Гісторыя пісьма
.png)
Гісто́рыя пісьма́ – гісторыя ўзнікнення і развіцця сістэм пісьма, спосабаў графічнай фіксацыі мовы, а таксама звязаных з імі матэрыялаў, тэхналогій і форм захавання пісьмовага тэксту. Пісьмо дазваляе замацоўваць моўныя паведамленні па-за непасрэднай сітуацыяй маўлення і перадаваць іх у прасторы і часе[1]. У беларускай лексікаграфічнай традыцыі пісьмо ў адпаведным значэнні вызначаецца як сістэма графічных знакаў для перадачы і занатавання маўлення[2][3].
У сучаснай навуцы пісьмом звычайна называюць сістэму ўмоўных знакаў, якая дазваляе сістэматычна прадстаўляць адзінкі пэўнай мовы і аднаўляць моўнае паведамленне. Гэтым пісьмо адрозніваецца ад протапісьма, піктаграфічных, мнеманічных і іншых знакавых сістэм, якія могуць перадаваць інфармацыю, але не дазваляюць поўнасцю зафіксаваць адвольнае выказванне з яго лексікай і граматыкай[4][5].
Паводле сучасных даследаванняў, пісьмо ўзнікла незалежна прынамсі ў чатырох рэгіёнах: у Месапатаміі і Егіпце ў канцы IV тысячагоддзя да н. э., у Кітаі не пазней за II тысячагоддзе да н. э. і ў Месаамерыцы ў I тысячагоддзі да н. э.[6][5]. Большасць іншых гістарычных сістэм пісьма ўзнікла ў выніку развіцця, запазычання або свядомага прыстасавання ўжо існых графічных традыцый.
Паняцце пісьма і праблема яго пачатку
[правіць | правіць зыходнік]Вызначэнне моманту, калі пэўная знакавая сістэма становіцца пісьмом, застаецца адной з асноўных метадалагічных праблем гісторыі пісьма. Малюнкі, знакі ўласнасці, лічыльныя пазнакі, вузлы, пячаткі і мнеманічныя сімвалы могуць захоўваць складаную інфармацыю, аднак самі па сабе не абавязкова фіксуюць моўную форму паведамлення[1][5].
Адным з важнейшых крытэрыяў лічыцца наяўнасць устойлівай сувязі паміж графічнымі знакамі і адзінкамі мовы – словамі, марфемамі, складамі або гукамі. Важную ролю ў раннім развіцці пісьма адыграў рэбусны прынцып, калі знак пачынаў ужывацца не толькі для абазначэння прадмета або паняцця, але і паводле гучання адпаведнага слова[4][7].
Археалагічныя даты ранняга пісьма маюць розную ступень дакладнасці. Яны залежаць ад стратыграфіі, радыевугляроднага датавання, кантэксту знаходкі і таго, ці лічыцца пэўны набор знакаў ужо пісьмом або яшчэ сістэмай натацыі[5]. Таму даты ўзнікнення ранніх сістэм звычайна падаюцца прыблізна, а асобныя знаходкі могуць змяняць прынятыя храналагічныя межы.
Уяўленні пра паходжанне пісьма ў міфалогіі
[правіць | правіць зыходнік]Да ўзнікнення навуковага вывучэння ранніх пісьмовых помнікаў паходжанне пісьма часта тлумачылася дзейнасцю багоў, культурных герояў або легендарных мудрацоў. Такія паданні вядомыя ў розных цывілізацыях, але не з'яўляюцца гістарычнымі сведчаннямі пра фактычнае стварэнне адпаведных сістэм.
У Старажытным Егіпце пісьмо і дзейнасць пісцоў былі звязаны з богам Тотам, якому прыпісвалі таксама мудрасць, веды, лік і ўпарадкаванне часу. У Месапатаміі апекуном пісьма і пісцоў у I тысячагоддзі да н. э. быў Набу, які ў рэлігійнай традыцыі выступаў боскім пісцом[8].
У кітайскай традыцыі стварэнне іерогліфаў прыпісвалася легендарнаму Цан Цзэ, пісцу Жоўтага імператара, які нібыта выпрацаваў знакі, назіраючы за слядамі жывёл і іншымі формамі прыроды[9]. У грэчаскай традыцыі ўвядзенне алфавіта звязвалася, у прыватнасці, з міфічным фінікійцам Кадмам; гэта паданне адлюстроўвае рэальную гістарычную сувязь грэчаскага алфавіта з фінікійскім, але не з'яўляецца літаральным апісаннем яго стварэння[10].
Перадумовы і протапісьмо
[правіць | правіць зыходнік]Знакавыя сістэмы значна старэйшыя за пісьмо ў строгім значэнні. У эпоху палеаліту і неаліту людзі выкарыстоўвалі насечкі, геаметрычныя знакі, малюнкі і іншыя формы візуальнага прадстаўлення інфармацыі, аднак немагчыма аўтаматычна лічыць іх запісам мовы[5].
Да найбольш вядомых ранніх комплексаў знакаў адносяцца сімвалы з неалітычнага паселішча Цзяху ў Кітаі VII тысячагоддзя да н. э. і знакі культуры Вінча VI–V тысячагоддзяў да н. э. Паміж імі і пазнейшымі мясцовымі сістэмамі сапраўднага пісьма не даказана бесперапыннай графічнай і моўнай пераемнасці, таму ў навуковай літаратуры іх звычайна разглядаюць як протапісьмо або асобныя сістэмы сімвалічнай камунікацыі[5][4].
У Пярэдняй Азіі важную ролю ў гаспадарчым уліку адыгрывалі невялікія гліняныя жэтоны рознай формы, вядомыя з неаліту. Дэніз Шмандт-Бесера распрацавала ўплывовую гіпотэзу пра эвалюцыйную сувязь паміж такімі жэтонамі, глінянымі абалонкамі-буламі, лічбавымі пазнакамі на таблічках і раннім месапатамскім пісьмом[11]. Дэталі гэтай мадэлі дыскутуюцца, але сувязь ранніх месапатамскіх запісаў з адміністрацыйным улікам добра засведчана археалагічна[7].
Вузельчыкавыя, прадметныя і іншыя нелітарныя сродкі запамінання існавалі і ў значна пазнейшы час. Напрыклад, кіпу ў інкаў дазваляла захоўваць складаную колькасную і адміністрацыйную інфармацыю; пытанне, ці магла частка кіпу кадзіраваць моўныя паведамленні ў больш поўным сэнсе, застаецца прадметам даследаванняў[12]. Беларуская энцыклапедычная традыцыя таксама характарызуе кіпу як вузельчыкавую сістэму перадачы звестак[13].
Незалежнае ўзнікненне пісьма
[правіць | правіць зыходнік]Месапатамія
[правіць | правіць зыходнік]Найбольш падрабязна раннія этапы пераходу ад натацыі да пісьма прасочваюцца ў паўднёвай Месапатаміі. Каля 3400–3200 гадоў да н. э. ва Уруку з'явіліся гліняныя таблічкі са складанымі лічбавымі і піктаграфічнымі запісамі, якія называюць протаклінапісам[7][14].
Першыя таблічкі былі пераважна адміністрацыйнымі: на іх улічвалі збожжа, жывёлу, працоўную сілу, прадукты і іншыя гаспадарчыя адзінкі. Паступова знакі пачалі выкарыстоўвацца паводле рэбуснага і фанетычнага прынцыпаў, што дазволіла перадаваць уласныя імёны, граматычныя элементы і ўсё больш складаныя моўныя паведамленні[7][11].
У III тысячагоддзі да н. э. першапачаткова маляваныя знакі ператварыліся ў сістэму клінападобных адбіткаў, якія наносілі трысняговым стылусам на мяккую гліну. Беларуская энцыклапедыя адносіць узнікненне клінапісу да IV тысячагоддзя да н. э. ў Шумеры і адзначае яго пераход ад ідэаграфічна-рэбуснай да славесна-складовай сістэмы[15].
Клінапіс быў пазней прыстасаваны з шумерскай да акадскай, хецкай, хурыцкай, эламскай, урарцкай і іншых моў[15]. Такім чынам, графічная тэхніка, якая ўзнікла ў адным моўным асяроддзі, стала надмоўнай пісьмовай традыцыяй і выкарыстоўвалася на вялікай частцы Пярэдняй Азіі больш за тры тысячагоддзі.
Старажытны Егіпет
[правіць | правіць зыходнік]Пісьмо ў Егіпце ўзнікла амаль адначасова з раннім месапатамскім пісьмом. Найранейшыя надзейныя сведчанні фанетычнага егіпецкага пісьма датуюцца прыблізна 3250 годам да н. э.; асабліва важнымі сталі знаходкі касцяных і слановакасцяных этыкетак у магіле U-j у Абідасе[6].
Раней егіпецкую сістэму часам выводзілі непасрэдна з месапатамскай. Сучаснае вывучэнне найранейшых матэрыялаў паказала істотныя структурныя і графічныя адрозненні, таму егіпецкае пісьмо пераважна разглядаюць як незалежнае вынаходства; магчымасць таго, што сама ідэя пісьма магла распаўсюдзіцца з Пярэдняй Азіі, цалкам не выключаецца[6].
Ранняе егіпецкае пісьмо выкарыстоўвала лагаграмы, фанетычныя знакі і дэтэрмінатыўы. Яно развілося ў сістэму іерогліфічнага пісьма, побач з якой для хуткага рукапіснага запісу сфарміравалася іератычнае пісьмо, а ў I тысячагоддзі да н. э. – дэматычнае пісьмо[6][4].
Найранейшыя егіпецкія надпісы былі кароткімі і часта звязанымі з адміністрацыяй, уласнымі імёнамі, таварамі і царскай уладай. На працягу наступных некалькіх стагоддзяў сістэма стала здольнай перадаваць разгорнутае маўленне; найранейшы вядомы поўны сказ на егіпецкай мове датуецца прыкладна 2690 годам да н. э.[6].
Кітай
[правіць | правіць зыходнік].jpg)
Найранейшы вялікі корпус несумненна моўнага кітайскага пісьма складаюць варажбітныя косці позняй эпохі Шан, перадусім матэрыялы з Аньяна XIII–XI стагоддзяў да н. э. Надпісы на лапатках жывёл і панцырах чарапах фіксавалі пытанні да продкаў і багоў, вынікі варажбы, даты, імёны і падзеі[16].
Ужо ў гэтых тэкстах кітайская сістэма мае развітую структуру і выкарыстоўвае як семантычныя, так і фанетычныя прынцыпы. Гэта сведчыць, што яе папярэдняя гісторыя была даўжэйшая за захаваны корпус, аднак сувязь значна старэйшых неалітычных знакаў з пісьмом эпохі Шан не даказана[16][5].
Кітайскае пісьмо развівалася бесперапынна на працягу больш як трох тысячагоддзяў. Формы знакаў прайшлі праз пісьмо на бронзе, пячаткавыя і канцылярскія формы да традыцыйных і сучасных кітайскіх іерогліфаў[16].
Кітайская пісьмовая традыцыя істотна паўплывала на суседнія культуры. Кітайскія знакі былі прыняты ў Карэі, Японіі і В'етнаме; у Японіі на іх аснове развіліся складовыя сістэмы хірагана і катакана, а ў Карэі ў XV стагоддзі быў свядома створаны асобны алфавіт хангыль[4].
Месаамерыка
[правіць | правіць зыходнік]Пісьмо ў дакалумбавай Амерыцы развілася незалежна ад сістэм Старога Свету. Раннія графічныя сістэмы вядомыя ў розных культурах Месаамерыкі, а да I тысячагоддзя да н. э. тут ужо існавалі сістэмы, якія даследчыкі разглядаюць як пісьмо[5].
Адной з найбольш дыскусійных ранніх знаходак з'яўляецца Каскахальскі блок з Веракруса, які змяшчае 62 высечаныя знакі і датуецца прыблізна 1000–800 гадамі да н. э. Ён звязваецца з альмекскай культурай і можа быць найранейшым вядомым пісьмовым тэкстам Амерыкі, хоць знаходка паходзіць не з сістэматычных раскопак і інтэрпрэтацыя знакаў застаецца дыскусійнай[17].
У пазнейшы перыяд развіваліся сапатэцкае, ісмійскае і іншыя пісьмы. Найлепш вывучана пісьмо мая, якое спалучала лагаграмы са складовымі знакамі і было здольнае перадаваць мову з вялікай дакладнасцю[18]. Надпісы, якія ўпэўнена адносяць да ранняга пісьма мая, вядомыя з апошніх стагоддзяў да н. э., а класічная традыцыя дасягнула росквіту ў I тысячагоддзі н. э.
Іншыя старажытныя сістэмы і спрэчныя выпадкі
[правіць | правіць зыходнік]Элам
[правіць | правіць зыходнік]У паўднёва-заходнім Іране каля 3100–2900 гадоў да н. э. выкарыстоўвалася протаэламскае пісьмо. Яно часткова звязана з агульным адміністрацыйным асяроддзем позняга Урука, але застаецца нерасшыфраваным і істотна адрозніваецца ад месапатамскага клінапісу[19].
Пазней у Эламе выкарыстоўвалася так званае лінейнае эламскае пісьмо, якое таксама доўга заставалася нерасшыфраваным; прапанаваныя ў XXI стагоддзі дэшыфроўкі не атрымалі аднолькавага прызнання ўсіх спецыялістаў. Таму дакладная сувязь розных эламскіх сістэм паміж сабой застаецца прадметам даследаванняў.
Цывілізацыя Інда
[правіць | правіць зыходнік]Індскае пісьмо вядома паводле некалькіх тысяч кароткіх надпісаў на пячатках, таблічках, кераміцы і іншых прадметах Індскай цывілізацыі, пераважна каля 2600–1900 гадоў да н. э.[20]. Ні мова надпісаў, ні значэнні знакаў не вызначаны з агульнапрызнанай надзейнасцю.
Большасць даследчыкаў традыцыйна разглядае знакі Інда як нерасшыфраваную сістэму пісьма, аднак існуе і меркаванне, што яны маглі ўтвараць немоўную сімвалічную сістэму. Асноўнымі перашкодамі для дэшыфроўкі з'яўляюцца надзвычайная кароткасць тэкстаў, адсутнасць двухмоўных надпісаў і невядомая мова[21][22].
Эгейскі рэгіён
[правіць | правіць зыходнік]У бронзавым веку на Крыце і ў іншых частках Эгейскага свету існавалі некалькі асобных сістэм: крыцкія іерогліфы, лінейнае пісьмо А і лінейнае пісьмо Б[4]. Лінейнае пісьмо Б было расшыфравана ў XX стагоддзі і аказалася складовай сістэмай для запісу ранняй формы грэчаскай мовы; лінейнае пісьмо А дагэтуль не мае агульнапрынятай дэшыфроўкі.
Гэтыя сістэмы зніклі ў канцы бронзавага веку і не з'яўляюцца непасрэднымі продкамі пазнейшага грэчаскага алфавіта. Пасля некалькіх стагоддзяў без засведчанага пісьма грэкі прынялі новую сістэму ўжо з фінікійскай традыцыі[10].
Узнікненне алфавітнага пісьма
[правіць | правіць зыходнік]Адной з найбольш істотных змен у гісторыі пісьма стала выпрацоўка сістэм з невялікім наборам знакаў, звязаных пераважна з асобнымі гукамі мовы. Найранейшыя вядомыя заходнесеміцкія алфавітныя надпісы ўзніклі ў II тысячагоддзі да н. э. ў асяроддзі кантакту семітамоўнага насельніцтва з егіпецкай пісьмовай культурай[23].
Так званае протасінайскае пісьмо выкарыстоўвала абмежаваны набор знакаў, формы якіх часткова былі натхнёны егіпецкімі іерогліфамі, але атрымалі заходнесеміцкія назвы і гукавыя значэнні паводле акрафанічнага прынцыпу[4]. Гэта былі пераважна кансанантныя сістэмы, якія ў сучаснай тыпалогіі называюць абджадамі.
У канцы II – пачатку I тысячагоддзя да н. э. з гэтай традыцыі развіліся некалькі сістэм, у тым ліку фінікійскае пісьмо. Яго кампактны набор з 22 зычных літар стаў асновай шэрагу надзвычай уплывовых графічных традыцый[4].
Грэчаскі алфавіт
[правіць | правіць зыходнік]Каля IX–VIII стагоддзяў да н. э. грэкі прыстасавалі фінікійскі алфавіт да грэчаскай мовы. Асноўным новаўвядзеннем стала сістэматычнае выкарыстанне асобных літар для галосных: частцы фінікійскіх знакаў для семіцкіх зычных, якіх не было ў грэчаскай, былі нададзены галосныя значэнні[10].
Грэчаскі алфавіт стаў асновай некалькіх іншых пісьмовых традыцый. Праз заходнегрэчаскія алфавіты і этрускі алфавіт ад яго развіўся лацінскі алфавіт, а ў позняй антычнасці і Сярэдневякоўі грэчаская графіка адыграла асноўную ролю ў фарміраванні копцкага і кірыліцкага пісьма[4].
Арамейская галіна
[правіць | правіць зыходнік]Арамейскае пісьмо ў I тысячагоддзі да н. э. атрымала шырокае распаўсюджанне на Блізкім Усходзе і ў Ахеменідскай дзяржаве. Яно стала асновай або важным продкам шэрагу пазнейшых пісьмовых традыцый, у тым ліку квадратнага яўрэйскага, сірыйскага і набацейскага пісьма[4].
З набацейска-арамейскай традыцыі ў позняй антычнасці сфарміравалася арабскае пісьмо. Пасля арабскіх заваяванняў VII–VIII стагоддзяў яно распаўсюдзілася на вялізнай тэрыторыі і было прыстасавана да персідскай, цюркскіх, індаарыйскіх, афрыканскіх і іншых моў.
Пісьмо ў Паўднёвай і Паўднёва-Усходняй Азіі
[правіць | правіць зыходнік]Найранейшыя вялікія надзейна датаваныя комплексы індыйскага алфавітна-складовага пісьма належаць да III стагоддзя да н. э., перадусім да надпісаў імператара Ашокі. Яны выкарыстоўваюць брахмі і кхароштхі[24].
Кхароштхі выразна звязваецца з арамейскім пісьмом. Паходжанне брахмі значна больш дыскусійнае: прапаноўваліся як мадэлі семіцкага ўплыву, так і больш складаныя сцэнарыі мясцовай распрацоўкі, таму адна простая генеалагічная схема не з'яўляецца агульнапрынятай[4][25].
Ад брахмі паходзіць вялікая сям'я брахмічных сістэм – дэванагары, бенгальскае, гуджараці, тамільскае, тыбецкае, бірманскае, кхмерскае, тайскае, яванскае і шмат іншых пісьмаў Паўднёвай і Паўднёва-Усходняй Азіі[4]. У тыпалагічным дачыненні большасць з іх адносіцца да абугід.
Позняя антычнасць і Сярэдневякоўе
[правіць | правіць зыходнік]У позняй антычнасці і Сярэдневякоўі вялікая частка Старога Свету карысталася сістэмамі, якія паходзілі ад некалькіх ранейшых цэнтраў. У Заходняй Еўропе пашыралася лацінскае пісьмо, у Візантыі і грэкамоўным свеце – грэчаскае, у частцы хрысціянскага Усходу – сірыйскае, армянскае і грузінскія пісьмы, а пасля VII стагоддзя на велізарнай тэрыторыі ісламскага свету – арабскае пісьмо[4].
У канцы IX – пачатку X стагоддзя ў Першым Балгарскім царстве сфарміравалася кірыліца, заснаваная пераважна на грэчаскай графіцы і дапоўненая знакамі для славянскіх гукаў. Яна распаўсюдзілася ў часткі паўднёвых і ўсходніх славян і пазней стала асновай шматлікіх славянскіх і неславянскіх алфавітаў.
У асобных выпадках новыя сістэмы ствараліся свядома. Армянскі алфавіт традыцыйна звязваюць з дзейнасцю Месропа Маштоца ў пачатку V стагоддзя; глаголіца – з місіяй Кірыла і Мяфодзія ў IX стагоддзі; хангыль быў распрацаваны ў Карэі ў XV стагоддзі пры каралю Седжоне[4].
Матэрыялы і формы пісьмовага тэксту
[правіць | правіць зыходнік]Развіццё пісьма было звязана не толькі з формай графем, але і з матэрыяламі, на якіх іх наносілі. У Месапатаміі асноўным носьбітам сталі гліняныя таблічкі, у Егіпце побач з каменнымі і іншымі трывалымі паверхнямі шырока ўжываўся папірус, у Кітаі – костка, бронза, бамбукавыя і драўляныя планкі, пазней шоўк і папера[4].
Матэрыял непасрэдна ўплываў на форму знакаў і тэхніку пісьма. Адцісканне трысняговага стылуса ў гліне прывяло да характэрнай клінападобнай формы клінапісу, тады як пісьмо пэндзлем або пяром спрыяла развіццю курсіўных і каліграфічных форм[1].
У Міжземнамор'і доўгі тэкст у антычнасці часта афармляўся ў выглядзе скрутка з папірусу або пергаменту. У першыя стагоддзі н. э. усё шырэй распаўсюджваўся кодэкс – сшытак з асобных аркушаў, канструктыўны продак сучаснай кнігі; да позняй антычнасці ён у значнай ступені выцесніў скрутак у еўрапейскай і хрысціянскай кніжнай культуры[26].
Асобнае значэнне мела папера. Яе раннія формы ўзніклі ў Кітаі; удасканаленне вытворчасці ў пачатку II стагоддзя н. э. кітайская традыцыя звязвае з Цай Лунем, хоць археалагічныя знаходкі паперападобнага матэрыялу старэйшыя[27]. Праз Цэнтральную Азію і ісламскі свет тэхналогія паперы ў Сярэдневякоўі дайшла да Еўропы.
Пісьмо і друкаванне
[правіць | правіць зыходнік]Пісьмовы тэкст на працягу большай часткі гісторыі распаўсюджваўся праз ручное капіраванне. Стварэнне тэхналогій шматразовага ўзнаўлення тэксту змяніла маштабы распаўсюджання пісьмовай інфармацыі, аднак не стварыла новага прынцыпу пісьма як такога.
У Кітаі да VII стагоддзя н. э. развіўся друк з драўляных дошак. Адным з найбольш вядомых ранніх датаваных друкаваных помнікаў з'яўляецца кітайская «Алмазная сутра» 868 года[28].
У XI стагоддзі ў Кітаі Бі Шэн распрацаваў наборны друк з рухомымі асобнымі знакамі; у Карэі пазней ужывалі рухомы металічны набор. Для ўсходнеазіяцкіх сістэм з тысячамі знакаў гэтая тэхналогія мела іншыя эканамічныя і тэхнічныя ўмовы, чым для алфавітных пісьмаў[4].
У Еўропе каля сярэдзіны XV стагоддзя Іаган Гутэнберг у Майнцы стварыў эфектыўную сістэму кнігадрукавання з шматразовымі літымі металічнымі літарамі, ручной ліцейнай формай, друкарскай фарбай і прэсам[29]. Друкаванне рэзка знізіла кошт тыражавання вялікіх тэкстаў і спрыяла стандартызацыі графікі, арфаграфіі і кніжных форм.
.JPG)
Пісьмо ў Новы і найноўшы час
[правіць | правіць зыходнік]Распаўсюджанне масавай адукацыі, дзяржаўнай бюракратыі, перыядычнага друку і таннай паперы ў XVIII–XX стагоддзях значна пашырыла сацыяльнае выкарыстанне пісьма. Пісьменнасць перастала быць навыкам вузкіх груп пісцоў, святароў і адміністратараў і ў многіх грамадствах стала амаль усеагульнай[30].
Новыя тэхнічныя сродкі – пішучая машынка, тэлеграф, тэлетайп і пазней камп'ютар – стваралі неабходнасць стандартызавана прадстаўляць пісьмовыя знакі механічнымі або электрычнымі кодамі. Раннія камп'ютарныя кадзіроўкі часта падтрымлівалі толькі адзін або некалькі алфавітаў, што ўскладняла міжнародны абмен тэкстамі.
З канца XX стагоддзя асноўнай асновай лічбавага прадстаўлення шматмоўнага пісьма стаў Юнікод. Стандарт прысвойвае сімвалам розных сучасных і гістарычных сістэм пісьма ўнікальныя кодавыя пазіцыі і прызначаны для захоўвання, апрацоўкі і перадачы пісьмовых тэкстаў у глабальных інфармацыйных сістэмах[31].
Пераход да электроннага носьбіта не скасаваў традыцыйных сістэм пісьма: лічбавы тэкст працягвае выкарыстоўваць літары, іерогліфы, складовыя і іншыя графемы, выпрацаваныя ў папярэднія эпохі. Адначасова электронная камунікацыя спрыяе развіццю новых канвенцый – эмодзі, скарачэнняў і іншых графічных сродкаў, якія ў большасці выпадкаў дапаўняюць, а не замяняюць моўнае пісьмо[31].
Дэшыфроўка старажытных сістэм
[правіць | правіць зыходнік]Значная частка ведаў пра гісторыю пісьма стала магчымай дзякуючы дэшыфроўцы сістэм, чытанне якіх было страчана. Для дэшыфроўкі асабліва важныя двух- або шматмоўныя надпісы, уласныя імёны, вялікі корпус тэкстаў і веданне мовы, якая магла ляжаць у аснове запісу.
Разецкі камень, знойдзены ў 1799 годзе, змяшчаў адзін тэкст у егіпецкім іерогліфічным і дэматычным пісьме і па-грэчаску. На яго аснове і з выкарыстаннем іншых матэрыялаў Жан-Франсуа Шампальён у 1820-я гады прадэманстраваў фанетычныя прынцыпы егіпецкага пісьма і заклаў аснову яго сучаснага чытання[32].
У XIX стагоддзі дзякуючы шматмоўным старажытнаперсідскім, эламскім і вавілонскім надпісам быў расшыфраваны клінапіс. У XX стагоддзі Майкл Вентрыс пры ўдзеле Джона Чэдвіка паказаў, што лінейнае пісьмо Б перадае раннюю грэчаскую мову[33].
Шэраг сістэм, у тым ліку лінейнае пісьмо А і індскае пісьмо, застаюцца нерасшыфраванымі. У такіх выпадках трэба адрозніваць навукова правераныя структурныя назіранні ад прапанаваных чытанняў, якія не атрымалі агульнага прызнання.
Пісьмо і грамадства
[правіць | правіць зыходнік]Раннія сістэмы пісьма часта былі цесна звязаны з ростам складанай адміністрацыі, гарадоў і дзяржаў. У Месапатаміі найранейшы вялікі корпус запісаў меў гаспадарчы характар, а ў раннім Егіпце пісьмо выкарыстоўвалася для адміністрацыі, абазначэння ўласнасці, царскай ідэалогіі і рытуалу[7][6].
Пасля выпрацоўкі сродкаў перадачы разгорнутага маўлення сферы пісьма пашырыліся на заканадаўства, дыпламатыю, рэлігію, гістарычныя запісы, навуку і літаратуру. Пісьмо зрабіла магчымым назапашванне значных аб'ёмаў інфармацыі па-за межамі індывідуальнай памяці і яе выкарыстанне людзьмі, якія не знаходзіліся ў адным месцы або часе[1].
Гэта не азначае, што ўзнікненне пісьма адразу стварала масавую пісьменнасць. У старажытных грамадствах веданне пісьма часта было прафесійным навыкам невялікіх груп пісцоў; маштабы і сацыяльныя формы пісьменнасці істотна адрозніваліся ў залежнасці ад эпохі і культуры[34].
На беларускіх землях
[правіць | правіць зыходнік]На землях сучаснай Беларусі славянскае кірылічнае пісьмо пашырылася пасля хрысціянізацыі ў канцы X–XI стагоддзях. Да найстарэйшых захаваных кніжных помнікаў, звязаных з беларускімі землямі, належыць Тураўскае Евангелле XI стагоддзя; пісьмовая культура засведчана таксама эпіграфічнымі помнікамі, у тым ліку Барысавымі камянямі XII стагоддзя[35].
У XIII–XVI стагоддзях на аснове кірылічнай традыцыі развівалася пісьменнасць старабеларускай мовы, якая выкарыстоўвалася ў дзяржаўным справаводстве Вялікага Княства Літоўскага, рукапіснай і друкаванай літаратуры. Адначасова на беларускіх землях функцыянавала лацінскае пісьмо для лацінскай, польскай і пазней беларускай моў[35].
У 1517 годзе Францыск Скарына пачаў у Празе друкаванне кніг Бібліі на царкоўнаславянскай мове беларускай рэдакцыі; яго выданні сталі важным этапам у гісторыі ўсходнеславянскага кірылічнага кнігадрукавання. У XVI–XVII стагоддзях буйнымі цэнтрамі кірылічнага друку былі таксама Вільня, Заблудаў, Еўе, Куцейна, Магілёў і іншыя гарады рэгіёна.
Асобную пісьмовую традыцыю стварылі татары Вялікага Княства Літоўскага, якія з XVI стагоддзя запісвалі беларускія і польскія тэксты прыстасаваным арабскім пісьмом. Гэтая сістэма, цяпер вядомая як Беларускі арабскі алфавіт, дазваляе даследаваць, у прыватнасці, гістарычную фанетыку беларускай мовы[36].
У XIX – пачатку XX стагоддзя новая беларуская літаратурная мова выкарыстоўвала як кірылічнае, так і лацінскае пісьмо. У XX стагоддзі асноўнай графічнай сістэмай беларускай літаратурнай мовы замацавалася кірыліца; гістарычная беларуская лацінка працягвае існаваць як асобная графічная традыцыя.
Асноўныя этапы
[правіць | правіць зыходнік]Даты ў табліцы прыблізныя і абазначаюць найранейшыя вядомыя сведчанні або важныя этапы развіцця, а не заўсёды дакладны момант «вынаходства» сістэмы[5][6].
| Час | Рэгіён | Падзея |
|---|---|---|
| VII–V тысячагоддзі да н. э. | Кітай, Паўднёва-Усходняя Еўропа і іншыя рэгіёны | Неалітычныя знакавыя сістэмы; пераважна разглядаюцца як протапісьмо |
| з VIII тысячагоддзя да н. э. | Пярэдняя Азія | Гліняныя лічыльныя жэтоны і іншыя сродкі адміністрацыйнай натацыі |
| каля 3400–3200 да н. э. | Паўднёвая Месапатамія | Протаклінапісныя адміністрацыйныя таблічкі |
| каля 3250 да н. э. | Верхні Егіпет | Найранейшыя надзейныя сведчанні фанетычнага егіпецкага пісьма ў Абідасе |
| III тысячагоддзе да н. э. | Месапатамія | Пераход клінапісу да развітай славесна-складовай сістэмы; прыстасаванне да іншых моў |
| каля 2600–1900 да н. э. | Даліна Інда | Індскія знакі; сістэма дагэтуль нерасшыфраваная, яе статус дыскутуецца |
| II тысячагоддзе да н. э. | Сінай і Левант | Узнікненне ранніх заходнесеміцкіх алфавітных сістэм |
| XIII–XI стст. да н. э. | Кітай | Развітае кітайскае пісьмо на варажбітных касцях эпохі Шан |
| каля XI ст. да н. э. | Фінікія | Фарміраванне класічнага фінікійскага алфавіта |
| IX–VIII стст. да н. э. | Грэчаскі свет | Прыстасаванне фінікійскага пісьма; сістэматычнае ўвядзенне літар для галосных |
| каля 1000–800 да н. э. | Месаамерыка | Каскахальскі блок – адзін з магчымых найранейшых помнікаў пісьма Амерыкі |
| VII ст. да н. э. | Італія | Найранейшыя лацінскія надпісы |
| III ст. да н. э. | Індыя | Надзейна засведчаныя брахмі і кхароштхі ў надпісах Ашокі |
| I–V стст. н. э. | Міжземнамор'е | Паступовае распаўсюджанне кодэкса замест скрутка |
| VII ст. | Азія | Развіццё арабскага пісьма і яго наступнае шырокае распаўсюджанне |
| VII–IX стст. | Кітай і Усходняя Азія | Распаўсюджанне друку з драўляных дошак |
| IX ст. | Славянскія землі | Стварэнне глаголіцы |
| канец IX – пачатак X ст. | Балгарыя | Фарміраванне кірыліцы |
| XI ст. | Кітай | Рухомы набор Бі Шэна |
| XV ст. | Карэя | Стварэнне хангыля |
| каля 1450-х | Еўропа | Сістэма кнігадрукавання Гутэнберга з рухомымі металічнымі літарамі |
| XIX ст. | Еўропа і Амерыка | Шырокае распаўсюджанне механічнага набору, пішучых машынак і тэлеграфнага кадавання |
| канец XX ст. | увесь свет | Стварэнне Unicode і пераход да ўніверсальнага лічбавага кадавання пісьмовых знакаў |
Крыніцы
[правіць | правіць зыходнік]- 1 2 3 4 Coulmas F. Writing Systems: An Introduction to Their Linguistic Analysis. – Cambridge: Cambridge University Press, 2003. – ISBN 978-0-521-78737-6.
- ↑ Пісьмо // Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы. – Мінск, 2002.
- ↑ Пісьмо // Тлумачальны слоўнік беларускай мовы. – Т. 4. – Мінск, 1980.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 The World's Writing Systems / eds. P. T. Daniels, W. Bright. – New York; Oxford: Oxford University Press, 1996. – ISBN 0-19-507993-0.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 The First Writing: Script Invention as History and Process / ed. S. D. Houston. – Cambridge: Cambridge University Press, 2004. – ISBN 978-0-521-83861-0.
- 1 2 3 4 5 6 7 Regulski I. The Origins and Early Development of Writing in Egypt // The Oxford Handbook of Topics in Archaeology. – Oxford University Press, 2016.
- 1 2 3 4 5 Woods C. Visible Language: The Earliest Writing Systems // Visible Language: Inventions of Writing in the Ancient Middle East and Beyond / ed. C. Woods. – Chicago: Oriental Institute of the University of Chicago, 2010. – P. 15–25.
- ↑ Tudeau J. Nabu (god) // Ancient Mesopotamian Gods and Goddesses. – Oracc; University of Pennsylvania.
- ↑ Boltz W. G. The Origin and Early Development of the Chinese Writing System. – New Haven: American Oriental Society, 1994. – ISBN 0-940490-18-8.
- 1 2 3 Parker R., Steele P. M. (eds.). The Early Greek Alphabets: Origin, Diffusion, Uses. – Oxford: Oxford University Press, 2021. – ISBN 978-0-19-885994-9.
- 1 2 Schmandt-Besserat D. The Evolution of Writing // International Encyclopedia of the Social and Behavioral Sciences. – 2nd ed. – Elsevier, 2015.
- ↑ Urton G. Signs of the Inka Khipu: Binary Coding in the Andean Knotted-String Records. – Austin: University of Texas Press, 2003.
- ↑ Інкі // Беларуская энцыклапедыя.
- ↑ Cuneiform tablet: Utukku lemnutu, tablet 12 // The Metropolitan Museum of Art.
- 1 2 Клінапіс // Беларуская энцыклапедыя.
- 1 2 3 Boltz W. G. The Origin and Early Development of the Chinese Writing System. – New Haven: American Oriental Society, 1994.
- ↑ Rodríguez Martínez M. del C. et al. Digital Imaging and Archaeometric Analysis of the Cascajal Block: Establishing Context and Authenticity for the Earliest Known Olmec Text // Ancient Mesoamerica. – 2020. – Vol. 31, № 2. – P. 189–209. – DOI: 10.1017/S0956536119000257.
- ↑ Coe M. D., Van Stone M. Reading the Maya Glyphs. – 2nd ed. – London: Thames & Hudson, 2005.
- ↑ Dahl J. L. The Proto-Elamite Writing System // The Oxford Handbook of Ancient Iran / ed. D. T. Potts. – Oxford University Press, 2013.
- ↑ Parpola A. Deciphering the Indus Script. – Cambridge: Cambridge University Press, 1994. – ISBN 0-521-43079-8.
- ↑ Farmer S., Sproat R., Witzel M. The Collapse of the Indus-Script Thesis: The Myth of a Literate Harappan Civilization // Electronic Journal of Vedic Studies. – 2004. – Vol. 11, № 2. – P. 19–57.
- ↑ Parpola A. Is the Indus Script Indeed not a Writing System? // Airāvati: Felicitation Volume in Honour of Iravatham Mahadevan. – Chennai, 2008. – P. 111–131.
- ↑ Hamilton G. J. The Origins of the West Semitic Alphabet in Egyptian Scripts. – Washington, D.C.: Catholic Biblical Association of America, 2006.
- ↑ Salomon R. Indian Epigraphy: A Guide to the Study of Inscriptions in Sanskrit, Prakrit, and the Other Indo-Aryan Languages. – Oxford University Press, 1998.
- ↑ Salomon R. On the Origin of the Early Indian Scripts: A Review Article // Journal of the American Oriental Society. – 1995. – Vol. 115, № 2. – P. 271–279.
- ↑ Roberts C. H., Skeat T. C. The Birth of the Codex. – London: Oxford University Press, 1983.
- ↑ Tsien Tsuen-Hsuin. Paper and Printing. – Cambridge: Cambridge University Press, 1985. – (Science and Civilisation in China; Vol. 5, Part 1).
- ↑ Tsien Tsuen-Hsuin. Paper and Printing. – Cambridge: Cambridge University Press, 1985.
- ↑ Gutenberg's invention // Gutenberg.de.
- ↑ Coulmas F. The Blackwell Encyclopedia of Writing Systems. – Oxford: Blackwell, 1996.
- 1 2 The Unicode Standard // The Unicode Consortium.
- ↑ Robinson A. Cracking the Egyptian Code: The Revolutionary Life of Jean-François Champollion. – Oxford University Press, 2012.
- ↑ Chadwick J. The Decipherment of Linear B. – 2nd ed. – Cambridge: Cambridge University Press, 1967.
- ↑ Goody J. The Logic of Writing and the Organization of Society. – Cambridge: Cambridge University Press, 1986.
- 1 2 Беларусь // Беларуская энцыклапедыя.
- ↑ Антонович А. К. Белорусские тексты, писанные арабским письмом, и их графико-орфографическая система. – Вильнюс: Вильнюсский государственный университет, 1968. – 418 с.
Літаратура
[правіць | правіць зыходнік]- Паўленка М. А. Гісторыя пісьма. – 2-е выд. – Мінск: Вышэйшая школа, 1987.
- Антонович А. К. Белорусские тексты, писанные арабским письмом, и их графико-орфографическая система. – Вильнюс: Вильнюсский государственный университет, 1968. – 418 с.
- Boltz W. G. The Origin and Early Development of the Chinese Writing System. – New Haven: American Oriental Society, 1994.
- Coulmas F. Writing Systems: An Introduction to Their Linguistic Analysis. – Cambridge: Cambridge University Press, 2003. – ISBN 978-0-521-78737-6.
- Daniels P. T., Bright W. (eds.). The World's Writing Systems. – New York; Oxford: Oxford University Press, 1996. – ISBN 0-19-507993-0.
- Fischer S. R. A History of Writing. – London: Reaktion Books, 2001. – ISBN 978-1-86189-101-3.
- Gnanadesikan A. E. The Writing Revolution: Cuneiform to the Internet. – Chichester: Wiley-Blackwell, 2009. – ISBN 978-1-4051-5406-2.
- Haarmann H. Geschichte der Schrift. – 2. Aufl. – München: C. H. Beck, 2004.
- Houston S. D. (ed.). The First Writing: Script Invention as History and Process. – Cambridge: Cambridge University Press, 2004. – ISBN 978-0-521-83861-0.
- Powell B. B. Writing: Theory and History of the Technology of Civilization. – Chichester: Wiley-Blackwell, 2009.
- Regulski I. The Origins and Early Development of Writing in Egypt // The Oxford Handbook of Topics in Archaeology. – Oxford University Press, 2016. – DOI: 10.1093/oxfordhb/9780199935413.013.61.
- Salomon R. Indian Epigraphy: A Guide to the Study of Inscriptions in Sanskrit, Prakrit, and the Other Indo-Aryan Languages. – Oxford University Press, 1998.
- Schmandt-Besserat D. How Writing Came About. – Austin: University of Texas Press, 1996.
- Woods C. (ed.). Visible Language: Inventions of Writing in the Ancient Middle East and Beyond. – Chicago: Oriental Institute of the University of Chicago, 2010.
Гл. таксама
[правіць | правіць зыходнік]- Сістэма пісьма
- Протапісьмо
- Гісторыя алфавіта
- Алфавіт
- Абджад
- Абугіда
- Складовае пісьмо
- Лагаграфічнае пісьмо
- Клінапіс
- Егіпецкія іерогліфы
- Кітайскае пісьмо
- Месаамерыканскія сістэмы пісьма
- Фінікійскае пісьмо
- Грэчаскі алфавіт
- Лацінскае пісьмо
- Кірыліца
- Арабскае пісьмо
- Беларускі алфавіт
- Беларускі лацінскі алфавіт
- Беларускі арабскі алфавіт
- Дэшыфроўка
- Палеаграфія
- Эпіграфіка
- Гісторыя кнігадрукавання
- Юнікод
Спасылкі
[правіць | правіць зыходнік]
На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Гісторыя пісьма- Пра ўзнікненне клінапісу – The Metropolitan Museum of Art
- The Origins and Early Development of Writing in Egypt – Oxford Academic
- The Evolution of Writing – Дэніз Шмандт-Бесера
- The Unicode Standard
