Горад Гомель

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці
Горад
Гомель
GomelGorispolkom.JPG
Сцяг Герб
Сцяг
Герб
Краіна
Вобласць
Раён
Каардынаты
Першае згадванне
Горад з
Плошча
135,34[1] км²
НУМ
135 м
Тып клімату
умерана кантынентальны
Насельніцтва
526,800 чалавек (2015)
Шчыльнасць
3 684 чал./км²
Нацыянальны склад
беларусы — 83,42 %,
рускія — 10,85 %,
украінцы — 3,11 %,
іншыя — 2,62 %[2]
Канфесійны склад
праваслаўныя
Этнахаронім
гамяльчане, гамяльчанін, гамяльчанка
Часавы пояс
Тэлефонны код
+375 23(2)
Паштовы індэкс
246xxx
Паштовыя індэксы
247xxx
Аўтамабільны код
3
Афіцыйны сайт
Горад Гомель (Беларусь)
Горад Гомель
Горад Гомель (Гомельская вобласць)
Горад Гомель

Го́мель (афіц. транс.: Homieĺ) — горад абласнога падпарадкавання на паўднёвым усходзе Беларусі, адміністрацыйны цэнтр Гомельскай вобласці і Гомельскага раёна. Насельніцтва 526,8 тыс. чал. (2015), другі паводле колькасці насельніцтва горад краіны. У 301 км ад Мінска, 609 км ад Гродна, 655 км ад Масквы. Размешчаны недалёка ад мяжы з Украінай. Горад пацярпеў ад катастрофы на Чарнобыльскай АЭС (1986), тэрыторыя горада і ваколіц забруджана радыяцыйнымі выкідамі.

Назва[правіць | правіць зыходнік]

У гістарычных крыніцах зафіксаваныя назвы: Гомь, Гом'е, Гомій, Гомей. На многіх еўрапейскіх картах XVII — пач. XX ст. назва горада перадавалася лацініцай як Homel.

Паходжанне яго назвы некаторыя даследчыкі звязваюць з назвай роду, што пасяліўся на тэрыторыі сучаснага горада, або з імем заснавальніка гэтага роду. Паводле іншых версій, у аснове назвы ляжыць старажытнаславянскае слова «гом» у значэнні «пагорак, узвышша над ярам, нізінай».[3]

Магчыма, назва паходзіць ад назвы ракі (ручая) Гамяюк, што ўпадае ў раку Сож недалёка ад гістарычнага цэнтра горада.

Гісторыя[правіць | правіць зыходнік]

Дакладная дата заснавання Гомеля невядома. Горад узнік у канцы І тыс. н.э. на зямлі радзімічаў, у сутоках ракі Сож і ручая Гомій (Гамяюк). Дзядзінец старажытнага Гомеля размяшчаўся на мысе паміж правым берагам ракі і левым берагам ручая. Археалагічнымі раскопкамі і даследаваннямі, праведзенымі ў 1926 І. Юшчанкам, у 1975 М. Ткачовым, у 1986—92 А. Макушнікавым, выяўлены матэрыялы эпохі неаліту і бронзавага веку, мілаградскай, зарубінецкай, калочынскай культур, рэчы X—XIII ст. Самыя старажытныя гарадскія ўмацаванні датуюцца IX—XI ст. Першапачаткова частку мысавай тэрасы плошчай каля 1 га ахоўваў глыбокі роў. У XI—XII ст. дзядзінец з боку Сажа ўмацаваны абарончым валам з землянога насыпу і драўлянага частаколу. Надвальныя драўляныя канструкцыі ў XIII ст. згарэлі. У XII ст. плошча дзядзінца каля 1,4 га, на ім вялося каменнае будаўніцтва. 3 поўначы і захаду да дзядзінца прымыкаў умацаваны ровам вакольны горад, які размяшчаўся паміж ярамі Гаміюк і Кіеўскі спуск; у X ст. яго плошча 3—8 га, у XI—XIII ст. больш за 12 га. За вакольным горадам развіваліся пасады. У XII—XIII ст. агульная плошча горада не менш за 40 га. Насельніцтва жыло ў наземных і заглыбленых у зямлю пабудовах зрубнай і слупавой канструкцыі, займалася рамёствамі, гандлем, промысламі, земляробствам, жывёлагадоўляй. Верагодна, з XII ст. развіваліся апрацоўка бурштыну, паліванай керамікі.

Першыя ўпамінанні пра Гомель датуюцца 1142 г., калі ён уваходзіў у Чарнігаўскае княства. У 1157 быў далучаны да Смаленскага княства, з 1161 зноў уладанне чарнігаўскіх Ольгавічаў.

Напэўна ў 1239-40 гадах Гомель быў разбураны і спалены мангола-татарскімі заваёўнікамі. Пры археалагічных раскопках устаноўлена, што ўсе драўляныя пабудовы ў вакольным горадзе і на дзядзінцы загінулі ў вялікім пажары, у тым ліку майстэрня па вырабе зброі. У памяшканнях знойдзены схаваныя каштоўныя рэчы, за якімі іх уласнікі ўжо ніколі не вярнуліся. Наяўнасць у слаях разбурэння абарончага вала крэпасці тыповых манголата-тарскіх стрэл-зрэзняў пераконвае, што хорад быў узяты мангола-татарамі штурмам пасля адчайнага супраціўлення яго абаронцаў і зруйнаваны дашчэнту[4].

Гомель у складзе Вялікага Княства Літоўскага[правіць | правіць зыходнік]

Усі гербы Гомеля, пачыная з ВКЛ

Каля 1335 года Гомель увайшоў у склад ВКЛ. У канцы 14 ст. згадваецца сярод кіеўскіх гарадоў у «Спісе гарадоў рускіх далёкіх і блізкіх». У 14—18 ст. існаваў Гомельскі замак. У 1446 быў нададзены вялікім князем Казімірам Ягелончыкам уцекачам з Масквы Васілю Яраславічу Бароўскаму, потым князю Івану Мажайскаму. У 1500 годзе сын апошняга — Сімяон зноў вярнуўся ў Маскву, што стала падставай для актыўных ваенных дзеянняў паміж дзяржавамі. Заняты маскоўскімі войскамі, вызвалены войскамі ВКЛ 17 ліпеня 1535, цэнтр Гомельскага староства. Пасля заключэння міру (1537) Гомель застаўся ў ВКЛ, у горадзе пабудаваны новы моцны дубовы замак, абнесены драўлянай сцяной і ровам з пад'ёмнымі мастамі. 21 сакавіка 1562 года атрымаў магдэбургскае права і пячатку з выявай крыжа. Рэканструкцыя тагачаснага герба Гомеля ўяўляе сабой у чырвоным полі сярэбраны кавалерскі крыж[5]. На італьянскай карце Азіi, надрукаванай (1565) Дж. Гастыльды горад называецца Homia, на карце Еўропы галандца П. Планцыя (Амстэрдам, 1594) — Homei. З 1565 у Рэчыцкім павеце Менскага ваяводства. Гомель — старажытны цэнтр праваслаўя, найстаражытнейшая вядомая па пісьмовых крыніцах праваслаўная царква (15 ст.) асвечана ў імя Міколы Цудатворца.

Падчас паўстання С. Налівайкі (1595) Гомель захоплены паўстанцамі i спалены. У часы войнаў 1648—1667 гадоў моцна пацярпеў, некалькі разоў пераходзіў з рук у рукі. У Паўночную вайну 1700—1721 у Гомелі размяшчаліся расійскія войскі пад камандаваннем А. Д. Меншыкава (1706), пасля перамогі ў бітве пры Лясной (1708) яны праходзілі праз горад і разбурылі яго. У 1-ай чвэрці 18 ст. ў горадзе пабудаваны першы касцёл.

Гомель у складзе Расійскай Імперыі[правіць | правіць зыходнік]

ЗБудынак Гомельскага філіяла РУП «Белпошта». Былы даходны дом купца Лейбы Маянца. Помнік архітэктуры. Вуліца Савецкая 8.
Помнік М. П. Румянцеву
Будынак Галоўнага ўпраўлення Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь па Гомельскай вобласці. Былы Руска-Азіяцкі банк камерцыйнага крэдыту. Будынак 1910-1912 гг. пабудовы, помнік архітэктуры. Арх. Оскар Р. Мунц. Выкананы ў стылі неакласіцызму. Вуліца Савецкая 9.

У склад Расійскай імперыі Гомель увайшоў пры першым падзеле Рэчы Паспалітай у 1772 годзе, і быў канфіскаваны ў імператарскую казну. У 1775 годзе імператрыца Кацярына II падарыла Гомель і Гомельскае староства ў вечнае спыдчыннае валоданне вядомаму рускаму палкаводцу П. А. Румянцаву-Задунайскаму «для забавы». У 1779 годзе староства ўключала 82 вескі з 12 665 дварамі. Румянцаў, не жадаючы прысутнасці ў сваім горадзе павятовых чыноўнікаў, дамогся ператварэння Гомеля ў частнасобственічэскае мястэчка пры ўмове пабудовы ім новага горада, дзе б размясціўся павятовы цэнтр. У 1796 годзе была створана Беларуская губерня. Горад стаў павятовым горадам Рагачоўскай правінцыі. Затым (1802) губерню падзялілі на дзве — Віцебскую і Магілёўскую. Значная частка Гомельскай вобласці і Гомель былі ўключаны ў Магілеўскую губерню. Пры ўтварэнні ў складзе Магілеўскай губерні паветаў, Гомель увайшоў у Беліцкі павет; яго адміністрацыя часова размясцілася ў мястэчку Беліца, што ў 20 км на паўночны захад ад Гомеля (цяпер сяло Старая Беліца Гомельскага раена). Будаўніцтва Румянцавым новага павятовага цэнтра — Новая Беліца ажыццяўлялася ў 1777-1786 гадах на левым беразе ракі Сож у 3 вярстах ад Гомеля. У 1852 годзе новы ўладальнік Гомеля князь І. Ф. Паскевіч перавеў павятовы цэнтр у Гомель з перайменаваннем павета ў Гомельскі, абвясціўшы Новую Беліцу заштатным горадам, а затым (1854) яна была далучана да Гомелю ў якасці прадмесьці (цяпер — Навабеліцкі раен Гомеля). На аснове герба Новай Беліцы, найвысока дадзенага яе (1781) быў распрацаваны герб Гомеля (1856).

Перыяд знаходжання Гомеля ў складзе Расійскай імперыі адзначыўся бурным ростам насельніцтва, гарадской інфраструктуры, прамысловага патэнцыялу. П. А. Румянцаў замест драўлянага замка Чартарыйскіх у 1785-1793 гадах пабудаваў каменны палац, які затым неаднаразова дабудоўваўся наступнымі ўладальнікамі Гомеля. У 1809-1819 гадах па праекту архітэктара Джона Кларка (жыў і працаваў у Гомелі ў 1800-1826 гадах) быў узведзены Петрапаўлаўскі сабор. 8 лістапада 1819 г. у Гомелі адкрыта першая ў Расіі ланкастэрская школа. Яна была пабудавана на цэнтральнай вуліцы Гомеля па праекце таго ж Джона Кларка. Гэта быў цэлы комплекс будынкаў (галоўны корпус і чатыры флігеля, лазні, гумно, стайні) з зямельнымі ўгоддзямі, ўзорнай фермы і майстэрнямі. Гэта першая навучальная ўстанова такога тыпу ў Расійскай імперыі.

У горадзе сталі праводзіцца два штогадовыя кірмашы — студзеньская (Васільеўская) і вераснёвая (Узвіжанская), у 1840-х гадах да іх дадалася гадовая (Троецкая). У снежні 1796 года пасля смерці П. А. Румянцава-Задунайскага уладальнікам Гомеля стаў яго сын М. П. Румянцаў. Пры ім у Гомелі былі адкрыты першая гімназія (1797), Гасціны двор, шкляны, кафляная, спіртавы заводы, ткацкая і прадзільная фабрыкі, пабудаваны пастаянны драўляны мост праз Сож. У 1822 годзе было скончана будаўніцтва касцёла. Пры М. П. Румянцаве таксама адбылося ўмацаванне стараверскай абшчыны, пабудавана сінагога, аптэка і багадзельня. У 1793 годзе на беразе Сожа пабудавана Ільінская царква, якая ўяўляе сабой 3 пастаўленых адзін на іншы зруба. У цяперашні час прызнана помнікам драўлянага дойлідства.

Пасля смерці М. П. Румянцава (1827) уладальнікам горада стаў яго брат С. П. Румянцаў. Пры ім былі пабудаваныя Троецкая царква і будынак духоўнага вучылішча. З прычыны безграшоўя С. П. Румянцаў заклаў Гомель у дзяржаўную казну Расійскай імперыі (1827) за 401,1 тыс. рублеў, а ў 1834 г., не маючы магчымасці пагасіць доўг, прадаў маентак казне. Палацавую частку горада набыў у яго князь І. Ф. Паскевіч-Эрыванскі, якому Мікалай I падарыў (1838) астатнюю частку горада.

Пры І. Ф. Паскевиче былі адкрыты шкляная мануфактура, цукравы завод (1832), сальна-свечачны завод (1840), круподёрка (1853), некалькі лінна-вяровачных і лесапільных прадпрыемстваў, царкоўна-прыходскае аднакласнае вучылішча (у Новай Беліцы, 1835) народнае вучылішча (1841). У сярэдзіне XIX стагоддзя на тры гомельскія кірмашы штогод прывозілася тавару больш чым на 1 млн рублеў (39 % прывозу і 38 % рэалізацыі ўсіх тавараў Магілеўскай губерні). Гомельскі маентак І. Ф. Паскевіча складаўся з 8 эканомій з 209 662 десяцінами зямлі. Выгаднае транспартна-геаграфічнае становішча спрыяла развіццю транспартнай сістэмы і далейшага росту Гомеля, як прамысловага цэнтра. У 1850 годзе праз Гомель прайшла шасейная дарога Санкт-Пецярбург — Адэса і першая ў Расіі тэлеграфная лінія Санкт-Пецярбург — Севастопаль, у 1873 — Лібава-Роменская чыгунка, у 1888 — Палеская чыгунка. На 1854 год у горадзе пражывала 10,1 тыс. насельніцтва і налічвалася 1219 будынкаў. Горад моцна пацярпеў ад пажару 1856 года, калі згарэла 540 дамоў. У сярэдзіне XIX стагоддзя склалася планіровачная схема горада, якая захавалася да нашага часу, з кампазіцыйным цэнтрам — палацам, паркам і цэнтральнай Саборнай плошчай з дзвухярусным гасціным дваром, гандлёвымі радамі, каталіцкім касцёлам, ратушай. Дзве прамалінейныя вуліцы Румянцаўская (у цяперашні час Савецкая) і Замкавая (цяпер праспект Леніна) стваралі двухлучавую планіровачную сістэму. Праз Сож дзейнічаў 175-сажэны мост на плытах. На левым беразе знаходзілася насыпная плаціна з 9 драўлянымі мастамі (разбурана вясновым паводкам 1845 года). 25 верасня 1852 года Гомелю дадзены статус горада, ен стаў цэнтрам павета Магілеўскай губерні. У 1854 годзе да яго быў далучаны горад Новая Беліца з 1646 жыхарамі (3 цагляных, 302 драўляных дома, 2 драўляныя царквы, 2 габрэйскія малітоўныя школы, царкоўна-прыходская школа, крупяной завод, запалкавы завод, 4 ветраных млына). У 1857 годзе праз раку быў пабудаваны арачны мост.

І. Ф. Паскевіч заснаваў вакол палаца парк, які стаў унікальным прыродным аб'ектам (цяпер Гомельскі палацава-паркавы ансамбль), тэатр.

Пасля смерці І. Ф. Паскевіча ў 1856 годзе маентак перайшоў да яго сына Ф. І. Паскевічу. Пры ім заснаваны 3 чугуналіцейных прадпрыемствы, 2 цагляных завода, запалкавая фабрыка «Везувій», пачынае развівацца газавае асвятленне вуліц (1873) і масціцца маставыя (з 1879). Жонкай Федара Іванавіча Паскевіча Ірынай Іванаўнай у Гомелі заснаваны прытулак для малалетніх дзяўчынак, грамадства дапамогі навучэнцам (1878), пабудаван будынак Гомельскага прытулку, мужчынская класічная гімназія, вочная лякарня. Княгіня спрыяла пабудове вадаправода, ўтрымоўвала іншыя ўстановы адукацыі і аховы здароўя.

Да 1913 годзе Гомель быў буйным прамысловым цэнтрам і налічваў 104,5 тысячы чалавек насельніцтва. Найбуйнейшымі прадпрыемствамі з'яўляліся механічныя майстэрні Лібава-Роменскай чыгункі і запалкавая фабрыка «Везувій». Падчас Першай сусветнай вайны ў Гомелі створана 8 шпіталяў і тылавое гаспадарка Варшаўскай ваеннай акругі, Гомельскі перасыльны пункт, франтавыя майстэрні. Працавалі эвакуіраваныя з іншых гарадоў прадпрыемства.

Віды дарэвалюцыйнага Гомеля[правіць | правіць зыходнік]

Гомель у Савецкі перыяд[правіць | правіць зыходнік]

Вежа са шпілем, увенчанным зоркай у лаўровым вянку. Помнік архітэктуры. 1954 год пабудовы. Вуліца Савецкая 41
Мемарыальная пліта на магіле камунарам-чэкістам у скверы імя Ф. Э. Дзяржынскага

Падчас Грамадзянскай вайны асноўнымі падзеямі сталі акупацыя Гомеля германскімі войскамі (1 сакавіка 1918 г.), установа Гомельскай дырэкторыі (17 снежня 1918 г.) і ўвод у Гомель войскаў Украінскай Народнай Рэспублікі, уваходжанне горада ў склад Украінскай дзяржавы і адкрыцце ўкраінскага тэатра, адступленне немцаў і захоп горада войскамі Чырвонай арміі (14 студзеня 1919 г.). Найбуйнейшым у Гомелі выступам супраць бальшавікоў стала паўстанне Стрекапытава. Паўстанцы захапілі стратэгічныя аб'екты і расстралялі членаў савецкага кіраўніцтва горада. Паўстанцы былі разбіты переброшанымі ў Гомель часткамі Чырвонай арміі[6].

У 1919 годзе Гомель стаў цэнтрам створанай Гомельскай губерні РСФСР. Пасля заканчэння ваенных дзеянняў пачалося аднаўленне прамысловасці і транспарту. У ліпені 1920 года пачалі працу суднарамонтныя майстэрні (з 1935г. суднарамонтны завод). У 1921 годзе ўступіла ў строй фабрыка «Палесдрук» (створана на базе некалькіх дробных паліграфічных майстэрняў). У 1922-1924 створана фабрыка «Труд», хлебакамбінат. 29 красавіка 1923 года пачала работу 1-я чарга гарадской электрастанцыі. 4 лістапада 1928 года адкрыт рух на чыгуначнай лініі Навабеліца — Прылукі. У 1928 годзе пачалося будаўніцтва завода «Гомсельмаш», у 1929 годзе — мясакамбіната, у 1930 годзе — тлушчавага камбінату, у 1929-1932 гадах пабудаваны дрэваапрацоўчы камбінат. У 1933 годзе заснаваны рачны порт.

10 рублёў Гомельскага гарадскога самакіравання, 1918

У 1926 годзе горад Гомель быў перададзены разам з Гомельскім паветам БССР. Гэта рашэнне выклікала супраціў жыхароў Гомельшчыны. Гомельскі губком РКП(б) адзначаў, што «...далучэнне да Беларусі будзе сустрэта з незадаволенасцю працоўнай масай і пераважнай часткай сялянства губерні і пагоршыць палітычны настрой працоўных Гомельшчыны»[7]. Першы сакратар гомельскага губкама КП(б)б у запісцы «Да пытання аб далучэнні Гомельскай губерні да БССР» пісаў 15 лістапада 1926 года: «Нацыянальнае самасвядомасць беларускага насельніцтва Гомельшчыны — у выглядзе актыўнага станоўчага прыцягнення да аб'яднання з БССР — у відавочна выяўленых формах адсутнічае»[8].

У перыяд індустрыялізацыі створана фабрыка «Камінтэрн», паравоз-вагонарамонтны завод, завод «Гомсельмаш», іншыя прадпрыемствы. Да 1940 года ў горадзе налічвалася 264 прамысловых прадпрыемствы, па аб'еме прадукцыі Гомель займаў 3-е месца ў БССР пасля Мінска і Віцебска, яго ўдзельная вага складала 16,6 % прамысловасці БССР. Функцыянавалі настаўніцкі і лесатэхнічны інстытуты, 2 НДІ.

Помнік гомельскім апалчэнцам

Падчас Вялікай Айчыннай вайны горад быў акупаваны Нямеччынай 19 жніўня 1941 года . Разгарнулася партызанскі і падпольны рух. Горад быў вызвалены 26 лістапада 1943 года войскамі Беларускага фронту пад камандаваннем К. Ракасоўскага ў выніку Гомельска-Рэчыцкай аперацыі. Горад быў разбураны больш чым на 80 %, знішчаны амаль усе прамысловыя вытворчасці.

Не паспелі эвакуіравацца яўрэі Гомеля, якія складалі да вайны 29,38 % ад агульнай колькасці жыхароў[9], практычна цалкам былі знішчаны ў Гомельскім гета.

Пасля вайны пачалося імклівае аднаўленне горада. Да 1950 годзе аднавілі сваю працу амаль усе прадпрыемствы даваеннага часу[9]. У 1970 годзе Гомель узнагароджаны ордэнам Працоўнага Чырвонага Сцяга.

Вялікую шкоду гораду нанесла аварыя на Чарнобыльскай АЭС у 1986 годзе. Гомель апынуўся ў зоне радыеактыўнага заражэння. Экалагічную сітуацыю пагоршыў глыбокі эканамічны крызіс, які пачаўся ў канцы 1980-х гадоў. Гэта паслужыла прычынай рэзкага зніжэння ўзроўню жыцця і дэпапуляцыі на працягу 1990-х гадоў. У 1991 годзе Гомель стаў часткай якая абвесціла незалежнасць Беларусі[6].

Распад СССР і стварэнне Рэспублікі Беларусь[правіць | правіць зыходнік]

Дом у новым мікрараёне Гомеля

У першую палову 1990-х гадоў Гомель, як і ўся Беларусь, быў ахоплены вострым эканамічным крызісам, смяротнасць стала перавышаць нараджальнасць, аб'емы эканамічнага вытворчасці рэзка знізіліся. З 1996 года пачалося паступовае адраджэнне. Пабудаваны новыя аб'екты (Прыгарадны чыгуначны вакзал, Лядовы палац, тры вяслярных базы, рэканструяваны Цэнтральны стадыен, палац гульнявых відаў спорту, Палац водных відаў спорту і інш.), рэканструяваны асноўныя славутасці, адкрываюцца новыя тралейбусныя лініі, устаноўлены помнікі М. П. Румянцаву, Кірыле Тураўскаму, Янку Купалу, пабудаваныя новыя жылыя мікрараёны.

У цяперашні час Гомель па колькасці насельніцтва (530,7 тысячы чалавек), плошчы тэрыторыі (135,4 км²) і прамысловай вытворчасці з'яўляецца другім горадам Беларусі пасля сталіцы. У горадзе налічваецца 795 вуліц, працягласцю 478,4 км, 26 транспартных пуцеправодаў і мастоў. Неад'емнай часткай аблічча сучаснага горада стаў пешаходны мост праз раку Сож даўжыней 243 м, які злучыў адміністрацыйны цэнтр горада і выдатную левабярэжную зону адпачынку гамяльчан. Горад па праву лічыцца адным з самых зяленых у рэспубліцы. Дрэвы, хмызнякі і кветкі займаюць больш за 660 га.

Забудовы савецкага перыяду
Гомель. Улица Ленина..JPG Гомель. Здание советской эпохи..JPG Гомель. Сталинка..JPG

Геаграфія[правіць | правіць зыходнік]

Клімат[правіць | правіць зыходнік]

Клімат Гомеля
Паказчык Сту Лют Сак Кра Май Чэр Ліп Жні Вер Кас Ліс Сне Год
Абсалютны максімум, °C 9,6 15,8 21,5 29,3 32,5 34,0 37,9 38,9 32,2 27,5 18,0 11,6 38,9
Сярэдні максімум, °C −2 −1,2 4,6 13,2 20,2 23,2 25,2 24,3 18,1 11,3 3,6 −1 11,6
Сярэдняя тэмпература, °C −4,5 −4,3 0,7 8,4 14,8 17,9 19,9 18,7 13,0 7,1 0,9 −3,3 7,4
Сярэдні мінімум, °C −6,9 −7,1 −2,8 4,1 9,6 12,9 14,8 13,6 8,7 3,7 −1,4 −5,6 3,6
Абсалютны мінімум, °C −35 −35,1 −33,7 −13,6 −2,5 −0,2 6,0 1,2 −3,6 −12 −21,7 −30,8 −35,1
Норма ападкаў, мм 34 33 33 38 56 80 90 61 58 56 47 40 626
Крыніца: Надвор'е і клімат

Насельніцтва[правіць | правіць зыходнік]

Насельніцтва горада на 1 студзеня 2015 г. складала 526,8 тыс. чалавек (у 2013—522,5 тыс. чал.), у тым ліку эканамічна актыўнага насельніцтва каля 260 тыс. чалавек. Насельніцтва павялічылася амаль на 4 тыс. чал., што сведчыць аб паступовым пераадоленні дэмаграфічнага крызісу і наяўнасці дадатнага прыросту насельніцтва. Колькасць працаўнікоў, занятых у народнай гаспадарцы, складае каля 192 000 чалавек, у тым ліку ў прамысловасці — каля 69 000 чалавек. Нацыянальны склад: беларусы — 76,7 % ад агульнай колькасці, рускія — 16,9 %, украінцы — 5,1 %. У агульнай колькасці насельніцтва 55 % складаюць жанчыны і 45 % — мужчыны. Па дадзеных на 1 студзеня 2009 гады насельніцтва горада (разам з Касцюкоўкай) складала 498,7 тыс. чалавек.

Пасля далучэння Гомеля да Расійскай імперыі і стварэння рысы аселасці, Гомель паступова становіцца адным з цэнтраў рассялення яўрэйскага насельніцтва Расіі. Паводле перапісу 1897 гады ў Гомелі пражывала каля 25 %. У 1903 годзе ў Гомелі адбыўся яўрэйскі пагром. У 1926 годзе яўрэі складалі каля 35 % насельніцтвы Гомелю. Масавая эміграцыя яўрэяў з Гомеля прыйшлася на канец 1980 — пачатак 1990 гадоў, у выніку чаго яўрэйскае насельніцтва горада ў 1999 годзе ў параўнанні з 1979 годам скарацілася ў 6,5 разоў, дасягнуўшы адзнакі 4029 чалавек

Адміністрацыйнае дзяленне[правіць | правіць зыходнік]

Горад падзяляецца на 4 раёна

Эканоміка[правіць | правіць зыходнік]

Чыгуначны вакзал

Буйны прамысловы цэнтр Беларусі. Прадпрыемствы машынабудавання і металаапрацоўкі (радыёзавод, завод станочных вузлоў, станкабудаўнічы імя Кірава, Гомсельмаш, пускавых рухавікоў), хімічнай (хімічны завод), лясной, цэлюлозна-папяровай, лёгкай («Камінтэрн»), харчовай прамысловасці (кандытарская фабрыка «Спартак», «Малочныя прадукты», Гомельскі мясакамбінат), будаўнічых матэрыялаў («Гомельбудматэрыялы»), Гомельскі лікёра-гарэлачны завод. Гомель — перспектыўны цэнтр турызму Беларусі міжнароднага значэння. Гасцініцы: «Гомель», «Верас», «Дынама», «У палёт», «Кастрычніцкая», «Сож», «Турыст», гасцінічны комплекс «Уют», Гомельскага дзяржаўнага цырка, «Навучальна-метадычны цэнтр прафсаюзаў» («Надзея»).

Транспарт[правіць | правіць зыходнік]

Вузел чыгунак і аўтадарог. Чыгуначны вузел з напрамкамі на Жлобін, Калінкавічы, Бабруйск, Чарнігаў. Порт на рацэ Сож. Недалёка ад горада размешчаны Аэрапорт Гомель (пагранічны пункт пропуску).

Грамадскі транспарт у Гомелі прадстаўлены тралейбусамі, аўтобусамі, маршрутнымі таксі.

Тралейбусная сетка Гомеля адкрыта 20 мая 1962 года і налічвае 23 маршруты (не лічачы іх разнавіднасцей). Працягласць вулічнай сеткі з транспартнымі лініямі складае каля 74 км, а агульная працягласць тралейбусных шляхоў - 475 км. Рухомы састаў прадстаўлены машынамі АКСМ-201, АКСМ-321, АКСМ-213, АКСМ-101, ЗІУ-682. Лік аўтобусных маршрутаў больш за 60 агульнай працягласцю каля 670 кіламетраў, для шэрага маршрутаў існуюць экспрэс-варыянты. Рухомы састаў - у асноўным аўтобусы МАЗ-105, МАЗ-107, МАЗ-103 і Ікарус-280 (актыўна спісваюць), меней прадстаўлены МАЗ-104, МАЗ-203,МАЗ-206, з 2014 года актыўна закупляюцца аўтобусы асабліва вялікай умяшчальнасці, нізкападлогавыя МАЗ-215. На экспрэс-маршрутах выкарыстоўваюцца аўтобусы Радзіміч-А092. Дзейнічае 24 лініі маршрутных таксі, на лініях працуюць пераважна мікрааўтобусы Ford Transit, Газэль, Mercedes-Benz, Peugeot.

Культура[правіць | правіць зыходнік]

Гомельскі цырк

Дзейнічаюць 4 творчыя саюзы, 3 тэатры (Абласны драмтэатр, тэатр лялек, маладзёжны тэатр), 3 кінатэатры, філармонія, цырк, 3 выставачныя залы, шэраг іншых музеяў, помнік архітэктуры 18-19 стст. палацава-паркавы ансамбль Румянцавых-Паскевічаў, каледж мастацтваў, мастацкая галерэя, мастацкае вучылішча, гарадскія сімфанічны і духавы аркестры, 7 дзіцячых музычных школ і школ мастацтваў, адна харэаграфічная і адна мастацкая школы, шэраг цэнтраў і палацаў культуры, бібліятэк (у тым ліку самая вялікая ў Гомельскай вобласці Гомельская абласная ўніверсальная бібліятэка імя У. І. Леніна). Штогод праводзіцца каля 20 фестываляў, у тым ліку міжнародныя: фестываль харэаграфічнага мастацтва «Сожскі карагод», тэатральны фестываль «Славянскія тэатральныя сустрэчы», маладзёжныя музычныя — «Арт-сесія», «Рэнесанс гітары», фестываль рок-музыкі «Go-Fest», адкрытыя міжнародныя турніры па спартыўных танцах. Арганізуюцца дзясяткі выставак.

Клубы[правіць | правіць зыходнік]

Гістарычнай рэканструкцыі[правіць | правіць зыходнік]

У горадзе існуюць клубы гістарычнай рэканструкцыі эпохі Высокага Сярэдневякоўя, Позняга Сярэдневякоўя і Другой сусветнай вайны. Дзейнасць клубаў падтрымліваецца інтэрнэт-форумам «Гомельскі Гістарычны Форум. Метады прыкладнай гісторыі.»[10]

Гомельскія клубы гістарычнай рэканструкцыі эпохі Сярэдневякоўя (у парадку ўзнікнення)[11]:

  • «Сцяг Алега Святаславіча». Год заснавання — 1998. Кірунак дзейнасці — Паўднёва-Рускія княствы ў 12—13 стагоддзях. У цяперашні час існуюць у выглядзе кампаніі сяброў. Працягваюць займацца гістарычнай рэканструкцыяй і бяруць удзел у фестывалях.
  • «Старая Вежа». Год заснавання — 2001. Кірунак дзейнасці — матэрыяльная культура і духоўныя каштоўнасці Свяшчэннай Рымскай імперыі канца 13 — пачатку 16 стагоддзяў. Праводзіць жнівеньскія рыцарскія пешыя турніры. У 2008 годзе — чацвёрты. Мае статус «закрытага» (толькі для ўдзельнікаў) рэгіянальнага мерапрыемства.[12]
  • «Грыдні Мсціслава Глебавіча». Дата заснавання — 21 лютага 2004. Кірунак дзейнасці — гарадская культура Паўднёва-Рускіх княстваў у 13 стагоддзі («ад Калкі да Нашэсця»).[13]
  • Клуб старадаўняга танца «Турдыён». Дата заснавання — 17 верасня 2006. Кірунак дзейнасці — вывучэнне еўрапейскіх танцаў эпохі Сярэдневякоўя, Адраджэння і інш. аж да 17 стагоддзя (контрдансы).
  • «Morgenstern» (Ранішняя Зорка). Год заснавання — 2007. Кірунак дзейнасці — матэрыяльная культура Вялікага Княства Літоўскага 14-15 стагоддзяў.
  • «Залатая рысь». Год заснавання — 2007. Кірунак дзейнасці — матэрыяльная культура Польскага Каралеўства 14—16 стагоддзяў.

Рэканструкцыя эпохі Другой сусветнай вайны ў Гомелі прадстаўлена падраздзяленнем «Пошук» ваенна-патрыятычнага клуба «Гонар» і прыватнымі асобамі.

Славутасці[правіць | правіць зыходнік]

Палац Румянцавых і Паскевічаў

За больш чым восем стагоддзяў гісторыі славутасцей у Гомелі захавалася досыць шмат. Асноўная іх частка адносіцца да канца XVIII—XIX стагоддзяў. Усе яны сканцэнтраваны ў цэнтральнай частцы горада. Асноўныя славутасці:

і многія іншыя.

Для агляду горада папулярны кола агляду (дэмантавана ў пачатку 2007 года) і вежа агляду, размешчаныя ў парку ў некалькіх сотнях метраў ад палацавага комплексу і якія зараз знаходзіцца на рамонце (дадзеныя на 10/05/10). Паколькі рэльеф Гомеля адносна раўнінны, вышыні будынкаў цалкам хапае для агляду горада.

З новых — будынак стацыянарнага цырка, пабудаванага ў 1972 годзе, мае форму лятаючай талеркі, адзін з самых скандальных у той час будынкаў краіны, які не ўпісваецца ў стандартныя праекты сацрэалізму; брацкая магіла савецкіх воінаў з Вечным агнём і статуяй салдата на плошчы Працы і іншыя помнікі.

Вядомыя асобы[правіць | правіць зыходнік]

Сярод знакамітых людзей, чый жыццёвы шлях пачынаўся ў Гомелі, можна назваць такіх выдатных дзеячаў, як Андрэй Андрэевіч Грамыка (Міністр замежных спраў СССР) і Павел Восіпавіч Сухі (савецкі авіяканструктар), якім у Гомелі ўсталяваныя бронзавыя бюсты (як двойчы героям сацыялістычнай працы), І. Д. Чарняхоўскі. Адна з вуліц горада названа ў гонар братоў Герояў Савецкага Саюза Пятра і Аляксандра і камандзіра партызанскага атрада Яўгена Лізюковых, якія нарадзіліся ў Гомелі.

У Гомелі нарадзіўся вядомы савецкі матэматык Леў Генрыкавіч Шнірэльман і географ А. Г. Ісачэнка. У 1888 годзе ў Гомелі нарадзіўся выдатны савецкі геолаг, геахімік і мінералог, акадэмік АН УЗССР Аляксандр Сяргеевіч Уклонскі. У 1920-я гады ў Гомелі таксама жыў і працаваў выдатны псіхолаг Леў Сямёнавіч Выгоцкі.

З сучасных знакамітасцей, якія нарадзіліся ў Гомелі, — папулярны рэп-спявак Сярога. У 1981 годзе ў Гомелі нарадзілася сучасная беларуская пісьменніца Аксана Бязлепкіна. Да Чарнобыльскай аварыі ў 1986 годзе ў Гомелі пражывалі бацькі тэнісісткі Марыі Шарапавай.

У 1986 годзе ў Гомельскім цырку падчас выступлення трагічна загінула цыркавая артыстка Ірына Асмус, вядомая ўсёй краіне па ролі Ірыскі ў «Абвгдэйцы» (16 сакавіка 1986 гады). Іншы вядомы чалавек, які памёр у Гомелі, — акцёр Уладзіслаў Вацлававіч Дваржэцкі, вядомы па ролях Ільіна з фільма «Зямля Саннікава» і прынца Дакара ў «Капітане Нэма».

Гл. таксама

Далучаныя населеныя пункты[правіць | правіць зыходнік]

Па меры разрастання горада Гомеля, у яго склад былі ўключаны некаторыя населеныя пункты:

  • 2007 — вёскі Давыдаўка і Хутар
  • 2010 — вёска Чырвоны Маяк увайшла ў гарадскую мяжу горада Гомеля, і адпаведна была выключана са складу Улукоўскага сельсавета[15]

Гарады-пабрацімы[правіць | правіць зыходнік]

Спіс гарадоў-пабрацімаў Гомеля[16]:

Гл. таксама[правіць | правіць зыходнік]

Зноскі[правіць | правіць зыходнік]

  1. «Дзяржаўны зямельны кадастр Рэспублікі Беларусь» (па стане на 1 студзеня 2011 г.)
  2. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named belstat2009
  3. ЭГБ. Т. 3.
  4. Макушников О. В поисках древнего Гомия. — Гомель, 1994. С. 54.
  5. Колер поля і крыжа на самай справе невядомыя, магчыма поле было блакітным або крыж — залатым
  6. 6,0 6,1 Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя. Т. 1, кн. 1. Гомельская вобласць/С. В. Марцэлеў; Рэдкалегія: Г. П. Пашкоў (галоўны рэдактар) і інш. — Мн.: БелЭн, 2004. 632 с.
  7. Требов А. Как большевики делили Гомельскую губернию между Россией и Белоруссией // Родина. — № 8. — 2003
  8. Лосев В. Белоруссия и Россия: нужны иные формы воссоединения // Страны СНГ. Русские и русскоязычные в новом зарубежье. — № 51 (01.05.2002)
  9. 9,0 9,1 Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя. Т. 1, кн. 1. Гомельская вобласць/С. В. Марцэлеў; Рэдкалегія: Г. П. Пашкоў (галоўны рэдактар) і інш. — Мн.: БелЭн, 2004. 632 с.
  10. Гомельскі Гістарычны Форум. Метады прыкладнай гісторыі.
  11. Гомельскі Гістарычны Форум. Клубы
  12. Рыцарский фест «Старая вежа» открылся под Гомелем
  13. «Грыдні Мсціслава Глебавіча» — гомельскі клуб гістарычнага мадэлявання
  14. Государственное историко-культурное учреждение «Гомельский дворцово-парковый ансамбль»
  15. Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 1 сакавіка 2010 г. № 123
  16. Города-побратимы Гомеля

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

  • Гомель. Энцыклапедычны справачнік. — Мн.: БелСэ, 1991. — 527 с.
  • Гомель // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.5: Гальцы — Дагон / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш — Мн.: БелЭн, 1997. — Т. 5. — С. 331—334. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0090-0 (Т. 5).

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]

Commons