Улманіса (1934—1940 гг.) // Запісы БІНіМ : часопіс. — 2022. — № 42. — С. 589—621.
- Грыбоўскі Ю. Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі: стварэнне і дзейнасць (1932–1936) // Беларускі Гістарычны Агляд : часопіс. — 2023. — Т. XXX. — С. 52—77.
- Грыбоўскі Ю. Беларускі тэатр у міжваеннай Латвіі // Acta Albaruthenica : часопіс. — 2023. — В. 23. — С. 7—30. — ISSN 1898-8091. — DOI:10.31338/2720-698Xaa.23.1
- Панізнік С. Глядзіце сонцу ў вочы (з берагоў латвійскага Надзвіньня) // Культура. Нацыя : часопіс. — 2017. — Снежань — № 20. — С. 39—50. — ISSN 2291-4757.
