Гродзенскі павет (1921—1940)
| Гродзенскі павет | |
|---|---|
| польск.: Powiat grodzieński | |
| Краіна | Польская Рэспубліка |
| Статус | Павет |
| Уваходзіць у | Бялостоцкае ваяводства |
| Уключае | 5 гарадоў, 23 вясковыя гміны |
| Адміністрацыйны цэнтр | Гродна |
| Найбуйнейшыя гарады | Скідзель, Крынкі, Індура |
| Дата ўтварэння | 19 лютага 1921 |
| Дата скасавання | 15 студзеня 1940 |
| Насельніцтва (1931) | 213 100 |
| Шчыльнасць | 48 чал./км² |
| Плошча | 4 459 км² |
 |
|
Гродзенскі павет (польск.: Powiat grodzieński) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Беластоцкага ваяводства міжваеннай Польскай Рэспублікі Адміністрацыйны цэнтр — горад Гродна.
Гісторыя
[правіць | правіць зыходнік]
Утвораны 19 лютага 1921 года пасля далучэння тэрыторыі павета да Польшчы паводле Рыжскага дагавора. Да таго з’яўляўся паветам Гродзенскай губерні Расійскай імперыі, а з 1919 — часткай Віленскай акругі Цывільнага ўпраўлення Усходніх зямель.
19 ліпеня 1922 гміна Масаляны была перайменавана ў гміну Вялікія Эйсманты[1][2].
1 ліпеня 1925 года была ўтворана гміна Марцінканцы з частак былых гмін Араны і Мерач колішняга Троцкага павета, размешчаных на левым беразе Ула|Улы і Мерачанкі[3]. У выніку дэмаркацыі мяжы з Сярэдняй Літвой у 1920 годзе паўночныя часткі гэтых гмін увайшлі ў склад Літоўскай Рэспублікі, а паўднёвыя — ў «нейтральную паласу». У лютым 1923 года Рада паслоў прызнала гэтыя землі часткай Польшчы, і яны былі далучаны да Гродзенскага павета[4][5][6][7].
15 снежня 1926 года да гміны Горніца далучаны населеныя пункты Каралін-Дабравольшчына, Каралін-Пескі і Фішкі-Тыркіна з гміны Новы Двор Сакольскага павета таго ж ваяводства[8]. Яны ўвайшлі ў склад грамады Чэхаўшчына[9].
29 мая 1929 года гміна Каменка перададзена ў склад новастворанага Шчучынскага павета Навагрудскага ваяводства[10].
1 кастрычніка 1931 года з гміны Парэчча ў склад горада Друскенікі перададзены населеныя пункты Друскенікі, Пескі, Клонішкі, а з гміны Марцінканцы — Паганка, Самоўкі і Млынок[11].
На тэрыторыі павета размяшчаўся эксклаў Навагрудскага ваяводства — грамада Быкаўка, якая ў 1921—1929 гадах ўваходзіла ў склад Лідскага павета, а ў 1929—1939 — Шчучынскага павета.
У верасні 1939 года далучаны да БССР. З 4 снежня 1939 года ў Баранавіцкай вобласці. Скасаваны 15 студзеня 1940 года, на тэрыторыі павета ўтвораны раёны.
Дэмаграфія
[правіць | правіць зыходнік]Паводле польскіх географаў‑дэмографаў Альфонса Крысінскага і Віктара Арміцкага, тэрыторыя павета ўваходзіла ў склад так званага «суцэльнага беларуска-польскага арэала»: праваслаўнае беларускае насельніцтва пражывала пераважна ў сельскай мясцовасці, у той час як у буйнейшых населеных пунктах дамінавалі палякі[12].
У снежні 1919 года у Гродзенскім павеце Віленскай акругі ГУУЗ пражывалі 127 252 жыхары. З іх 54,0 % назвалі сябе палякамі, 33,5 % — беларусамі, 10,6 % — яўрэямі, 1,6 % — літоўцамі, 0,3 % — прадстаўнікамі іншых нацыянальнасцяў. На тэрыторыі павета знаходзіліся 1518 населеных пунктаў, з якіх 8 мелі насельніцтва 1-5 тыс. чалавек, 1 — 5-10 тыс., і адзін — звыш 10 тыс. Найбуйнейшым быў горад Гродна з 28 165 жыхарамі[13].
Паводле ўсеагульнага перапісу насельніцтва 1921 года, у межах павета ў той час пражывалі 150 443 чалавекі, у тым ліку 83 419 (55,4 %) палякаў, 39 511 (26,3 %) беларусаў, 25 316 (16,8 %) яўрэяў, 1038 (0,7 %) рускіх, 976 (0,6 %) літоўцаў, 111 (0,1 %) нямцаў, 15 французаў, 14 латышоў, 11 татар, 2 грузін, 1 чэх, 1 англічанін, 1 эстонец, 1 румын, 1 швейцарац і 1 турэцкі падданы[14].
Рэлігія
[правіць | правіць зыходнік]Паводле перапісу насельніцтва 1921 года, 61 910 чалавек (41,2 %) жыхароў павета вызнавалі рымска-каталіцкую веру, 56 150 (37,3 %) — праваслаўе, 31 823 (21,2 %) — іўдаізм, 328 (0,2 %) — пратэстантызм, 165 (0,1 %) — іслам. Акрамя таго, 19 чалавек былі грэка-католікамі, 16 — стараабрадцамі, 8 — баптыстамі, і 1 чалавек — вернік Армянскай апостальскай царквы. 22 асобы заявілі пра адсутнасць веравызнання, а рэлігійная прыналежнасць яшчэ аднаго чалавека не была вызначана[14].
Адукацыя
[правіць | правіць зыходнік]У Гродзенскім павеце Віленскай акругі ГУУЗ у 1919/1920 навучальным годзе дзейнічалі 79 усеагульных школ, 4 сярэднія школы, 5 прафесійных навучальных устаноў і 1 настаўніцкая семінарыя. Усяго ў школах навучалася 8961 дзіця, працавалі 269 настаўнікаў[15].
Гарады і гміны
[правіць | правіць зыходнік]Ніжэй пададзены асноўныя звесткі пра гарады і гміны Гродзенскага павета па стане на 30 верасня 1921 года[16].
| Адзінка | Адміністрацыйны цэнтр | Тып адзінкі | Насельніцтва | Жылыя будынкі | Колькасць населеных пунктаў |
|---|---|---|---|---|---|
| Друскенікі | Друскенікі | горад | 989 | 308 | 1 |
| Гродна | Гродна | горад | 34 694 | 2874 | 1 |
| Індура | Індура | горад | 2323 | 336 | 1 |
| Крынкі | Крынкі | горад | 5206 | 732 | 1 |
| Скідзель | Скідзель | горад | 2907 | 384 | 1 |
| Бершты | Бершты | вясковая гміна | 6119 | 1100 | 62 |
| Малая Бераставіца | Малая Бераставіца | вясковая гміна | 4021 | 582 | 35 |
| Вялікая Бераставіца | Вялікая Бераставіца | вясковая гміна | 4275 | 558 | 43 |
| Дубна | Дубна | вясковая гміна | 3128 | 619 | 13 |
| Галынка | Галынка | вясковая гміна | 3758 | 473 | 40 |
| Горніца | Капцёўка | вясковая гміна | 5711 | 952 | 64 |
| Гожа | Гожа | вясковая гміна | 5922 | 1037 | 54 |
| Гудзевічы | Гудзевічы | вясковая гміна | 3878 | 691 | 35 |
| Індура | Індура | вясковая гміна | 6533 | 1118 | 52 |
| Азёры | Азёры | вясковая гміна | 5317 | 851 | 36 |
| Каменка[17] | Каменка | вясковая гміна | 4989 | 883 | 47 |
| Крынкі | Крынкі | вясковая гміна | 4110 | 752 | 42 |
| Лаша | Пагараны-Квасоўка | вясковая гміна | 4269 | 682 | 34 |
| Лунна | Лунна | вясковая гміна | 5911 | 929 | 37 |
| Масаляны[18] | Масаляны | вясковая гміна | 4246 | 740 | 39 |
| Масты | Масты Правыя | вясковая гміна | 4488 | 651 | 25 |
| Парэчча | Парэчча | вясковая гміна | 6404 | 1145 | 47 |
| Скідзель | Скідзель | вясковая гміна | 5921 | 1000 | 63 |
| Верцялішкі | Верцялішкі | вясковая гміна | 5842 | 932 | 44 |
| Воўпа | Воўпа | вясковая гміна | 5115 | 837 | 30 |
| Жыдомля | Жыдомля | вясковая гміна | 4367 | 792 | 38 |
Крыніцы
[правіць | правіць зыходнік]- ↑ Шаблон:Internetowy System Aktów Prawnych.
- ↑ Dziennik Urzędowy Ministerstwa Spraw Wewnętrznych. 1922, nr 6, poz. 210
- ↑ Dz. U. z 1925 r. Nr 16, poz. 110, удакладнена Dz. U. z 1926 r. Nr 7, poz. 53
- ↑ Участак былой гміны Араны на правым беразе Улы ўключаны ў Лідскі павет Навагрудскага ваяводства
- ↑ Рocznik Statystyki Rzeczypospolitej Polskiej, R. 1, cz. 2 (1920/1922) (польск.) 359–360. Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej.
- ↑ Rocznik Statystyki Rzeczypospolitej Polskiej, R. 3 (1924) (польск.) przypis na s. 7. Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej.
- ↑ Gawryszewski, Andrzej (2005). Ludność Polski w XX wieku (PDF). Warszawa: Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania im. Stanisława Leszczyckiego PAN. p. 23. ISBN 8387954667. Архівавана з арыгінала 10 кастрычніка 2010. Праверана 17 жніўня 2025.
{{cite book}}: Папярэджанні CS1: бот: невядомы статус арыгінальнага URL (спасылка) - ↑ Dz. U. z 1926 r. Nr 66, poz. 390
- ↑ Białostocki Dziennik Wojewódzki. 1933, nr 11, poz. 51
- ↑ Dz. U. z 1929 r. Nr 33, poz. 307
- ↑ Dz. U. z 1931 r. Nr 53, poz. 435
- ↑ Wierzbicki, Marek (2007). Stosunki polsko-białoruskie przed wrześniem 1939. Polacy i Białorusini w zaborze sowieckim. Stosunki polsko-białoruskie na ziemiach północno-wschodnich II RP pod okupacją sowiecką 1939–1941. Biblioteka historyczna Frondy (2 ed.). Warszawa: Stowarzyszenie Kulturalne Fronda. pp. 25–43. ISBN 978-83-88747-76-2.
- ↑ I. Tablice ogólne. Zeszyt VII. Spis ludności na terenach administrowanych przez Zarząd Cywilny Ziem Wschodnich (grudzień 1919). Lwów – Warszawa: Książnica Polska T-wa Naucz. Szkół Wyższych. 1920. pp. 25, 31.
- ↑ а б Województwo białostockie. Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej: opracowany na podstawie wyników pierwszego powszechnego spisu ludności z dn. 30 września 1921 r. i innych źródeł urzędowych. Vol. 5. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny. 1924. Праверана 2011-02-26.
- ↑ Gierowska-Kałłaur, Joanna (2003). Rozdział VII. Szkolnictwo na ziemiach podległych Zarządowi Cywilnemu Ziem Wschodnich. Zarząd Cywilny Ziem Wschodnich (19 lutego 1919 – 9 września 1920). Warszawa: Wydawnictwo Neriton, Instytut Historii PAN. p. 242. ISBN 83-88973-60-6.
- ↑ Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej: opracowany na podstawie wyników pierwszego powszechnego spisu ludności z dn. 30 września 1921 r. i innych źródeł urzędowych. T. 5, Województwo białostockie.
- ↑ 29 мая 1929 года ўключана ў склад Шчучынскага павета ў Навагрудскім ваяводстве.
- ↑ 19 ліпеня 1922 года перайменавана ў Вялікія Эйсманты з цэнтрам у Вялікіх Эйсмантах.
