Віталь Іосіфавіч Гальданскі

Віталь Іосіфавіч Гальданскі
Дата нараджэння	18 чэрвеня 1923(1923-06-18)
Месца нараджэння	Віцебск, Віцебская губерня, РСФСР, СССР
Дата смерці	14 студзеня 2001(2001-01-14) (77 гадоў)
Месца смерці	Масква, Расія
Месца пахавання	Новадзявочыя могілкі
Грамадзянства	Беларуская ССР  Расія  СССР
Бацька	Іосіф Яфімавіч Гальданскі[d]
Род дзейнасці	хімік, фізік, выкладчык універсітэта, вучоны-ядзершчык
Навуковая сфера	хімічная фізіка, хімія і ядзерная фізіка
Месца працы	Маскоўскі фізіка-тэхнічны інстытут МДУ Нацыянальны даследчы ядзерны ўніверсітэт «МІФІ» Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт тонкіх хімічных тэхналогій імя М. В. Ламаносава[d] Інстытут хімічнай фізікі імя М. М. Сямёнава РАН Фізічны інстытут імя П. М. Лебедзева РАН[d] Інстытут хімічнай фізікі імя М. М. Сямёнава РАН Інстытут хімічнай фізікі імя М. М. Сямёнава РАН Інстытут хімічнай фізікі імя М. М. Сямёнава РАН Інстытут хімічнай фізікі імя М. М. Сямёнава РАН
Навуковая ступень	доктар фізіка-матэматычных навук
Альма-матар	хімічны факультэт МДУ[d] (1947) МДУ (1944) ЛДУ
Навуковы кіраўнік	Мікалай Мікалаевіч Сямёнаў
Член у	Акадэмія навук СССР (29 снежня 1981) Eötvös Loránd Fizikai Társulat[d] Нью-Ёркская акадэмія навук[d] Амерыканскае фізічнае таварыства Леапальдзіна Амерыканскае хімічнае таварыства Бразільская акадэмія навук[d] Акадэмія навук СССР International Union of Pure and Applied Physics[d] (1987) Акадэмія навук ГДР Амерыканская акадэмія мастацтваў і навук Q4398046? (2001) Амерыканскае філасофскае таварыства Еўрапейская акадэмія Нацыянальная акадэмія навук ЗША Акадэмія навук Грузіі Шведская каралеўская акадэмія навук Расійская акадэмія прыродазнаўчых навук[d] Расійская акадэмія навук
Прэміі
Узнагароды	медаль «За абарону Ленінграда» (1942) прэмія імя Д. І. Мендзялеева[d] (1966) Залаты медаль імя Д. І. Мендзялеева[d] (1975) Khlopin Prize[d] (1977) Прэмія стагоддзя[d] (1991) прэмія Гумбальта (1991) Залаты медаль імя М. М. Сямёнава[d] (1996) State Prize of the Russian Federation in Science and Technology[d] (2000)

Віталь Іосіфавіч Гальданскі (18 чэрвеня 1923, Віцебск — 14 студзеня 2001, Масква) — вучоны ў галіне хімічнай і ядзернай фізікі і грамадскі дзеяч.

Акадэмік Расійскай АН (1981, член-карэспандэнт, 1962), член Нью-Ёркскай АН (1974), Германскай акадэміі прыродазнаўцаў «Леапальдзіна» (1976) і АН іншых краін. Доктар фізіка-матэматычных навук (1954), прафесар (1956).

Біяграфія

Гальданскі нарадзіўся ў Віцебску, у 1928 годзе яго сям’я пераехала ў Ленінград; унук рабіна Іосіфа Абрамавіча Меламеда. Вучыўся ў школе № 2 Куйбышаўскага раёна (цяпер школа № 207). У 1939 ён паступіў на хімічны факультэт Ленінградскага ўніверсітэта. З пачаткам вайны ён уступіў у студэнцкі будаўнічы батальён, атрымаў раненне, перажыў суровую блакадную зіму. Затым ён быў эвакуіраваны ў Казань, дзе працягнуў вучобу, якая была завершана ўжо ў Маскоўскім універсітэце ў 1944 годзе.

Пасля гэтага Гальданскі паступіў у аспірантуру Інстытута хімічнай фізікі да М. М. Сямёнава, па завяршэнні якой у 1947 годзе абараніў кандыдацкую дысертацыю.

У 1952—1961 ён працаваў у Фізічным інстытуце АН СССР, у лабараторыі У. І. Векслера, загадваў сектарам, у 1954 абараніў доктарскую дысертацыю.

У 1961 годзе Гальданскі вярнуўся ў Інстытут хімічнай фізікі АН СССР (пазней — імя М. М. Сямёнава), кіраваў лабараторыяй (з 1961), аддзелам (з 1974), быў намеснікам дырэктара (1987—1988), а ў 1988—1994 дырэктарам інстытута. Адначасова ён выкладаў у МФТІ, МІФІ (з 1951, на пасадзе прафесара — з 1956) і на хімічным факультэце МДУ. З 1974 па 1985 год загадваў кафедрай фізічнай хіміі ў МІТХТ імя М. В. Ламаносава З 1994 Гальданскі быў Саветнікам Прэзідыума РАН.

Гальданскі вёў актыўную грамадскую дзейнасць, з’яўляўся намеснікам старшыні праўлення Усесаюзнага таварыства «Знание» (1964—1990), віцэ-прэзідэнтам Міжнароднага саюза тэарэтычнай і прыкладной фізікі (1984—1987), старшынёй Расійскага Пагуошскага камітэта (1987—2001), намеснікам старшыні камітэта навукоўцаў за глабальную бяспеку, галоўным рэдактарам часопісаў «Химия высоких энергий» і «Химическая физика», членам рэдакцыйнай калегіі часопіса «Наука и жизнь», абіраўся народным дэпутатам СССР (1989—1991).

В. І. Гальданскі памёр 14 студзеня 2001 года. Пахаваны на Новадзявочых могілках у Маскве.

Быў жанаты з дачкой акадэміка М. М. Сямёнава.

Стрыечны брат — Рыгор Якаўлевіч Шапіра; дзядзька — Ілья Іосіфавіч Меламед.

Навуковая дзейнасць

Навуковыя працы Гальданскага прысвечаны хімічнай фізіцы, хіміі высокіх энергій і нізкіх тэмператур, ядзернай хіміі і фізіцы, фізіцы элементарных часціц, квантавай хімічнай кінетыцы, біяхімічнай фізіцы. Яго кандыдацкая дысертацыя была прысвечана пытанням хімічнага каталізу, аднак затым ён пераключыўся на ядзерную тэматыку. Ён вывучаў на сінхрацыклатроне ў Дубне паглынанне і размнажэнне высокаэнергетычных нейтронаў у цяжкіх мішэнях. Падчас працы ў ФІАНе ён эксперыментальна выявіў з’яву электрамагнітнай палярызавальнасці адронаў (1957), даследаваў працэсы фотанараджэння пі-мезонаў на вадародзе і чаранкоўскае выпраменьванне часціц у атмасферы (1954, сумесна з Г. Б. Жданавым), пашырыў магчымасці карэляцыйнага метаду вымярэння характарыстык ядзерных рэакцый (1955, сумесна з М. І. Падгарэцкім). На аснове сваіх тэарэтычных распрацовак ён прадказаў існаванне і разлічыў характарыстыкі шэрагу нестабільных ізатопаў.

У 1960 годзе Гальданскі прадказаў новы від ядзернага распаду, які адбываецца з выпусканнем пар нуклонаў — нейтронаў і пратонаў (эксперыментальна выяўленыя ў ЗША ў 1979 і 1982 адпаведна). Іншая з’ява, прадказаная сумесна з А. І. Ларкіным у 1967, — ядзерны эфект Джозефсана — назіралася ў 1974—1982.

Адкрыў двухнуклонную радыеактыўнасць атамных ядзер (1960; эфект Гальданскага), утварэнне і распад звышцяжкага гелію-8 (1959), утварэнне палімераў ва ўдарнай хвалі (1964), існаванне квантавай нізкатэмпературнай мяжы скорасці хімічных рэакцый (1967).

Шэраг прац прысвечаны вывучэнню хімічных уласцівасцяў рэчыва дзякуючы ядзерным з’явам. У прыватнасці, эфект Мёсбаўэра можа быць выкарыстаны для даследавання анізатрапіі рухаў атамаў у малекулах (эфект Гальданскага—Карагіна) і крышталяў і монакрышталяў у полікрышталях, дынамічных уласцівасцяў бялковых малекул, стварэння гама-лазераў на мёсбаўэраўскіх пераходах (сумесна з Ю. М. Каганам).

У 1970—1973 Гальданскі паказаў неўжывальнасць класічнага закона Арэніуса для скорасцяў хімічных рэакцый пры нізкіх тэмпературах: ім была адкрыта квантавая мяжа скорасці рэакцый, якія праходзяць за кошт тунэлявання нават зблізку абсалютнага нуля. Ён таксама вядомы як заснавальнік хімічнай фізікі пазітрона і пазітронія, паказаў магчымасць полімерызацыі пад дзеяннем ударных хваляў, што было прызнана як навуковае адкрыццё і занесена ў Дзяржаўны рэестр адкрыццяў СССР пад № 125 з прыярытэтам ад 1964. У апошнія гады ён займаўся пытаннямі перадбіялагічнай эвалюцыі і, у прыватнасці, хіральнасці ў прыродзе.

Узнагароды

• Медаль «За абарону Ленінграда» (1942)
• Медаль «За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941-1945 гг.» (1945)
• Медаль «За доблесную працу ў Вялікай Айчыннай вайне 1941-1945 гг.» (1945)
• Медаль «За працоўную доблесць» (1952)
• Прэмія Д. І. Мендзялеева (1966)
• Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга (1967, 1973)
• Залаты медаль імя Д. І. Мендзялеева (1975)
• Ордэн Кастрычніцкай Рэвалюцыі (1975)
• Прэмія В. Р. Хлопіна (1977)
• Ленінская прэмія (1980)
• Ордэн Леніна (1983)
• Прэмія імя А. Гумбальдта (1991)
• Прэмія Нью-Ёркскай АН (1991)
• Ордэн «За заслугі перад Айчынай» IV ступені (1995)
• Залаты медаль імя М. М. Сямёнава (1996)
• Дзяржаўная прэмія Расійскай Федэрацыі (2000)

Публікацыі

Кнігі

• В. И. Гольданский, Е. М. Лейкин. Превращения атомных ядер. — М.: выдавецтва АН СССР, 1958.
• В. И. Гольданский, А. В. Куценко, М. И. Подгорецкий. Статистика отсчётов при регистрации ядерных частиц. — М.: Физматгиз, 1959.
• А. М. Балдин, В. И. Гольданский, И. Л. Розенталь. Кинематика ядерных реакций. — М.: Физматгиз, 1959.
• В. И. Гольданский. Эффект Мёссбауэра и его применение в химии. — М.: выдавецтва АН СССР, 1963.
• В. И. Гольданский. Новые элементы в периодической системе Д. И. Менделеева. — 3-е изд. — М.: Атомиздат, 1964.
• В. И. Гольданский. Физическая химия позитрона и позитрония. — М.: Наука, 1968.
• В. И. Гольданский, А. В. Доленко, Б. Г. Егиазаров и др. Гамма-резонансные методы и приборы для фазового анализа минерального сырья. — М.: Атомиздат, 1974.

Некаторыя артыкулы

• В. И. Гольданский. Ядерные превращения при бомбардировке частицами высокой энергии. // УФН. — 1950. — Т. 40. — № 2.
• А. Л. Любимов, Б. В. Медведев, В. И. Гольданский. Рассеяние и поглощение нуклеонов высокой энергии. Часть 1. // УФН. — 1952. — Т. 48. — № 12.
• А. Л. Любимов, Б. В. Медведев, В. И. Гольданский. Рассеяние и поглощение нуклеонов высокой энергии. Часть 2. // УФН. — 1953. — Т. 49. — № 1.
• В. И. Гольданский. Новое об элементе № 102. // УФН. — 1959. — Т. 67. — № 1.
• А. И. Базь, В. И. Гольданский, Я. Б. Зельдович. Неоткрытые изотопы легких ядер. // УФН. — 1960. — Т. 72. — № 10.
• В. И. Гольданский, Л. К. Пекер. Некоторые вопросы изомерии атомных ядер. // УФН. — 1961. — Т. 73. — № 4.
• А. И. Базь, В. И. Гольданский, Я.Б. Зельдович. Систематика легчайших ядер. // УФН. — 1965. — Т. 85. — № 3.
• В. И. Гольданский. ДВУПРОТОННАЯ РАДИОАКТИВНОСТЬ (Перспективы обнаружения и изучения). // УФН. — 1965. — Т. 87. — № 10.
• В. И. Гольданский. Исследования в области гамма-резонансной (мёссбауэровской) спектроскопии. // УФН. — 1966. — Т. 89. — № 7.
• В. И. Гольданский. Некоторые новые применения физических методов в химии. // УФН. — 1970. — Т. 100. — № 4.
• В. И. Гольданский. О связях ядерной и химической физики. // УФН. — 1976. — Т. 118. — № 2.
• Р. Г. Васильков, В. И. Гольданский, В. В. Орлов. Об электрическом бридинге. // УФН. — 1983. — Т. 139. — № 3.
• В. И. Гольданский. О двупротонной радиоактивности. // УФН. — 1983. — Т. 141. — № 12.
• В. И. Гольданский, В. В. Кузьмин. Спонтанное нарушение зеркальной симметрии в природе и происхождение жизни. // УФН. — 1989. — Т. 157. — № 1.
• В. А. Аветисов, В. И. Гольданский. Физические аспекты нарушения зеркальной симметрии биоорганического мира. // УФН. — 1996. — Т. 166. — № 8.
• Ю. Ф. Крупянский, В. И. Гольданский. Динамические свойства и энергетический ландшафт простых глобулярных белков. // УФН. — 2002. — Т. 172. — № 11.

Літаратура

• Гальданскі Віталій Іосіфавіч // Беларуская энцыклапедыя : у 18 т. / рэдкал.: Г. П. Пашкоў [і інш.]. — Мн., 1997. — Т. 4. — С. 477.
• Гальданскі Віталій Іосіфавіч // Памяць: гісторыка-дакументальная хроніка Віцебска : у 2 кн. / рэдкал.: Г. П. Пашкоў [і інш.]; склад. А. І. Мацяюн; маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн., 2003. — Кн. 2. — С. 524.
• Ю. А. Храмов. Физики: Биографический справочник. — 2-е изд. — М.: Наука, 1983. — С. 88.
• А. П. Александров, Я. Б. Зельдович, М. А. Марков, Семёнов Н. Н., В. Я. Френкель, Ю. Б. Харитон, Н. М. Эмануэль. ВИТАЛИЙ ИОСИФОВИЧ ГОЛЬДАНСКИЙ (К шестидесятилетию со дня рождения). // УФН. — 1983. — Т. 140. — № 6.
• А. П. Александров, Ж. И. Алферов, С. Т. Беляев, А. С. Боровик-Романов, А. Л. Бучаченко, Ю. М. Каган, Ю. А. Осипьян, А. Н. Скринский, Ю. Б. Харитон. Виталий Иосифович Гольданский (К семидесятилетию со дня рождения). // УФН. — 1993. — Т. 163. — № 8.
• Храмов Ю. А. Гольданский Виталий Иосифович // Физики: Биографический справочник / Под ред. А. И. Ахиезера. — Изд. 2-е, испр. и дополн. — М.: Наука, 1983. — С. 88. — 400 с. — 200 000 экз. (в пер.)

Спасылкі

• Биография В. И. Гольданского (руск.)
• Профіль Віталя Іосіфавіча Гальданскага на афіцыйным сайце РАН