Галаўэй

Галаўэй
Лох-Трул, Галаўэйскі лясны парк
Іншыя назвы	англ.: Galloway шатл. гэл.: Gall-Ghàidhealaibh скотс: Gallowa
Экзатапонімы	лац.: Gallovidia
Геаграфічны рэгіён	Брытанскія астравы
Лакалізацыя	паўднёвы захад Шатландыі
Насельніцтва	галаўэйцы
У складзе	Вялікабрытанія
Уключае	Уігтаўншыр, Керкубрышыр
Медыяфайлы на Вікісховішчы

Галаўэй (англ.: Galloway; шатл. гэл.: Gall-Ghàidhealaibh; скотс: Gallowa; лац.: Gallovidia) — гістарычная вобласць на паўднёвым захадзе Шатландыі, якая ўключае ў сябе гістарычныя графствы Уігтаўншыр і Керкубрышыр. Цяпер рэгіён адміністрацыйна ўваходзіць у склад вобласці Дамфрыс-энд-Галаўэй.

Галаўэй абмываецца Ірландскім морам з захаду і поўдня, на поўначы мяжуе з Галаўэйскімі пагоркамі, а на ўсходзе — з ракой Ніт; мяжа паміж Керкубрышырам і Уігтаўншырам праходзіць па рацэ Кры. На працягу гісторыі вызначэнне і памеры рэгіёна неаднаразова мяняліся.

Жыхароў Галаўэя называюць «галаўэйцамі» або «галавідыйцамі» (ад Gallovidian). Рэгіён атрымаў сваю назву ад Gall-Gàidheil (літар. «гэлы-чужынцы») — народа змешанага гэльска-скандынаўскага паходжання, які, відаць, пасяліўся тут у X стагоддзі. Галаўэй заставаўся гэльскамоўным рэгіёнам нашмат даўжэй, чым іншыя вобласці Шатландскай нізіны, а асобная мясцовая разнавіднасць шатландскай гэльскай мовы захоўвалася тут прынамсі да XVIII стагоддзя. Лічыцца, што апошнім яе носьбітам была Маргарэт МакМюрэй з Карыка, спачылая ў 1760 годзе.

Назва

Назва рэгіёна Галаўэй паходзіць ад старагэльскага «i nGall Gaidhealaib», што азначае «сярод [народа] гал-гайдэлаў». Гэльскае слова «Gaidheal» (мн. л. Gaidheil) — гэта саманазва гэлаў, г.зн. носьбітаў гайдэльскіх (гэльскіх) моў. Словам «Gall» (мн. л. Gaill), насупраць, гэлы абазначалі «чужынцаў», а менавіта ў тую эпоху — прышлых скандынаваў. Такім чынам, Gall Gaidheil — гэта «чужынцы-гайдэлы», або нарвега-гэлы. Напэўна, так называлі насельніцтва змешанага скандынаўска-гэльскага паходжання, якое насяляла Гебрыдскія астравы і частку былога каралеўства Дал Рыяда.

Упершыню тэрмін «Gall Gaidheil» пісьмова засведчаны ў IX стагоддзі. Ён згадваецца ў Аналах Ульстэра ў сувязі з правадыром нарвега-гэлаў па імені Кайтыль Фінд, які пацярпеў паразу ў бітве ў Ірландыі ў 857 годзе. Гэты тапонім таксама пацвярджаецца старажытнаскандынаўскімі крыніцамі: у «Сазе пра аркнейцаў» (XIII стагоддзе) Галаўэй згадваецца як Gaddgeðlar — назва, відавочна вытворная ад «Gall Gaidheil».

У сучаснай шатландскай гэльскай мове рэгіён называецца Gall-Ghaidhealaibh. У валійскай мове тапонім мае выгляд Gallwyddel, адкуль узніклі сярэднявечныя формы Gallwitheia, Gallwitha, а таксама лацінскае Gallovidia і англійскае Galloway.

Геаграфія і рэльеф

Асноўныя рэкі і гарады Галаўэя

Галаўэй ахоплівае тую частку Шатландыі, што ляжыць на поўдзень ад водападзелу Паўднёва-Шатландскага ўзвышша і на захад ад ракі Ніт. Традыцыйна яго апісвалі як тэрыторыю, што распасціраецца ад «схілаў Гленапа (Braes of Glenapp) да ракі Ніт». Даліны рэк Ур-Уотэр, Уотэр-оф-Кэн, Ды і Кры, якія цякуць з поўначы на поўдзень, даюць большую частку ворных зямель, хоць яны сустракаюцца і на ўзбярэжжы. У цэлым, аднак, ландшафт тут перасечаны, а глебавае покрыва пераважна неглыбокае.

Агульны ўхіл мясцовасці на поўдзень і паўднёвае ўзбярэжжа абумоўліваюць мяккі і вільготны клімат, дзякуючы чаму тут шмат добрых пашы.

Паўночная частка Галаўэя вызначаецца надзвычай перасечаным рэльефам і ўяўляе сабой найбуйнейшы масіў дзікай прыроды ў Брытаніі на поўдзень ад Шатландскага нагор’я. Гэтая мясцовасць вядомая як Галаўэйскія пагоркі.

Землекарыстанне

Гістарычна Галаўэй славіўся як конегадоўляй, так і развядзеннем буйной рагатай жывёлы; вытворчасць малака і ялавічыны па-ранейшаму застаецца тут асноўнымі галінамі прамысловасці. Таксама ў рэгіёне развітыя лесанарыхтоўкі і, у пэўнай ступені, рыбная лоўля.

Спалучэнне пагорыстага рэльефу і высокага ўзроўню ападкаў стварае найлепшыя ўмовы для вытворчасці гідраэлектраэнергіі, і ў 1929 годзе было распачата будаўніцтва сеткі плацін Галаўэйскай гідраэнергетычнай схемы. З таго часу выпрацоўка электраэнергіі з’яўляецца важнай галіной эканомікі рэгіёна. Апошнім часам на водападзеле быў усталяваны шэраг ветраных турбін, таксама плануецца будаўніцтва буйной марской ветраэлектрастанцыі, што павялічвае выпрацоўку «зялёнай энергіі» ў Галаўэі.

Галаўэй з’яўляецца радзімай вынослівай пароды чорнай камолай (бязрогай) каровы, вядомай як галаўэйская. Разам з ёй існуе і больш адметная разнавіднасць — галаўэйская апяразаная.

Гісторыя

Каменны век

Каменны круг Торхаўскі

Камерны кайрн Кэрнхолі

Мяркуецца, што археалагічны помнік Барсалах-Форт (Barsalloch Fort) у Галаўэі часткова датуецца перыядам сярэдняга каменнага веку (мезаліту), што больш за 6000 гадоў да н. э. Да часу неаліту адносіцца ўжо цэлы шэраг помнікаў: стаячыя камяні Драмтродан (Drumtroddan), каменны круг Торхаўскі (Torhousekie) і камерны кайрн Кэрнхолі (Cairnholy). Знамянальна таксама, што каля Гленлуса (Уігтаўншыр) была знойдзена адна з самых старажытных ва ўсёй Еўропе пастак-ям.

Жалезны век

У Галаўэі жалезны век — гэта перыяд, у якім археалагічныя знаходкі дагістарычнай эпохі і пісьмовая гісторыя пачынаюць перасякацца. Помнікі жалезнага веку ў Галаўэі падобныя да тых, што знаходзяць у астатняй Шатландыі. Да ягоных уласцівых археалагічных помнікаў адносяцца кранагі, мысавыя гарадзішчы і дуны.

У Галаўэі назіраецца відавочная перавага кранагаў у параўнанні з некаторымі іншымі рэгіёнамі Шатландыі. Гэта ў многім тлумачыцца геаграфіяй рэгіёна, багатага азёрамі (або цяпер зніклымі азёрамі), а таксама тым, што асушэнне азёр у Галаўэі адбылося пазней, чым у іншых рэгіёнах. Гэта прывяло да больш высокай захаванасці некранутых помнікаў, даступных для археалагічных даследаванняў, а выяўленне такіх аб’ектаў выклікала цікавасць у антыквараў. Напрыклад, помнік Блэк-Лох-оф-Міртан (Black Loch of Myrton; верагодна, датаваны V стагоддзем да н.э.) быў знойдзены ў XIX стагоддзі падчас асушальных работ у маёнтку сям’і Максвэлаў. Гэты аб’ект прыцягнуў увагу мясцовага антыквара, сэра Герберта Максвэла, які правёў першасныя раскопкі. Першапачаткова Блэк-Лох-оф-Міртан лічыўся кранагам, але пазней быў перакваліфікаваны ў «прыазёрнае паселішча» (lochside village).

Размяшчэнне мысавых гарадзішчаў строга вызначана рэльефам мясцовасці. У Галаўэі яны, як правіла, займаюць прыбярэжныя мысы, якія выходзяць на заліў Солўэй-Ферт. Па словах Туліса, даследаванне аднаго такога помніка ў Каргідаўне (Carghidown) выявіла «спарадычна займаны прытулак», а таксама тое, што «амаль ніводнае мысавае гарадзішча займала надзейнае абарончае становішча або мела непасрэдны выхад да мора».

Хоць многія з захаваных помнікаў уяўляюць сабой часова заселеныя месцы або асобныя жытлы, існуюць таксама прыклады паселішчаў з некалькімі домагаспадаркамі. Адным з іх з’яўляецца стаянка Рыспейн-Кэмп (Rispain Camp) каля Уітхарна (Whithorn), дзе выяўлена разнавіднасць хлебнай пшаніцы, унікальная для паселішчаў жалезнага веку ў Галаўэі. Гэта можа сведчыць пра тое, што ў Рыспейн-Kэмпе прымяняліся іншыя метады вядзення сельскай гаспадаркі, чым у астатнім Галаўэі, асабліва ўлічваючы адносна малую колькасць знаходак абаротных ручных жорнаў на стаянках у гэтым раёне. Прыкладна ў адзін час са стаянкай Рыспейн-Kэмп, у Данрагіце (Dunragit) існавала група круглых дамоў (датаваная першымі стагоддзямі н.э.), дзе былі выяўлены абразцы мясцовай (нерымскай) керамікі.

Некаторыя домагаспадаркі ў Галаўэі, відаць, набылі сацыяльную значнасць пазней. З’яўляюцца свінцовыя вырабы; ізатопны аналіз знаходак з шэрагу помнікаў познежалезнага і рымскага перыядаў указвае на Паўднёва-Шатландскае ўзвышша як на магчымую крыніцу свінцовай руды, хоць незразумела, як менавіта ў Галаўэі магла ажыццяўляцца ранняя здабыча свінцу. Металургічны аналіз трох свінцовых пацерак, знойдзеных у Каргідаўне (каля 360 г. да н.э. — 60 г. н.э.), паказаў іхнюю большую блізкасць да руд Паўднёва-Шатландскага ўзвышша, чым да абразца з вострава Мэн. Ваколіцы Ўітхарна, дзе знаходзяцца і Каргідаўн, і Рыспейн-Kэмп, відаць, былі мясцовым цэнтрам улады. Стаянка Каргідаўн размешчана ўсяго за некалькі міль на ўсход уздоўж узбярэжжа ад пячоры Святога Нініяна, а Рыспейн-Kэмп — за некалькі міль углыб сушы.

Рымскі перыяд

Пасля пачатку рымскага заваявання Брытаніі палкаводзец Гней Юлій Агрыкала, прасоўваючыся на поўнач, дасягнуў Шатландыі каля 79 г. н.э. Існуе меркаванне, што ягоная згадка пра «бездарожныя пусткі» адносіцца да Галаўэя, аднак гэтая трактоўка застаецца прадметам тэксталагічных спрэчак. Крыніцай гэтага каментарыя служыць «Езіянскі кодэкс» (Codex Aesinas) — рукапіс XV стагоддзя, які змяшчае працу Тацыта «Агрыкала». Гэты кодэкс, у сваю чаргу, заснаваны на цяпер страчаным «Герсфельдскім кодэксе» (Codex Hersfeldensis) IX стагоддзя, які і ўтрымліваў арыгінальны тэкст. У існуючым рукапісе выраз «annonave prima transgressus» граматычна няправільны. Даследчыкі рэканструююць яго як скажэнне зыходнага тэксту, які, верагодна, гучаў як «in avia primum transgressus» («упершыню перайшоўшы праз бездарожныя месцы»). Меркаванне, што гэты ўрывак адносіцца да Галаўэя, грунтуецца на далейшай згадцы «часткі Брытаніі, звернутай да Ірландыі», у якой бачаць відавочнае ўказанне на паўднёвы захад Шатландыі.

Мапа Гэлаўэя з тапанімікай паводле Пталамея. Абазначаны мясцовыя плямёны навантаў і селговаў.

У II стагоддзі александрыйскі географ Пталемей стварыў сваю працу «Геаграфія», напісаную каля 150 г. н.э. Гэтая праца ўключала ў сябе і апісанне Брытаніі. Не захавалася ніводнай копіі «Геаграфіі», старэйшай за XIII стагоддзе, што дазваляе меркаваць, што некаторыя дэталі маглі быць страчаны або скажоныя. Пталемей адзначаў, што ў значнай меры ягоная праца заснавана на цяпер страчаным атласе Марына Тырскага — географа, які быў ягоным папярэднікам і чыя праца, як мяркуюць, была створана каля 114 г. н.э. Хоць праца Пталемея і была напісана цягам стагоддзя пасля паходу Агрыкалы, яна ўяўляе сабой рымскі погляд на Брытанію ўжо пасля яе заваявання, і не абавязкова адлюстроўвае сапраўднае становішча дарымскіх сацыяльных або этнічных груп. Пталемей пералічыў два народы, якія насялялі ваколіцы Галаўэя: навантаў (Novantae) на захадзе (звязаныя з Уігтаўншырам, Керкубрышырам і паўднёвым Айршырам) і селговаў (Selgovae) на ўсходзе (пераважна звязаныя з сучасным Дамфрысшырам). Мяркуецца, што жыхарамі гарадзішча Барсалах-Форт у жалезным веку былі наванты. Гарадзішча Рыспейн-Кэмп таксама звязваюць з навантамі.

На захадзе рэгіёна калісьці знаходзіўся адзначаны Пталемеем горад Рэрыгоніум (Rerigonium; даслоўна «вельмі царскае месца»). Яго часта атаясамліваюць з Пен-Рыянідам (Pen Rhionydd) — адным з «трох прастолаў Брытаніі», звязаных з каралём Артурам, што згадваецца ў «Валійскіх трыядах». Існуе таксама версія, што Рэрыгоніум быў сталіцай постраманскага брыцкага каралеўства Рэгед. Хоць дакладнае месцазнаходжанне Рэрыгоніума не ўстаноўлена, вядома, што ён знаходзіўся на беразе заліва Лох-Раян, недалёка ад сучаснага Странрара, што на заходнім ускрайку рэгіёна. Магчыма, гэта сучаснае паселішча Данрагіт (Dunragit), чыя назва, як мяркуюць, паходзіць ад Dun Rheged («Крэпасць Рэгеда»).

Паводле падання, яшчэ да заканчэння рымскага панавання ў Брытаніі, Святы Нініян заснаваў у Ўітхарне манастыр. Гэты кляштар заставаўся важным цэнтрам паломніцтва аж да эпохі Рэфармацыі.

Сярэднія вякі

Нарвега-гэльскія ўладанні і каралеўствы на захадзе Шатландыі і Камбрыі станам на XI стагоддзе. На тэрыторыі Галаўэя вылучана Na Renne. На гэтай выяве захад размешчаны ўверсе, поўнач — справа.

Да канца VII стагоддзя ў Галаўэі панавалі мясцовыя брыты, пакуль яны не былі паглынутыя каралеўствам англаў Берніцыяй.

У IX—XI стагоддзях англійскае панаванне ў рэгіёне аслабла, і на змену прыйшлі брыты і нарвега-гэлы. Гэта можна патлумачыць як вакуумам улады пасля аслаблення англійскай Нартумбрыі на ўсходзе, які запаўнялі камбрыйскія брыты, што адраджаліся, так і прытокам скандынаваў у Ірландскае мора, уключаючы іхняе рассяленне на Гебрыдскіх астравах, востраве Мэн і ў заходняй Камбрыі (на поўдзень ад Галаўэя).

Падзел лорства Галаўэй (зялёным) і навакольных лорстваў у XII стагоддзі. Дыяцэзія Ўітхарн ахоплівала ўсе рэгіёны Галаўэя, за выключэннем Дэснес-Іаана (Desnes Ioan), які адносіўся да шатландскай дыяцэзіі Глазга і, відаць, быў уключаны ў лордства толькі падчас праўлення сыноў Фергуса.

Калі б не Фергус Галаўэйскі, які зацвердзіўся ў Галаўэі ў сярэдзіне XII стагоддзя, рэгіён быў бы хутка паглынуты шатландскім каралеўствам Альба. Гэтага не адбылося, паколькі Фергус, ягоныя сыны, унукі і праўнук Алан, пастаянна мянялі сваю лаяльнасць, прысягаючы то шатландскім, то англійскім каралям. Падчас аднаго з такіх перыядаў вернасці Шатландыі галаўэйскі кантынгент рушыў за каралём Давідам у ягонае ўварванне ў Англію. Галаўэйцы ўзначальвалі атаку ў Бітве штандараў (1138 г.), якая, зрэшты, завяршылася паразай шатландцаў.

Алан Галаўэйскі памёр у 1234 годзе, пакінуўшы пасля сябе трох дачок і незаконнанароджанага сына Томаса (Tomás mac Ailein). Аляксандр II Шатландскі, як сюзерэн Галаўэя, вырашыў падзяліць рэгіён паміж трыма дочкамі Алана і іхнімі мужамі — нарманскімі дваранамі. Томаса ж, у адпаведнасці з нарманскім феадальным правам, ён выключыў са спадчыны. Аднак сам Томас лічыў наследнікам менавіта сябе, апелюючы да гэльскай сістэмы таністры. Гэта прывяло да Галаўэйскага паўстання 1234—1235 гадоў, падчас якога галаўэйскія мяцежнікі ўчынілі засаду і амаль разграмілі каралеўскія войскі Аляксандра, але тым своечасова падаспела падмацаванне. Мяцежнікі адступілі ў Ірландыю. Аляксандр даручыў Уолтэру Коміну, лорду Бадэнаха, уціхамірыць Галаўэй. Комін спустошыў мясцовыя абацтвы, але быў змушаны ўцякаць, калі паўстанцы вярнуліся. Урэшце, каралеўскім войскам удалося здушыць паўстанне. Вынікам гэтых падзей стаў падзел Галаўэя, што прывяло да ягонай адміністрацыйнай раздробленасці.

Старэйшая дачка Алана, Дэрбаргайл (у лацінізаванай форме — Дэрваргіла), выйшла замуж за Джона дэ Баліяла. Іхні сын (таксама Джон) стаў адным з прэтэндэнтаў на шатландскую карону. З прычыны гэтага войны за незалежнасць Шатландыі вяліся ў непамерна вялікай ступені менавіта на прасторах Галаўэя.

Пасля 1320 года з’явілася вялікая колькасць новых гэльскіх тапонімаў (напрыклад, Балмаклелан), паколькі ў Галаўэі на працягу яшчэ некалькіх стагоддзяў пражывала значная колькасць насельніцтва, якое размаўляе на гэльскай мове. Пасля Войнаў за незалежнасць Галаўэй стаў феодам Арчыбальда Дугласа. У 1369 годзе ён атрымаў частку Галаўэя на ўсход ад ракі Кры, дзе прызначыў кіраўніка тэрыторыяй, якая стала вядомая як сцюарства Керкубры (Stewartry of Kirkcudbright). У наступным годзе ён набыў частку Галаўэя на захад ад Кры, якая засталася пад кіраваннем каралеўскага шэрыфа і таму стала вядомая як шыр Уігтаўн (Shire of Wigtown). З таго часу гэтыя дзве часткі Галаўэя кіраваліся асобна, стаўшы асобнымі графствамі.

У перыяд Высокага Сярэднявечча адбывалася паступовае ўключэнне Галаўэя ў склад Шатландыі. Прававая сістэма Шатландыі ўяўляла сабой сістэму трох правінцый, у кожнай з якіх быў свой юстыцыярый (вышэйшая судовая службовая асоба). Юстыцыярый Галаўэя быў адным з іх, нароўні з юстыцыярыямі Латыяна і «Скотыі» (зямель на поўнач ад рэк Форт і Клайд). Акрамя таго, Уітхарн заставаўся важным культурным цэнтрам: сярэднявечныя каралі Шатландыі здзяйснялі сюды пілігрымкі.

Рэфармацыя і каванантэры

Паводле падання, каля 1520 года ў Галаўэі ўжо мела хаджэнне копія Бібліі Уікліфа, якая стала галоўнай крыніцай натхнення перадрэфармацыйнага руху, што адмаўляў многія важныя вучэнні каталіцкай царквы. Паслухаць пропаведзі нейкага Аляксандра Гордана, які чытаў па ёй, збіраліся тайныя групы.

Наступствы Рэфармацыі былі значнымі. Са скасаваннем манастыроў шырокія царкоўныя землеўладанні, утвораныя ў часы Лордства Галаўэй, былі раздробнены і перайшлі ў рукі соцень дробных землеўладальнікаў. Так, большая частка зямель абацтва Дандрэнан апынулася ў руках сям’і ягонага апошняга абата, Эдварда Максвэла. Акрамя таго, пасля смерці ў 1575 годзе апошняга дарэформеннага біскупа Галаўэя, спрэчкі пра пераемніка зайшлі ў тупік. Праз ярасны супраціў прэсвітэрыянскай фракцыі ў Царкве Шатландыі самому епіскапальнаму ладу кіравання, кафедра ў Галаўэі доўгі час заставалася вакантнай.

У 1603 годзе «Унія Карон» (аб’яднанне англійскай і шатландскай карон) прывяла да панавання Сцюартаў у Брытаніі і Ірландыі. Якаў (Джэймс), манарх абедзвюх краін, усталяваў жорсткі кантроль над «рэйдавымі кланамі» суседняга Шатландскага Памежжа. У выніку многія жыхары Памежжа былі вымушаны эміграваць або былі прымусова высланы ў Ірландыю і амерыканскія калоніі. Прыкладна ў гэты ж час пачалася і плантацыя Ольстэра — гвалтоўнае замяшчэннем кельтаў на поўначы Ірландскага вострава перасяленцамі з Брытаніі.

Спробы Якава VI (а пазней і ягоных пераемнікаў) насадзіць у Царкве Шатландыі цэзарапапізм, епіскапалізм, «высокацаркоўнае» англіканства і лаўдыянства, урэшце справакавалі магутны адказ прэсвітэрыян. Гэты канфлікт выліўся ў Біскупскія войны XVII стагоддзя, падчас якіх кавенантары заявілі пра сябе як пра ўплывовую рэлігійную, палітычную і ваенную сілу. Рух кавенантараў пачынаўся з канвентыкляў — тайных, несанкцыянаваных набажэнстваў пад адкрытым небам, у хлявах або гумнах (падобна таму, як па-за законам знаходзілася і каталіцкая царква ў Шатландыі, якая выкарыстоўвала камяні для імшы). Рух карыстаўся асаблівай папулярнасцю на паўднёвым захадзе Шатландыі. У Галаўэі кавенантары ўступалі ў сутычкі з урадавымі войскамі, падчас якіх часам выкарыстоўваўся «галаўэйскі цэп» — баявы цэп, перароблены з сельскагаспадарчай прылады.

Гандаль жывёлай

Каланізацыя Ольстэра ў XVII стагоддзі ўскосна паўплывала на аграрную эканоміку Галаўэя. Традыцыйны ўклад, які склаўся з Сярэднявечча, спалучаў інтэнсіўнае земляробства з адгоннай жывёлагадоўляй, з упорам на малочную гаспадарку. Адны сяляне апрацоўвалі наяўныя ворныя землі, а іншыя качавалі са статкамі паміж высакагорнымі і нізіннымі пашамі.

Становішча змянілася, калі буйныя землеўладальнікі, такія як сэр Джон Мюрэй, граф Анандэйл, атрымалі ў Ольстэры шырокія землі, прыдатныя толькі для пашы. Каб іхнія ірландскія арандатары маглі плаціць рэнту, патрабаваўся рынак збыту. Неўзабаве Тайная рада Шатландыі дазволіла экспарт ірландскай жывёлы ў Англію транзітам праз Галаўэй.

У XVII стагоддзі гэты гандаль жывёлай дазволіў некаторым землеўладальнікам пашырыць свае ўладанні. Існая дагэтуль сістэма дробных гаспадарак пачала саступаць месца буйным маёнткам. Гандаль ірландскай жывёлай рос, дасягнуўшы 10 000 галоў у год да 1667 года. Менавіта ў гэтым годзе Англія забараніла ўвоз жывёлы з Ірландыі. Аднак на імпарт шатландскай жывёлы забарона не распаўсюджвалася. Гэта адкрыла землеўладальнікам Галаўэя новую магчымасць для заробку — нелегальны ўвоз ірландскай жывёлы.

Да гэтага часу шэраг уплывовых асоб, звязаных з манархіяй Сцюартаў, валодалі землямі і ў Галаўэі, і ў Ольстэры. Гэта аблягчала нелегальны гандаль, які, «магчыма, цярпеўся з палітычных прычын». Многія з гэтых землеўладальнікаў да таго ж былі «епіскапаліянамі» (прыхільнікамі Царквы Англіі).

Найноўшы час

Рэшткі бетонных барж часоў Другой сусветнай вайны на поўнач ад Кэрнраяна.

Падчас Другой сусветнай вайны глыбакаводны заліў Лох-Раян, размешчаны на заходняй ускраіне Галаўэя, набыў ключавое значэнне як важны тылавы аб’ект. Ягоны порт, Кэрнраян, быў прызначаны «ваенным портам № 2» Брытаніі і служыў стратэгічным дублёрам на выпадак, калі варожыя бамбардзіроўкі выведуць са строю асноўныя парты на рэках Мерсі і Клайд. Тут жа вялося будаўніцтва асобных секцый для «Малберы» — знакамітых плывучых гаваняў, якія адыгралі вырашальную ролю ў забеспячэнні саюзнікаў пасля высадкі ў Нармандыі.

Па завяршэнні вайны ў Еўропе заліў Лох-Раян паслужыў месцам збору для нямецкага падводнага флоту, які капітуляваў. 154 падводныя лодкі стаялі тут на якары, перш чым большую частку іх адбуксіравалі ў Паўночны праліў і затапілі. Гэтая маштабная аперацыя па ліквідацыі атрымала кодавую назву «Аперацыя „Дэдлайт“».

Доўгі час у Странрары дзейнічаў буйны паромны порт кампаніі «Stena Lines», пакуль у 2011 годзе кампанія не пераехала ў суседні Кэрнраян — на месца былога ваеннага порта. Адтуль штодня ходзяць паромы ў Белфаст (Паўночная Ірландыя).

Галаўэй у літаратуры

Галаўэй стаў месцам дзеяння цэлага шэрагу твораў, у тым ліку гістарычнага рамана «Гай Мэнэрынг, або Астролаг» Вальтэра Скота. Сярод іншых твораў — трылогія гістарычных раманаў Ліз Кертыс Хігс: «Шып у маім сэрцы» (Thorn in My Heart), «Ружа прыгожая» (Fair is the Rose) і «Адкуль з’явіўся прынц» (Whence Came a Prince).

Рычард Ханэй, герой рамана Джона Б’юкена «Трыццаць дзевяць прыступак», уцякае з Лондана, каб «залегчы на дно» менавіта ў Галаўэі. У «Пяці фальшывых слядах» (The Five Red Herrings) — дэтэктыўным рамане Дораці Лі Сэерс — лорд Пітэр Уімзі падчас адпачынку ў Керкубры расследуе смерць мастака з Гейтхаўс-оф-Фліт. Кніга змяшчае некалькі выдатных апісанняў мясцовых краявідаў. С. Р. Крокет, аўтар папулярных гістарычных раманаў, які тварыў да Першай сусветнай вайны, таксама змясціў дзеянне некалькіх сваіх кніг, уключаючы «Рэйдэры» (The Raiders) і «Сярэбраны пясок» (Silver Sand), у гэты рэгіён.

Галаўэй таксама паслужыў «дэкарацыямі» для некалькіх мемуараў. Сярод іх — «Дні Дэрваргілы» (Devorgilla Days) ураджэнкі Уігтаўншыра Кэтлін Харт. Гэта аповед пра жыццё ва Уігтаўне, які носіць званне «Нацыянальнага кніжнага горада Шатландыі».

Што да шатландскай гэльскай літаратуры, то адзіным вядомым тэкстам, які захаваўся на галаўэйскім гэльскім дыялекце, з’яўляецца песня «Оран Баграй» (Òran Bagraidh). Яна была запісана кельтолагам Дональдам МакРуры са слоў шэнехі (шатл. гэл.: seanchaidh; «казачніка, захавальніка паданняў») з вострава Норт-Уіст.

У канадскай літаратуры, візіт паэта і драматурга Уотсана Кірконела ў ягоную радавую вёску ў гэтым рэгіёне натхніў яго на стварэнне верша «Кірконел, Галаўэй, 600 г. н.э. Наведванне ў 1953 г. н.э.» (Kirkconnell, Galloway, A.D. 600. Visited A.D. 1953). Паэт разважаў пра тое, наколькі моцна змяніліся культура рэгіёна і традыцыі святкавання Раства з таго часу, як абацтва Кірконел было заснавана Святым Коналам — манахам-кулдзі з гэльскай Ірландыі і місіянерам Кельцкай царквы. Краявід, паводле ягонай заўвагі, застаўся амаль нязменным, і паэт заклікаў сваіх чытачоў пранікнуцца тым святым трапятаннем, які іхнія продкі калісьці адчувалі перад таямніцай Увасаблення і Нараджэння Ісуса Хрыста.

Гл. таксама

• Галаўэйскі поні

Літаратура

• Brooke, Daphne (1994). Wild Men and Holy Places: St. Ninian, Whithorn and the medieval realm of Galloway. Edinburgh: Canongate Press. ISBN 0-86241-479-2.
• Learmonth, William (1920). Kirkcudbrightshire and Wigtownshire. Cambridge: Cambridge University Press. Праверана 27 лістапада 2022.
• Livingston, Alistair (2009). The Galloway Levellers: a study of the origins, events and consequences of their actions (PDF) (Thesis). University of Glasgow (Dumfries Campus). Праверана 10 кастрычніка 2024.
• Oram, Richard (1988). The Lordship of Galloway. University of St Andrews.
• Ptolemy (c. 140), Thayer, Bill (рэд.), Geographia, LacusCurtius website at the University of Chicago, Праверана 26 красавіка 2008
• Toolis, Ronan (2007). Intermittent occupation and forced abandonment: excavation of an Iron Age promotory fort at Carghidown, Dumfries and Galloway (PDF). Proceedings of the Society of Antiquaries of Scotland. Society of Antiquaries of Scotland: 265–318.
• Toolis, Ronan (2015). Iron Age Settlement Patterns in Galloway. Transactions of the Dumfriesshire and Galloway Natural History and Antiquarian Society. 3. 89. Dumfries: 17–33. ISSN 0141-1292.

Спасылкі

• Галаўэйскі дыялект у Шатландскім моўным цэнтры (Scots Language Centre)