Генеральныя кангрэгацыі Таварыства Ісуса

З пляцоўкі Вікіпедыя
Jump to navigation Jump to search

Генеральная кангрэгацыя – сход прадстаўнікоў Таварыства Ісуса з усяго свету, вышэйшы орган улады Ордэна езуітаў. Заўжды склікаюцца пасля смерці або пасля адстаўкі Генерала, кіраўніка Таварыства, для абрання яго пераемніка, а таксама з іншых важных нагодаў. З 1558 г. прайшло 36 генеральных кангрэгацый[1].

У перыяд дзеяння касацыйнага брэвэ Клімента XIV (1773–1814), калі езуіты захавалі ордэнскую арганізацыю толькі на тэрыторыі Расійскай імперыі, перадусім у яе беларускіх уладаннях, у Полацку прайшлі яшчэ 5 кангрэгацый[2]. Таварыствам Ісуса яны афіцыйна не прызнаюцца «генеральнымі»[3] (па ліку былі б ХХ, ХХІ, ХХІІ, ХХІІІ і ХХIV), але ў гістарычнай літаратуры (у тым ліку і езуіцкімі гісторыкамі) усе роўна часам называюцца менавіта так[4][5].

Спіс Генеральных кангрэгацый[правіць | правіць зыходнік]

Генеральныя кангрэгацыі да 1773 г.[правіць | правіць зыходнік]

I Генеральная кангрэгацыя (19 чэрвеня 155820 верасня 1558);

II Генеральная кангрэгацыя (21 чэрвеня 15653 верасня 1565);

III Генеральная кангрэгацыя (12 красавіка 157316 чэрвеня 1573);

IV Генеральная кангрэгацыя (7 лютага 158122 красавіка 1581);

V Генеральная кангрэгацыя (3 лістапада 159318 студзеня 1594);

VI Генеральная кангрэгацыя (21 лютага 160829 сакавіка 1608);

VII Генеральная кангрэгацыя (5 лістапада 1615 – 26 студзеня 1616);

VIII Генеральная кангрэгацыя (21 лістапада 1645 – 14 красавіка 1646);

IX Генеральная кангрэгацыя (13 снежня 164923 лютага 1650);

X Генеральная кангрэгацыя (7 студзеня 165220 сакавіка 1652);

XI Генеральная кангрэгацыя (9 мая 166127 ліпеня 1661);

XII Генеральная кангрэгацыя (22 чэрвеня 16826 верасня 1682);

XIII Генеральная кангрэгацыя (22 чэрвеня 16877 верасня 1687);

XIV Генеральная кангрэгацыя (19 лістапада 169616 студзеня 1697);

XV Генеральная кангрэгацыя (20 студзеня 17063 красавіка 1706);

XVI Генеральная кангрэгацыя (19 лістапада 173013 лютага 1731);

XVII Генеральная кангрэгацыя (22 чэрвеня 17515 верасня 1751);

XVIII Генеральная кангрэгацыя (18 лістапада 175528 студзеня 1756);

XIX Генеральная кангрэгацыя (9 мая 175818 чэрвеня 1758).

Полацкія генеральныя кангрэгацыі[правіць | правіць зыходнік]

На час выдання папам Кліментам XIV брэвэ Dominus ac Redemptor на частцы тэрыторыі Беларусі, якая ў выніку першага падзелу Рэчы Паспалітай была далучана да Расійскай імперыі, знаходзіліся 201 езуіт (97 айцоў, 57 схаластыкаў і 45 братоў) і шэраг езуіцкіх пляцовак, у тым ліку 4 калегіумы (Полацк, Віцебск, Орша, Дынабург) і 2 рэзідэнцыі (Магілёў, Мсціслаў). Імператрыца Кацярына ІІ не дазволіла агалошванне папскага паслання, без чаго яно не магло набыць моц, і загадала езуітам працягваць сваю звычайную дзейнасць.

Жадаючы забяспечыць далейшае існаванне Таварыства Ісуса, яго віцэ-правінцыял Станіслаў Чарневіч з 1776 г.пачаў паўторна прымаць у Ордэн некаторых экс-езуітаў, якія прыехалі на Беларусь з іншых езуіцкіх правінцый, а ў 1780 г. адчыніў навіцыят у Полацку. Імкненне здабыць большую незалежнасць Таварыства ад каталіцкага біскупа Станіслава Богуша-Сестранцэвіча і падтрымка з боку царскай адміністрацыі дазволіла С. Чарневічу паставіць пытанне аб абранні для Беларусі генеральнага вікарыя.

6 ліпеня 1782 г. Кацярына ІІ падпісала ўказ, у якім дала згоду на выбар вікарыя. У дакуменце, агалошаным 15 ліпеня, імператрыца, з аднаго боку, падкрэсліла залежнасць езуітаў ад біскупа, а з іншага – загадала ім пільнаваць усе ордэнскія прадпісанні, што фактычна развязвала ім рукі. У пачатку жніўня 1782 г. С. Чарневіч правёў кансультацыю з прафесамі Ордэна на прадмет склікання кангрэгацыі і абрання на ёй вікарыя. Крыху пазней былі вызначаны парадак абрання вікарыя і кола яго паўнамоцтваў[2].

І Полацкая генеральная кангрэгацыя (11 – 18 кастрычніка 1782 г.)[правіць | правіць зыходнік]

У Кангрэгацыі ўзялі ўдзел 30 братоў-езуітаў. Усе яны былі прафесамі яшчэ да выдання Dominus ac Redemptor. Да ўдзелу ў кангрэгацыі адзінадушным рашэннем былі таксама дапушчаны прафесы з тых краін, дзе касацыйнае брэвэ было апублікавана. За 8 дзён прайшло 6 пасяджэнняў. 17 кастрычніка 1782 г. пажыццёвым генеральным вікарыям Таварыства Ісуса ў свеце і на Беларусі на час папскай забароны Ордэна быў абраны Станіслаў Чарневіч[6][7]. Вырашыць усе надзённыя пытанні Кангрэгацыя не паспела, паколькі новаабраны галава езуітаў быў выкліканы Кацярынай ІІ у Пецярбург[2].

І Полацкая генеральная кангрэгацыя стала важнейшым крокам у кірунку да будучага аднаўлення Таварыства Ісуса, спачатку ў межах Расійскай імперыі, а потым і ва ўсім свеце. Па-першае яна выпрацавала пазіцыю адносна самога існавання Ордэна і пацвердзіла яго саматоеснасць, а па-другое – вырашыла і надалей падтрымліваць манаскае жыццё і традыцыйную структуру Таварыства і зрабіла пэўныя захады для яго кансалідацыі. З абраннем генеральнага вікарыя і прызначэннем ім правінцыяла (ім стаў Францішак Караў) Ордэн паўстаў у сваім звыклым выглядзе[8].

ІІ Полацкая генеральная кангрэгацыя (1 – 13 кастрычніка 1785 г.)[правіць | правіць зыходнік]

Была склікана пасля смерці Станіслава Чарневіча (ліпень 1785 г.) часовым генеральным вікарыям Габрыэлем Лянкевічам. У Кангрэгацыі бралі ўдзел 30 прафесаў. Адбылося 11 пасяджэнняў. 8 кастрычніка генеральным вікарыем быў абраны Габрыэль Лянкевіч. Прысутныя азнаёміліся з пісьмовым сведчаннем біскупа Яна Беніслаўскага аб вусным (лац.: vivae vocis oraculo) пацвярджэнні папам Піям VI (12 сакавіка 1783 г.) абрання Станіслава Чарневіча генеральным вікарыям, а потым і існавання Ордэна на Беларусі.

У адпаведнасці з патрабаваннямі расійскіх уладаў разглядаліся пытанні, звязаныя з рэформай езуіцкіх школ, а для іх вырашэння стваралася спецыяльная камісія на чале з Францішкам Караў[9]. Таксама Кангрэгацыя пацвердзіла важнасць культу Найсвяцеёшага Сэрца Ісуса. Упершыню пасля касацыі Таварыства (на І Полацкай кангрэгацыі гэтага не паспелі зрабіць з-за адклікання С. Чарневіча ў сталіцу) былі абраныя чатыры асістэнты генеральнага вікарыя[2] (айцы Францішак Караў, Геранім Віхерт, Францішак Любавіцкі і Мацей Ракеты[10]). Два асістэнты павінны былі знаходзіцца ў Полацку. Было вызначана, што ўдзел у кангрэгацыях у далейшым будзе браць 30 прафесаў[2].

ІІІ Полацкая генеральная кангрэгацыя (7 – 15 лютага 1799 г.)[правіць | правіць зыходнік]

Наступная Кангрэгацыя была склікана пасля смерці Габрыэля Лянкевіча (лістапад 1798 г.) часовым вікарыям Францішкам Караў. Удзел у яе 7 пасяджэннях узялі 30 прафесаў. 12 лютага 1799 г. генеральным вікарыям быў абраны Францішак Караў. На Кангрэгацыі абмяркоўваўся Рэгламент, выданы царскімі ўладамі. Дакумент ставіў у падпарадкаванне да архібіскупа магілёўскага ўсе манаскія ордэны на Беларусі. Кангрэгацыя абрала Габрыэля Грубера, асістэнта генеральнага вікарыя, і Юзафа Каменскага для перамоў з імператарам Паўлам І адносна непатрэбнага, на думку езуітаў, Рэгламента[2].

IV Полацкая генеральная кангрэгацыя (15 – 25 кастрычніка 1802 г.)[правіць | правіць зыходнік]

11 жніўня 1802 г. памёр Францішак Караў, і часовы вікарый Таварыства Ісуса Геранім Віхерт склікаў генеральную кангрэгацыю ў складзе 30 прафесаў. Езуіцкі форум абраў новым генеральным вікарыям Габрыэля Грубера і з вялікім задавальненнем выказаў афіцыйную падзяку папу Пію VII за афіцыйнае пацвярджэнне дзейнасці Таварыства Ісуса ў Расіі (брэвэ Catholicae fidei, 1801)[2]. Ідучы насустрач пажаданням расійскіх уладаў было прынятае рашэнне, каб прыродазнаўчыя навукі выкладаліся па-руску «каб мы маглі б належным чынам выканаць свой абавязак паслушэнства яго вялікасці і прадэманстраваць нашу ўдзячнасць за ўсе атрыманыя даброты»[11].

V Полацкая генеральная кангрэгацыя (8 – 19 верасня 1805 г.)[правіць | правіць зыходнік]

Заўчасная смерць Габрыэля Грубера (красавік 1805 г.) прыспешыла правядзенне пятай і апошняй Полацкай кангрэгацыі. Новым генералам Таварыства Ісуса ў Расіі быў абраны Тадэвуш Бжазоўскі (1805–1814, пасля 7 жніўня 1814 г. – генерал Ордэна ва ўсім свеце)[2]. Акрамя Беларускай правінцыі Таварыства, Т. Бжазоўскаму афіцыйна падпарадкоўвалася ўжо і Неапалітанская правінцыя з цэнтрамі у Неапалі і Палерма (1804)[12], куды ўвайшлі ўладанні караля Неапаля і Сіцыліі Фердынанда. Кангрэгацыя афіцыйна выказала словы падзякі і ўзнесла малітвы у гонар папы Пія VII і караля Фердынанда (у 1767 г. менавіта ён выгнаў езуітаў са сваіх зямель, але цяпер з энтузіязмам вітаў вяртанне Ордэна) і яго жонку каралеву за ўсё, што яны зрабілі для Таварыства Ісуса[2].

Наступная, 20-я па ліку, Генеральная кангрэгацыя Таварыства Ісуса прайшла ў 1820 г. к Рыме. Адбылося гэта ўжо пасля аднаўлення дзейнасці Ордэна ва ўсім свеце ў 1814 г. [1].

Генеральныя кангрэгацыі пасля 1814 г.[правіць | правіць зыходнік]

XX Генеральная кангрэгацыя (9 кастрычніка 182010 снежня 1820);

XXI Генеральная кангрэгацыя (30 чэрвеня 182917 жніўня 1829);

XXII Генеральная кангрэгацыя (22 чэрвеня 185331 жніўня 1853);

XXIII Генеральная кангрэгацыя (16 верасня 188323 кастрычніка 1883);

XXIV Генеральная кангрэгацыя (24 верасня 18925 снежня 1892);

XXV Генеральная кангрэгацыя (1 верасня 190618 кастрычніка 1906);

XXVI Генеральная кангрэгацыя (2 лютага 191518 сакавіка 1915);

XXVII Генеральная кангрэгацыя (8 верасня 192321 снежня 1923);

XXVIII Генеральная кангрэгацыя (12 сакавіка 19389 мая 1938);

XXIX Генеральная кангрэгацыя (6 верасня 194623 кастрычніка 1946);

XXX Генеральная кангрэгацыя (6 верасня 195711 лістапада 1957);

XXXI Генеральная кангрэгацыя (7 мая 196515 ліпеня 1965; 8 верасня 196617 лістапада 1966);

XXXII Генеральная кангрэгацыя (2 снежня 19747 сакавіка 1975);

XXXIII Генеральная кангрэгацыя (2 верасня 198325 кастрычніка 1983);

XXXIV Генеральная кангрэгацыя (5 студзеня 199522 сакавіка 1995);

XXXV Генеральная кангрэгацыя (7 студзеня 20086 сакавіка 2008);

XXXVI Генеральная кангрэгацыя (2 кастрычніка 201612 лістапада 2016).

Зноскі

  1. 1,0 1,1 Grzebień, L. (Ed.), Encyklopedia Wiedzy o jezuitach na ziemiach Polski i Litwy, 1996.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 2,6 2,7 2,8 Grzebień, L. (Ed.), Encyklopedia Wiedzy o jezuitach na ziemiach Polski i Litwy, 1996.
  3. Padberg, J. W. The General Congregations of the Society of Jesus: A brief Survey of Their History / J. W. Padberg SJ // Vol. VI. January and March, 1974. Nos. 1 and 2. – p. 36–40.
  4. Инглот, М. Общество Иисуса в Российской Империи (1772–1820 гг.) и его роль в повсеместном восстановлении Ордена во всем мире / М. Инглот ; пер. А.Н. Коваля. – М. : Институт философии, теологии и истории св. Фомы, 2004. – C. 129.
  5. Ганчарук I.Г., Ганчар А.I. Рымска-Каталiцкi Касцёл у Беларусi (1772–1830 гг.) : манаграфiя / I.Г. Ганчарук, А.I. Ганчар. – Гродна : ГДАУ, 2012. – С. 86.
  6. Padberg, J. W. The General Congregations of the Society of Jesus: A brief Survey of Their History / J. W. Padberg SJ // Vol. VI. January and March, 1974. Nos. 1 and 2. – p. 37.
  7. Инглот, М. Общество Иисуса в Российской Империи (1772–1820 гг.) и его роль в повсеместном восстановлении Ордена во всем мире / М. Инглот ; пер. А.Н. Коваля. – М. : Институт философии, теологии и истории св. Фомы, 2004. – С. 76.
  8. Инглот, М. Общество Иисуса в Российской Империи (1772–1820 гг.) и его роль в повсеместном восстановлении Ордена во всем мире / М. Инглот ; пер. А.Н. Коваля. – М. : Институт философии, теологии и истории св. Фомы, 2004. – С. 54.
  9. Инглот, М. Общество Иисуса в Российской Империи (1772–1820 гг.) и его роль в повсеместном восстановлении Ордена во всем мире / М. Инглот ; пер. А.Н. Коваля. – М. : Институт философии, теологии и истории св. Фомы, 2004. – С. 143.
  10. Инглот, М. Общество Иисуса в Российской Империи (1772–1820 гг.) и его роль в повсеместном восстановлении Ордена во всем мире / М. Инглот ; пер. А.Н. Коваля. – М. : Институт философии, теологии и истории св. Фомы, 2004. – С. 141.
  11. Морошкин, М.Я. (свящ.). Иезуиты в России, с царствования Екатерины ІІ-й и до нашего времени (в 2-х ч.) Ч. 1. : обнимающая историю иезуитов в царствование Екатерины Великой и Павла І-го / Михаил Яковлевич Морошкин. – СПб. : В Тип. Второго Отд-ния Собственной Е. И. В. Канцелярии, 1867. – С. 195.
  12. Инглот, М. Общество Иисуса в Российской Империи (1772–1820 гг.) и его роль в повсеместном восстановлении Ордена во всем мире / М. Инглот ; пер. А.Н. Коваля. – М. : Институт философии, теологии и истории св. Фомы, 2004. – С. 55.

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

  • Инглот, М. Общество Иисуса в Российской Империи (1772–1820 гг.) и его роль в повсеместном восстановлении Ордена во всем мире / М. Инглот ; пер. А.Н. Коваля. – М. : Институт философии, теологии и истории св. Фомы, 2004. – 632 с.
  • Морошкин, М.Я. (свящ.). Иезуиты в России, с царствования Екатерины ІІ-й и до нашего времени (в 2-х ч.) Ч. 1. : обнимающая историю иезуитов в царствование Екатерины Великой и Павла І-го / Михаил Яковлевич Морошкин. – СПб. : В Тип. Второго Отд-ния Собственной Е. И. В. Канцелярии, 1867. – XV, 301, ХІІ, ІІ с. – 22 см.
  • Encyklopedia wiedzy o jezuitach na ziemiach Polski i Litwy 1564–1995 / оprac. L. Grzebień. – Kraków : Wyd-wo WAM, 1996. – 882 s.
  • Padberg, J. W. The General Congregations of the Society of Jesus: A brief Survey of Their History / J. W. Padberg SJ // Vol. VI. January and March, 1974. Nos. 1 and 2. – 130 p.
  • Załęski, S. Jezuici w Polsce. T. 5, Jezuici w Polsce porozbiorowej 1773–1905. Cz. 1 : 1773–1820. – Kraków: W.L. Anczyc i sp, 1907. – 517 s.