Глава (архітэктура)

Главы драўляных цэркваў у Заходнім Краі, тэрыторыі былой Рэчы Паспалітай, і на Поўначы Расіі ў працы «Полоцко-Витебская старина», выдадзенай Віцебскай вучонай архіўнай камісіяй у 1911 годзе

Глава́ — дэкаратыўнае пакрыццё, размешчанае над купалам і ўладкаванае на барабане. З’яўляецца адным з найбольш пазнавальных элементаў усходнеславянскай царкоўнай архітэктуры. У архітэктурна-рэстаўрацыйным ужытку пад главой часта разумеюць завяршэнне храма ў цэлым: барабан, купал і купальнае пакрыццё разам.

Невялікая глава, якая ўладкоўваецца не на светлавым, а на дэкаратыўным (глухім) барабане, называецца гла́ўкай. Трэба дакладна адрозніваць главу (вонкавае дэкаратыўнае пакрыццё) ад простага пакрыцця па скляпенні, пры якім дахавы матэрыял кладзецца непасрэдна на скляпенне купала.

Асноўныя формы

У залежнасці ад сілуэту і прапорцый вылучаюць некалькі асноўных формаў глаў:

• Шлемападобная — вышыня главы заўсёды меншая за яе шырыню, верх мае кілепадобнае завяршэнне, што робіць яе падобнай да шлема воіна.
• Цыбулепадобная (цыбуліна) — максімальны дыяметр главы заўсёды большы за дыяметр барабана (прысутнічае візуальная «бочкападобнасць»). Вышыня такой главы, як правіла, не меншая за яе шырыню.
• Грушападобная — характэрна пераважна для ўкраінскага барока.
• Парасонавая і конусападобная — тыповыя для архітэктуры Каўказа (Грузія, Арменія).

• 
  Купалы Дабравешчанскага сабора Маскоўскага Крамля
• 
  Шлемападобныя главы Успенскага сабора ва Уладзіміры (Расія)
• 
  Грушападобныя главы Успенскага сабора Кіева-Пячэрскай лаўры
• 
  Конусападобныя главы Эчміядзінскага кафедральнага сабора ў Вагаршапаце (Арменія)
• 
  Купалы-бані на Свята-Ільінскай царкве ў Віцебску

Гісторыя і паходжанне

Фрэска XII стагоддзя са Спаса-Праабражэнскай царквы ў Полацку, на якой фігура Ефрасінні падносіць храм Збавіцелю. Выява завяршэння дрэнна захавалася, але бачна, што гэта не цыбулепадобная глава.

Доўгі час у гісторыі архітэктуры панаваў стэрэатып, сфарміраваны яшчэ ў XIX стагоддзі, паводле якога эвалюцыя купальных пакрыццяў ішла паслядоўна: з Візантыі было запазычана пакрыццё па скляпенні, якое ў дамангольскай Русі трансфармавалася ў шлемападобную главу, а потым, у канцы XVI—XVII стагоддзях, праз развіццё шатровага дойлідства з’явіліся цыбулепадобныя главы.

Яраслаў Мудры закладае горад Кіеў, а каля яго Залатую браму, на якой паставіў мураваную Дабравешчанскую царкву. Мініяцюра з Радзівілаўскага летапісу XV стагоддзя пазавае храм са шлемападобным купалам.

Асвячэнне Дзесяціннай царквы ў 991 годзе. Мініяцюра з Радзівілаўскага летапісу XV стагоддзя пазавае храм з цыбулепадобным купалам.

Аднак даследаванні такіх расійскіх вучоных, як Б. А. Рыбакоў і М. М. Варонін, даказалі, што на шматлікіх мініяцюрах, у тым ліку Радзівілаўскага летапісу, і іконах цыбулепадобныя главы адлюстроўваюцца значна раней. Згодна з сучаснымі архітэктурна-археалагічнымі даследаваннямі С. В. Заграеўскага, эвалюцыя глаў выглядала інакш:

1. У дамангольскі час паўсюдна былі распаўсюджаны найпрасцейшыя пакрыцці па скляпеннях, часта з падкрыжовым каменем у цэнтры.
2. У другой палове XIII — канцы XVI стагоддзя масава з’яўляюцца і паўсюдна распаўсюджваюцца цыбулепадобныя главы, у тым ліку ў шатровым дойлідстве. У гэты перыяд яны з’яўляюцца абсалютнай дамінантай у старажытнарускай архітэктуры.

Шлемападобныя главы на Успенскім саборы ва Уладзіміры

1. У XVII — канцы XVIII стагоддзя пачынаюць з’яўляцца шлемападобныя главы. Яны ўзводзіліся як форма стылізацыі «пад даўніну» пры рамонтах або перабудовах ранейшых цыбулепадобных завяршэнняў, напрыклад, ва Успенскім і Дзмітрыеўскім саборах ва Уладзіміры).

Канструктыўныя асаблівасці

З’яўленне цыбулепадобных глаў было абумоўлена практычнымі канструктыўнымі і эканамічнымі фактарамі. Усталяваць вялікі крыж на мураваным скляпенні без дадатковых расчалак (ланцугоў) было немагчыма — яго б паваліў вецер. Драўляны каркас главы вырашаў гэтую праблему: крыж атрымаў доўгі ніжні стрыжань («мачту»), які пранізваў каркас наскрозь і ўстаўляўся ў падкрыжовы камень. Каб стрыжань стаяў трывала, яго фіксавалі выгнутыя драўляныя рэбры — жураўцы.

Лемехавае крыццё главы на царкве Праабражэння Гасподняга на востраве Кіжы

Драўляны каркас главы было зручна абшываць дошкамі і пакрываць драўлянай луской — лемехам. Гэта было танней за металічнае крыццё, што мела крытычнае значэнне ва ўмовах эканамічнага заняпаду пасля мангольскага нашэсця. Частыя гарадскія пажары знішчалі драўляныя вярхі, але цесляры хутка ўзнаўлялі каркасы цыбулінападобнай формы.

Сімволіка

Традыцыйна даследчыкі спрабавалі растлумачыць цыбулепадобную форму глаў праз глыбокую рэлігійную сімволіку. Найбольш вядомае тлумачэнне прапанаваў расійскі філосаф Я. М. Трубяцкой, які бачыў у «цыбуліне» ўвасабленне полымя свечкі, малітоўнага гарэння да нябёсаў («жарам гараць»). Гэтую думку падтрымлівалі расійскія гісторыкі архітэктуры Г. Я. Макееў і І. А. Бандарэнка.

Іншае папулярнае тлумачэнне, больш блізкае да народнага ўспрымання, звязвае форму главы з галавой воіна ў шлеме. Гэта пацвярджаецца этымалогіяй архітэктурных тэрмінаў, дзе завяршэнне храма называецца «главой» (галавой), барабан — «шыяй», а схілы даху — «плячамі».

З пункту гледжання эвалюцыі архітэктурных формаў, кілепадобны верх глаў з’яўляецца арганічным спалучэннем тэхнікі драўлянага каркаса з эстэтыкай спічастых і кілепадобных арак і закамар, якія масава з’явіліся ў архітэктуры XIII стагоддзя. Цыбулепадобныя главы дазвалялі дасягнуць жаданай «вежападобнасці» і вышыннасці храма без значных матэрыяльных выдаткаў.

Гл. таксама

• Купал
• Закамара
• Лемех

Літаратура

• Заграевский С. В. Формы глав (купольных покрытий) древнерусских храмов. — М.: Алев-В, 2008. — ISBN 5-94025-096-3.
• Лидов А. М. Иерусалимский кувуклий. О происхождении луковичных глав // Иконография архитектуры. — М.: 1990. — С. 57—68.
• Новицкий А. П. Луковичная форма глав русских церквей. Древности. Труды комиссии по сохранению древних памятников. — М.: Московское археологическое общество, 1909. — Т. III. — С. 349—362.

Спасылкі

• На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Глава (архітэктура)