Геральдычны шчыт

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці
Элементы герба

Геральды́чны шчыт[1], або та́рча — галоўны элемент герба, на якім размяшчаецца гербавая выява[2]. Часцей за ўсё стаіць ў гербе проста, але можа быць нахіленым, звычайна ў правы бок і зрэдку — ў левы. Часам сустракаецца перакулены шчыт[3].

Першапачаткова шчыт быў часткай узбраення рыцара, якая адзявалася на левую руку і абараняла цела і галаву ад паражэння халоднай зброяй[2].

Форма геральдычнага шчыта знаходзіцца ў цеснай сувязі з часам стварэння герба. Яна можа быць гатычнай, рэнесанснай, барочнай, ракаковай і класічнай. Дэкаратыўная форма шчыта носіць назву картуш[2]. Назвы тыпаў гербавых шчытоў утвораны ад тых краін, дзе яны атрымалі найбольшае распаўсюджанне[1].

Бакі шчыта вызначаюцца з пункту гледжання рыцара, які яго нясе, гэта азначае, што бок злева лічыцца правым, а бок справа — левым. Пры гэтым увесь рух у гербе і яго кампазіцыі павінен накіроўвацца ў правы бок, рух у левы бок, на сустрач ворагу, недапушчальны[3].

Найбольш шанаванымі і пачэснымі з'яўляюцца правы бок і верхняя частка герба[3]. Гербавае поле шчыта можа мець розныя падзелы.

Тэрмін[правіць | правіць зыходнік]

Пры апісанні галоўнага герба ў беларускіх крыніцах пашырана выкарыстанне тэрміна «шлем», але для старабеларускай мовы і геральдычнай тэрміналогіі Вялікага Княства Літоўскага XVIXVIII стст. больш характэрным было слова «тарча». Слова «тарча» трапіла ў старабеларускую мову праз польскую мову («tarcza») з нямецкай («tarschen»)[3].

На думку геральдыста Анатоля Цітова, тэрмін «шчыт» у пазнейшы час выціснуў назву «тарк», як у некаторых краінах называецца турнірны шчыт, альбо «тарч». Гэта тлумачыцца, з аднаго боку, русіфікацыяй тэрміналогіі, а з другога, занядбанасцю ў савецкія часы гістарычных дысцыплін, у тым ліку і геральдыкі. Адсутнасць наянальнай школы геральдыкі спрыяла росту запазычанняў тэрміналогіі ў суседзяў, галоўным чынам, у Расіі[4].

Геральдыст Аляксей Шаланда называе тэрмін «тарк», які з лёгкай рукі А. Цітова пайшоў гуляць па беларускіх геральдычных даследваннях, штучным і памылковым[3]. Тэрмін жа «шчыт», на яго думку, можа быць выкарыстаны толькі ў выпадку апісання цэнтральнага шчыта складана шматчастковага герба (фр.: ecu en coeur) або нейкіх гербаў, якія змяшчаліся на грудзях галоўных гербавых выяў, напрыклад, арлоў Радзівілаў, князёў Палубенскіх, Падбярэзінскіх і інш., замест не зусім удалага тэрміна «шыльд», таксама ўведзенага А. Цітовым[3].

Формы шчыта[правіць | правіць зыходнік]

Шчыт Назва Апісанне
Coa Illustration Elements Shield Triangle.svg
Нарманскі[1][3] або старажытны французскі[3] Востраканцовы трохвугольны шчыт. З'яўляецца найбольш старажытнай формай геральдычнага шчыта[3]
Coa Illustration Shield Old French.svg
Новы французскі[3] Чатырохвугольнік, які завостраны ўнізе. З'яўляецца найбольш папулярнай формай геральдычнага шчыта[3]
Coa Illustration Shield Round base.svg
Іспанскі[3][1] Прамавугольны шчыт, закруглены ўнізе[3]
Coa Illustration Shield English.svg
Англійскі[3] Чатырохвугольнік, які завостраны ў нізе, з хваляпадобнымі выразамі верхняга краю або падоўжаннем верхніх краёў, якія ўтвараюць невялікія выступы[3]
Coa Illustration Shield Oval.svg
Італьянскі[3][1] Авальны шчыт[3]
Coa Illustration Shield Targe 2.svg
Coa Illustration Shield Renaissance 2.svg
Нямецкі[3][1] Шчыт з выразаным правым бокам і ўвогуле складанай формы[3]
Coa Illustration Shield Lozenge.svg
Дамскі[1] Ромбавы шчыт[3]

Зноскі

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 Герб. Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 5: Гальцы — Дагон / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 1997. — 576 с.: іл. ISBN 985-11-0090-0 (т. 5), ISBN 985-11-0035-8
  2. 2,0 2,1 2,2 Цітоў А. К. Геральдыка Беларусі. — Мн.: МФЦП, 2010.— 144 с.: іл. ISBN 978-985-454-500-4.. стар. 17
  3. 3,00 3,01 3,02 3,03 3,04 3,05 3,06 3,07 3,08 3,09 3,10 3,11 3,12 3,13 3,14 3,15 3,16 3,17 3,18 3,19 Аляксей Шаланда. Таямнічы свет беларускіх гербаў: Шляхецкая геральдыка Вялікага княства Літоўскага — Мінск: Янушкевіч. — 220 с., [12] л. іл. с. — ISBN 978-985-90346-1-9.
  4. Цітоў А. К. Геральдыка Беларусі. — Мн.: МФЦП, 2010.— 144 с.: іл. ISBN 978-985-454-500-4.. стар. 12

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]