Перайсці да зместу

Гіпакамп (міфалогія)

З Вікіпедыі, свабоднай энцыклапедыі
Гіпакамп
Гіпакамп на чорнафігурнай амфары канца VI ст. да н.э., Луўр (CA 1524)
Гіпакамп на чорнафігурнай амфары канца VI ст. да н.э., Луўр (CA 1524)
Міфалогія грэчаская
Лагатып Вікісховішча Медыяфайлы на Вікісховішчы

Гіпака́мп або гіпака́мпус (стар.-грэч.: ἱππόκαμπος ад стар.-грэч.: ἵππος — «конь» і стар.-грэч.: κάμπος — «марская пачвара») — міфічная істота, якая згадваецца ў этрускай, старажытнагрэчаскай, фінікійскай,[1] пікцкай і рымскай міфалогіях (хоць яго назва мае відавочна грэчаскае паходжанне). Звычайна паказваецца як істота з верхняй часткай цела каня і ніжняй часткай цела рыбы.

Міфалогія

[правіць | правіць зыходнік]
Тэракотавы звонападобны кратэр (чаша для змешвання) з вечкам, канец V стагоддзя да н. э.

Манеты, адчаканеныя ў Тыры каля IV стагоддзя да н. э., паказваюць бога-заступніка Мелькарта, які едзе на крылатым гіпакампе ў суправаджэнні дэльфінаў[1]. Манеты таго ж перыяду з Бібла паказваюць гіпакампа, які нырае пад галеру[2][3].

Залаты гіпакамп быў знойдзены ў скарбе з каралеўства Лідыя, Малая Азія, які датуецца VI стагоддзем да н. э.[4]

Грэчаская і рымская

[правіць | правіць зыходнік]

У «Іліядзе» Гамер апісвае Пасейдона — бога коней, землетрасенняў і акіянаў — які кіруе калясніцай, запрэжанай канямі з меднымі капытамі, па паверхні акіяна[5]. Падобным чынам Апалоній Родаскі апісвае каня Пасейдона, які выходзіць з мора і скача лівійскімі пяскамі[6]. Гэта суадносіцца з гіпакампамі, якіх Гай Валерый Флак у сваёй «Арганаўтыцы» апісвае як «двухкапытных» (з раздвоенымі капытамі): «Арыён, сціскаючы бацькавы лейцы, уздымае мора фырканнем сваіх двухкапытных коней»[7]. Аднак у выяўленчым мастацтве эліністычнага і рымскага перыядаў Пасейдон часта кіруе «марской калясніцай», запрэжанай гіпакампамі. Такім чынам, гіпакампы суправаджаюць гэтага бога як на старажытных выявах, так і на больш сучасных, напрыклад, у водах фантана Трэві XVIII стагоддзя ў Рыме, дзе за імі назірае Нептун са сваёй нішы зверху.

Гіпакамп на рымскай мазаіцы ў тэрмах Аквэ Суліс (Бат)

З’яўленне гіпакампаў як у прэснай, так і ў салёнай вадзе падаецца нелагічным сучаснай аўдыторыі, але не старажытнай, бо грэчаская канцэпцыя прыроднага гідралагічнага цыкла не ўлічвала кандэнсацыю атмасфернай вады ў выглядзе ападкаў для папаўнення падземных вод. Замест гэтага яны ўяўлялі, што марскія воды цякуць назад на сушу праз велізарныя пячоры і ваданосныя пласты, падымаючыся ачышчанымі і апраснёнымі ў крыніцах.[8]

Таму было натуральна, што храм у Геліцы, на прыбярэжнай раўніне Ахаі, быў прысвечаны Poseidon Helikonios, або «Пасейдону Геліконскаму», святой крыніцы беатыйскага Гелікона[9]. Калі землетрасенне раптоўна затапіла горад, бронзавы Пасейдон храма ў суправаджэнні гіпакампаў працягваў чапляцца за сеткі рыбакоў[10]. Гэтак жа гіпакамп лічыўся прыдатным упрыгожваннем для мазаік у рымскіх тэрмах і грамадскіх лазнях, такіх як у Аквэ Суліс, у сучасным горадзе Бат, Англія (Брытанія).

Іона і марская пачвара, з хрысціянскага мастацтва ў рымскіх катакомбах канца II стагоддзя н. э. Марская пачвара, намаляваная рымскімі хрысціянамі, нагадвае гіпакампа.

Коні Пасейдона, якія былі ўключаны ў складаную скульптурную праграму з пазалочанай бронзы і слановай косці, дададзеную рымскім кліентам у храм Пасейдона ў Карынфе, верагодна, былі гіпакампамі; пазней рымскі грэк-географ Паўсаній апісаў гэты багаты ансамбль у II стагоддзі н. э. («Апісанне Элады» ii.1.7-.8):

" На храме, які не вельмі вялікі, стаяць бронзавыя Трытоны. У прытворы храма размешчаны выявы: дзве Пасейдона, трэцяя Амфітрыты і Мора, якое таксама зроблена з бронзы. Ахвяраванні ўнутры былі прысвечаны ў наш час Геродам Атыкам: чатыры кані, пазалочаныя, за выключэннем капытоў, якія зроблены са слановай косці, і два залатыя Трытоны побач з канямі, часткі якіх ніжэй за пояс зроблены са слановай косці. На калясніцы стаяць Амфітрыта і Пасейдон, а побач хлопчык Палеман верхам на дэльфіне. Яны таксама зроблены са слановай косці і золата. Пасярэдзіне пастамента, на якім усталявана калясніца, высечана Мора, якое падтрымлівае юную Афрадыту, а па абодва бакі німфы, якіх называюць Нерэідамі. "

Этруская

[правіць | правіць зыходнік]

Гіпакампы з’яўляюцца ў першай арыенталізуючай фазе этрускай цывілізацыі: яны застаюцца тэмай у этрускіх сценавых роспісах грабніц і рэльефах[11], дзе яны часам маюць крылы, як у фантане Трэві. Кэтрын Шэпард знайшла ў гэтай тэме этрускую веру ў марское падарожжа ў іншы свет[12].

Сярэднявечча, Рэнесанс і сучаснасць

[правіць | правіць зыходнік]
«Марскі конь» у сярэднявечнай геральдыцы быў міфічнай істотай, якая была напалову канём і напалову рыбай; яго не варта блытаць з пазнейшым геральдычным «гіпакампам», які быў натуральным марскім каньком.

Міфічны гіпакамп выкарыстоўваўся як геральдычная фігура, асабліва з часоў Рэнесансу, часцей за ўсё ў гербах людзей і месцаў, звязаных з морам. Аднак у геральдычнай мове тэрміны гіпакамп і гіпакампус цяпер адносяцца да рэальнай жывёлы, якая называецца марскім конікам, а тэрмін марскі конь (sea-horse) адносіцца да міфічнай істоты. Вышэйзгаданыя гібрыды з рыбай сустракаюцца радзей. Знешне геральдычны марскі конь малюецца з галавой і шыяй каня, хвастом рыбы і перапончатымі лапамі замест пярэдніх капытоў. Яго грыва можа быць конскай або замененай дадатковым плаўніком. Марскія коні могуць быць намаляваны з крыламі; крылатыя марскія коні з рогам былі часткай герба, падараванага сэру Шону Конеры ў 2018 годзе кіраўніком геральдычнай службы Шатландыі[13][14].

Трытон і крылаты гіпакамп у фантане Трэві, Рым

Марскі конь таксама ёсць распаўсюджаным вобразам у мастацтве Рэнесансу і барока, напрыклад, у фантане Трэві, датаваным 1732 годам.

Крылаты гіпакамп выкарыстоўваецца як сімвал Air France з моманту яе заснавання ў 1933 годзе (узяты ад яе папярэдніка Air Orient); сёння ён сустракаецца на гандолах рухавікоў самалётаў Air France.

Бронзавыя гіпакампы ўсталяваны ў Дубліне, Ленстэр, Ірландыя на ліхтарных слупах побач са статуяй Генры Грэтана і на мосце Грэтана.

Англійскі футбольны клуб Ньюкасл Юнайтэд мае двух гіпакампаў на сваёй эмблеме. Яны намаляваны злева і справа ад шчыта ў цэнтры. Грамадскі цэнтр у Ньюкасл-эпон-Тайн таксама ўпрыгожаны гіпакампамі на вяршыні яго цэнтральнай вежы.

Уваходны партал у дом Абрампольскага, Мінск.

Рэльефная выява двух гіпакампаў размешчана на ўваходным партале дома Абрампольскага ў Мінску.

Казярог і роднасныя міфічныя жывёлы

[правіць | правіць зыходнік]
Падрабязней гл. таксама: Кінатаўр

Цесна звязаны з гіпакампам «марскі казёл», прадстаўлены Казярогам — міфічнай істотай з пярэдняй паловай казла і задняй паловай рыбы. Кананічныя фігуры (большасць з якіх не былі культавымі выявамі) і манеты карыйскай багіні, якая праз interpretatio graeca атаясамлівалася з Афрадытай як Афрадыта Афрадызійская, паказваюць багіню верхам на марскім казле[15]. Бродзі апісвае яе так[16]:

" ...напаўаголеная жаночая фігура верхам на марскім казле ў суправаджэнні дэльфіна і Трытона. Гэта сама багіня Афрадыта, паказаная тут не ў сваім характэрным мясцовым абліччы, а ў больш традыцыйным эліністычным стылі. Гэта марскі аспект Афрадыты, вядомы грэкам як «Aphrodite Pelagia» .... Яна едзе на фантастычнай марской істоце з целам і хвастом рыбы і пярэдняй часткай казла. Гэты марскі казёл рухаецца направа і паварочвае галаву назад, каб паглядзець на багіню. Гэтая група таксама ёсць на афрадызійскіх манетах III стагоддзя н. э. "

Акрамя aigikampoi (казлоў з рыб’імі хвастамі), якія ўвасабляюць Казярога[15], іншыя жывёлы з рыб’імі хвастамі рэдка сустракаліся ў грэчаскім мастацтве, але больш характэрныя для этрускаў. Сярод іх leokampoi (львы з рыб’імі хвастамі), taurokampoi (быкі з рыб’імі хвастамі) або pardalokampoi (леапарды з рыб’імі хвастамі).[17]

Спалучэнне каня і рыбы таксама знайшло адлюстраванне ў паняцці іхтыякентаўра, у якога галава і шыя конскай часткі заменены верхняй часткай цела чалавека, што робіць яго падобным да больш распаўсюджанага гіпакентаўра. Іхтыякентаўры з’явіліся ў старажытным выяўленчым мастацтве з II стагоддзя да н. э., хоць сама назва была прыдумана толькі ў Сярэднявеччы[18].

Астраномія

[правіць | правіць зыходнік]

Невялікі спадарожнік Нептуна, адкрыты ў ліпені 2013 года, быў названы ў гонар гэтай міфічнай істоты ў лютым 2019 года.[19]

Крыніцы

[правіць | правіць зыходнік]
  1. 1 2 Israel Antiquities Authority, Yizre'el Valley silver hoard Архівавана 1 снежня 2020 года. (retrieved Jan 10 2013)
  2. ↑ Byblos at NumisBids
  3. ↑ Stater of Byblos with galley | Museum of Fine Arts, Boston
  4. ↑ Sharon Waxman, Loot: The Battle over the Stolen Treasures of the Ancient World, Chapter 6; excerpt in Smithsonian, Nov. 14, 2008 (retrieved Jan 10 2013).
  5. ↑ Homer, Iliad xiii. 24, 29;
  6. ↑ Апалоній Родаскі, «Арганаўтыка» (iv.1353ff)
  7. ↑ Valerius Flaccus, Argonautica 2.507.
  8. ↑ Гэта рабіла праўдападобным міфічны падводны шлях німфы крыніцы Арэтузы з Грэцыі ў Сіцылію. Кароткі выклад поглядаў старажытных на гідралагічны цыкл прыведзены рымскім эпікурэйцам Лукрэцыем у паэме «De rerum natura» (vi.631-38).
  9. ↑ Страбон: «Мора паднялося ў выніку землетрасення і затапіла Геліку, а таксама храм Пасейдона Геліконскага...» (Геаграфія 8.7.2).
  10. ↑ Паводле Эратасфена, адзначана Страбонам (там жа).
  11. ↑ Этрускія марскія істоты, у тым ліку шэраг гіпакампаў, разглядаюцца ў культурным кантэксце і ўпарадкаваны па тыпалогіі ў кнізе: Monika Boosen, Etruskische Meeresmischwesen: Untersuchungen zur Typologie u. Bedeutung (Archaeologica 59) (Rome:Bretschneider) 1986.
  12. ↑ Katharine Shepard, The Fish-Tailed Monster in Greek and Etruscan Art, 1940, pp 25ff; the thesis was, exceptionally, reviewed (by G.W. Elderkin) in American Journal of Archaeology 45.2 (April 1941), pp. 307-308: available on-line through JSTOR.
  13. ↑ Arthur Charles Fox-Davies. A Complete Guide to Heraldry, T.C. and E.C. Jack, London, 1909, 202, https://archive.org/details/completeguidetoh00foxduoft.
  14. ↑ Gruesome Beast 5: The Sea-Beasts (англ.). www.courtofthelordlyon.scot/. Праверана 23 лістапада 2021.
  15. 1 2 Imhoof-Blümer, Kleinasiatische Müntzen plate IV, no 14, noted in Elderkin 1941:307
  16. ↑ Lisa R. Brody, under the direction of Christopher Ratté, "The Iconography and Cult of the Aphrodite of Aphrodisias" (dead link- archive version here), New York University, Institute of Fine Arts, 1999. (google books link)
  17. ↑ Гл. Boosen 1986.
  18. ↑ "Triton". Brill's New Pauly: Encyclopaedia of the Ancient World. Antiquity. Vol. 14. Brill. 2009. p. 101.
  19. ↑ Scientists reveal Neptune's tiny new moon, Hippocamp

Спасылкі

[правіць | правіць зыходнік]
Узята з "https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Гіпакамп_(міфалогія)&oldid=5119634"