Гісторыя фартыфікацыі

З пляцоўкі Вікіпедыя
Jump to navigation Jump to search

Гісторыя фартыфікацыі ў асноўным вызначаецца развіццём ваеннай тэхнікі і, у пэўнай ступені, развіццём грамадзянскай архітэктуры, і падзяляецца на 5 асноўных перыядаў:

1. Старажытнасць і Сярэднявечча: да 14 ст.
2. Агнястрэльны перыяд: з 14 па 17 ст.
3. Перыяд 18 ст.
4. Перыяд 19 ст.
5. Перыяд 20 ст. і пазней.

У старажытнасці[правіць | правіць зыходнік]

Умацаванае жытло вядомае з глыбокай старажытнасці; яго найбольш старажытнай формай пячора. Больш дасканалымі сталі пазнейшыя хаты на дрэвах або на палях, якія патрабавалі існавання пэўнай тэхнікі будаўніцтва[1]. У найбольш позні перыяд развіцця старажытнага чалавека з’явіліся жытлы на малых астравах, прыродных або штучных («збудаванні на палях»). Усе гэтыя формы ўмацаванняў прызначаліся, найперш, для абароны ад дзікіх звяроў. Развіццё грамадскіх дачыненняў і ўтварэнне грамадскіх супольнасцей прывяло да патрэбы ў пашырэнні і развіцці першабытных формаў умацаванага жытла.

Найстарэйшай і найпрасцейшай формай інжынернага абарончага збудавання стала, відаць, загарода з калючага кустоўя; далей з’явіліся, відаць, равы (канавы), валы і тыны, якія выкарыстоўваліся ў розных спалучэннях. Іх выкарыстанне зрабіла магчымым з’яўленне ўмацаваных паселішчаў — гарадзішчаў і інш.

Умацаванні старажытнай Ніневіі

З далейшым развіццём рамёстваў і тэхнікі будаўніцтва з’яўляюцца абарончыя сцены (муры), збудаваныя з каменю, цэглы, гліны, драўніны або камбінаваныя. Відаць, тады ж на мурах з’яўляюцца зубцы для абароны ад кідальнай зброі(руск.) бел., умацаваныя брамы і д.т.п. Далейшым развіццём абарончых збудаванняў робяцца вежы. Абарончыя абводы, аснову якіх складалі муры і вежы, на доўгі час сталі асноўным тыпам фартыфікацыйных збудаванняў.

Адноўленая брама Ніневіі

Пры неразвітай тэхніцы аблогі доўгі час вырашальнае значэнне, апроч адпаведнага размяшчэння, належала да колькасных, а не якасных, параметраў абарончых збудаванняў: таўшчыні і вышыні муроў, колькасці вежаў і г.д. Стабільная наяўнасць вялікай колькасці таннай працоўнай сілы ў рабаўласніцкіх дзяржавах рабіла магчымым з’яўленне такіх буйных абарончых комплексаў, як умацаванні горада Ніневіі ў Міжрэччы (каля 2000 да н.э.) — абвод перыметрам каля 80 км, муры каля 36 м вышыні і 9 м таўшчыні, каля 1500 вежаў[2] або муры Вавілона таўшчынёй да 21 м[3].

Рэканструкцыя рымскіх умацаванняў у Алезіі

У класічны перыяд прынцыпы будовы крэпасцей не змяніліся — важныя паселішчы або пункты абводзіліся шматвугольным мурам з вежамі. У грэкаў і рымлянаў развіўся характэрны тып крэпасці з цалкам замкнёным абарончым абводам і з цытадэллю(руск.) бел. (акропаль, капітолій) у цэнтры; часам будаваліся 2-3 канцэнтрычныя абводы. Новымі тыпамі абарончых збудаванняў сталі рымскія ваенныя калоніі(руск.) бел. і ўмацаваныя межныя лініі(руск.) бел., а таксама рымскія палявыя ўмацаваныя лагеры(руск.) бел.[3]. Характэрныя прыклады тагачасных грэка-рымскіх крэпасцей — гарадскія ўмацаванні Алезіі(руск.) бел., Платэяў, Візантыя, Іерусаліма, Карфагена, Рыма(італ.) бел.; умацаваных ліній — Траянаў вал і інш[3].

Да таго самага перыяду адносяцца і 5000-кіламетравая Вялікая Кітайская сцяна (3 ст. да н.э.), а таксама магутныя (некалькі дзясяткаў метраў аператыўнай глыбіні) засекі(руск.) бел. на межах Гірканіі і Індыі, якія напаткаў Аляксандр Македонскі ў 330 да н.э.

У Сярэднявеччы[правіць | правіць зыходнік]

У 1-й пал. 1-га тысячагоддзя майстэрства фартыфікацыі ў Заходняй і Цэнтральнай Еўропе заняпала, а традыцыі антычнасці захоўваліся ва Усходняй (Візантыйскай) імперыі; але і тут не адбывалася прыкметнага якаснага развіцця[4].

Развіццё фартыфікацыі Еўропы да канца 11 ст. — да пачатку крыжовых паходаў — у значнай ступені следавала рымскім узорам. Там на Захадзе, дзе яшчэ заставаліся рымскія ўмацаванні, некаторыя з прынцыпаў іх будовы пераймаліся новымі народамі — напрыклад, у гарадскіх умацаваннях(руск.) бел. Каркасона, Тулузы і інш. часоў 5 ст. на землях пад уладай візіготаў[4]. Але нядаўнія варварскія каралеўствы яшчэ доўга не стваралі ўласнай спадчыны, і проста спалучалі элементы спадчыны антычнасці з традыцыямі варварскай культуры (дун, бург, пфальц і інш.). Пачатак сінтэзу адносіцца да эпохі Каралінгаў, але гэты працэс тармазіўся тагачасным грамадскім і культурным ладам, і, напрыклад, на землях Францыі яшчэ ў канцы 10 ст. моцнай была гала-рымская будаўнічая традыцыя[5].

У часы феадальнай раздробленасці асноўным тыпам умацаванняў Заходняй Еўропы стаў замак — умацаванае жытло феадала. Іншымі распаўсюджанымі тыпамі крэпасцей былі ўмацаваныя манастыры і гарадскія ўмацаванні. У часы Карла Вялікага нанова з’яўляюцца элементы межных умацаванняў — варты. Асноўным тыпам замка ў Заходняй Еўропе яшчэ пад канец 11 ст. быў драўляны «плесі»[6].

Францыя[правіць | правіць зыходнік]

Руіны данжона Ланжэ(руск.) бел.

Пераход з драўлянага на каменнае абароннае будаўніцтва, які адбыўся на землях Францыі на мяжы тысячагоддзя, пачаткова (каля двух стагоддзяў) меў вынікам толькі нязначныя канструкцыйныя змяненні. Раней лічылася, што сярэднявечная абарончая архітэктура паходзіць з Нармандыі[7], але больш імаверна, што яна паходзіць з поўдня Францыі, адкуль выйшаў і раманскі стыль са сваімі каменнымі скляпеннямі, без якіх маштабнае каменнае будаўніцтва было б немагчымым.

Данжон у Фрэтэвалі(фр.) бел., 1889

Сярод абарончых збудаванняў, якія працягвалі гала-рымскую архітэктурную традыцыю, называюць данжон у Ланжэ(руск.) бел. (Турэнь; 994)[8], сярод тыпалагічна і канструкцыйна «новых», сярэднявечных — замак Фрэтэваль(фр.) бел. на беразе Луары (1040)[9], сярод раманскіх — адпаведную частку гарадскіх умацаванняў Каркасона.

Англія[правіць | правіць зыходнік]

Пасля выхаду рымлянаў з Англіі (410) майстэрства вырабу цэглы заняпала, і амаль на тысячагоддзе будаўніцтва, у т.л., абарончае, было пераважна драўляным. Гэтаму спрыяла тое, што поўдзень і ўсход Англіі былі бедныя на камень, але багатыя на лес. Пасля заваявання Англіі Вільгельмам Нармандскім (11 ст.) у краіне да 1100 былі пабудаваныя не менш за 85 замкаў, пераважна старога нарманскага тыпуКніга Страшнага суда» у 1086 узгадвае 49 такіх). На працягу 12 стагоддзя колькасць замкаў патроілася ў час феадальных усобіц, але ўжо з 13 стагоддзя каралеўская ўлада не толькі забараніла будаваць новыя, але і зносіла старыя замкі.

Круглая вежа Віндзорскага замка

З канца 11 ст. будаваліся і каменныя нарманскія замкі з данжонамі, сярод якіх прыкметныя Таўэр (1077—1085, асабісты замак Вільгельма Нармандскага), Норыч(англ.) бел. (12 ст.), Рочэстэр(руск.) бел. (пачаты ў 1128); каменныя перабудовы з «мот-і-бейлі» — умацаваны епіскапскі палац у Дарэме (2-я пал. 12 ст.). У Англіі існаваў і такі тып замка (замкавага збудавання), як «шэл-кіп» — напрыклад, у Віндзары[прыбраць шаблон] (да нашых часоў дайшоў перабудаваным), Дарэме, Рэстармеле(англ.) бел..

Аднак, магутнасць нават каменных замкаў Англіі была непараўнальна меншай за сучасныя ім замкі Францыі і Блізкага Усходу. Наогул, адзначаецца, што пасылак для самастойнага развіцця фартыфікацыйнага майстэрства ў Англіі не было, бо феадальныя ўсобіцы былі тут параўнальна нячастымі, мора абараняла краіну звонку, а ворагі на самым востраве — жыхары Шатландыі і Уэльса — былі слабымі праціўнікамі. Замкі былі ў Англіі фактарам не так раздробнасці, як цэнтралізацыі краіны.[10]

Германія[правіць | правіць зыходнік]

У абарончай архітэктуры сярэднявечнай Германіі вылучаюцца некалькі тыпаў абарончых збудаванняў. Найперш, такімі былі ўмацаваныя сядзібы-пфальцы буйных феадалаў. Раннефеадальныя германскія плямённыя аб’яднанні не мелі выразных палітычных цэнтраў; такім цэнтрам мог зрабіцца які-небудзь пункт імперыі, дзе і выбудоўвалася ўмацаваная сядзіба імператара (каралеўскі пфальц), часам з дадатковай абаронай суседняга замка-бурга. Пфальцы, якія мала саступалі імператарскім у памерах і магутнасці, будавалі і нямецкія князі[11].

Прыкладамі пфальцаў 11 — 12 ст. з’яўляюцца: імператарскі(ням.) бел. ў Гослары (перабудаваны з палацу 11 ст. у 10651132), князёўскі ў Вартбургу (магчыма, 1067, дабудоўваўся цягам 11 — 13 ст.).

У Германіі не існавала строга іерархічных феадальных дачыненняў, як у Францыі, і палітычная структура наогул была нестабільнай. Гэта, разам з спрыяльным гарыстым рэльефам значнай часткі германскіх земляў, што стала прычынай існавання такой вялікай колькасці замкаў-бургаў дробных і сярэдніх федалаў, што доўгі час Германію памылкова лічылі месцам нараджэння архітэктуры замкаў. Аднак архітэктанічныя і стратэгічныя якасці германскіх замкаў да 13 ст. невысокія[12], і іх абарона забяспечвалася не так сродкамі архітэктуры, як натуральнай абароннасцю пэўнага ўчастка. Развіццё крапасной архітэктуры пачалося ў Германіі з 2-й пал. 13 ст. у сувязі з распаўсюджаннем досведу крыжовых заваёваў[11].

Некаторымі тыповымі прыкладамі замкавай архітэктуры Германіі 11 — 12 ст. з’яўляюцца: замак Штаўфенаў — Трыфельз(ням.) бел. у Пфальцы(руск.) бел. (узгад. у 1113, моцна разбуд. у 13 ст.); замак мінезінгера фон Ліхтэнштэйн — Фраўэнбург (данжон 13 ст., вядомы з малюнка Фішара 1681); замак Вільдэнберг(ням.) бел. у Одэнвальдзе(руск.) бел. (13 ст.; разбураны ў час сялянскай вайны 16 стагоддзя).

Значны колькасны рост умацаваных паселішчаў і гарадоў адбыўся з 10 стагоддзі, з гвалтоўнай германскай каланізацыяй славянскіх земляў і вайной з венграмі. Тады на ўсход ад Рэйна пачалі масава з’яўляцца паселішчы з драўляна-землянымі ўмацаваннямі (наогул, каменныя ўмацаванні ў 10 ст. былі на гэтых землях рэдкасцю), а пазней сюды наогул перайшоў цэнтр палітычнага і культурнага жыцця. З’явіўся і тып германскага горада, які вырастаў з умацаванага двара-бурга. Аднымі з першых такіх гарадоў былі Кведлінбург (922) і Магдэбург у Саксоніі (тутэйшае паселішча ўзгадвалася ў 805, але разбудова ў горад адбылася ў 930-я гг.), а таксама Гослар, Шпаер, Гільдэсгайм[11].

Іспанія[правіць | правіць зыходнік]

Развіццё фартыфікацыі ў Іспаніі 11-13 ст. вызначалася найвышэйшым уздымам рэканкісты, а з іншага боку, агульным характарам будаўніцтва — у гарыстай, беднай на лясы Іспаніі асноўным будаўнічым матэрыялам быў камень — граніт, пясчанік, туф, а майстэрства апрацоўкі каменю было добра развітым[13].

Сярод асаблівасцей тагачаснай іспанскай фартыфікацыйнай забудовы — вялікая колькасць новых, умацаваных гарадоў на вызваленых ад арабаў землях; прытым іспанскія гарады-камуны рана вызваліліся ад сеньяральнай залежнасці, таму ў складзе забудовы не мелі замкаў, а іх функцыі выконвалі вартавыя вежы. Класічным прыкладам іспанскага ўмацаванага горада-камуны служыць Авіла (будова пачатая ў 1090). Іншыя гарады ўзнікалі побач з умацаваным замкам ці манастыром, як, напрыклад, замак Аларкон(ісп.) бел. (12 — 13 ст.). З тыпам горада-крэпасці змыкаецца тып замка-крэпасці, які і выконваў, у прынцыпе, такія самыя функцыі — абароны адваяваных земляў і забеспячэння далейшых ваенных дзеянняў. Сярод такіх замкаў — Берланга-дэ-Дуэра(ням.) бел. (12 ст.), Сальвацьера(ісп.) бел. (12 ст.). Замкаў-рэзідэнцый тут амаль не будавалі да 2-й пал. 13 стагоддзя[13].

Сістэма фартыфікацыі складвалася пад уплывам арабаў і французаў. Замкі іспанцаў, як і крэпасці маўраў, былі вялікага памеру, мелі некалькі абводаў муроў (найчасцей два) і раўнамерна пастаўленыя вежы, якія выступалі далёка наперад за муры. Да чыста арабскіх асаблівасцей адносіліся ступенчатыя зубцы. Муры складвалі або з галькі на вапне з абліцоўкай каменнымі плітамі, або з каменных блокаў; муры з апаленай ці неапаленай цэглы, як у арабаў, амаль не сустракаліся. Амаль не было і прамавугольных вежаў[13].

Італія[правіць | правіць зыходнік]

У Паўночнай Італіі (П’емонт, Лігурыя), дзе актыўнае будаўніцтва (у т. л. абарончае) разгарнулася ў 10 — 11 ст. пасля доўгага застою, абарончая архітэктура шмат у чым следавала рымскай традыцыі. Так, сістэмы гарадскіх умацаванняў у П’емонце 11 — 12 ст. шмат узялі ад рымскіх умацаваных лагераў(руск.) бел.. Моцным следаваннем антычнай традыцыі характарызавалася і архітэктура Цэнтральнай Італіі (Таскана і інш.). Усе гэтыя вобласці вылучаліся нябытам моцнай цэнтралізаванай улады, вялікай колькасцю гарадскіх умацаванняў, умацаванага жытла. Поўдзень Італіі(руск.) бел. і Сіцылія з іх моцнай цэнтралізаванай уладай пасля нарманскай заваёвы не развілі моцнай супольнасці гарадоў-камун, як у Цэнтральнай і Паўночнай Італіі; адпаведна, фартыфікацыйныя збудаванні тут прадстаўленыя пераважна раманскімі замкамі караля і феадалаў (напрыклад, замак імператара Фрыдрыха II Кастэль-дэль-Монтэ[прыбраць шаблон], пабудаваны ў 12401250 і ператвораны ў турму ў канцы 13 ст.)[14].

Візантыя[правіць | правіць зыходнік]

Рэканструкцыя Феадосіевых сцен(руск.) бел. у Канстанцінопалі

Візантыйская абарончая архітэктура якасна развівалася мала за 500 гадоў з часоў Юстыніяна (6 ст.). Асноўнай формай абарончага абводу была, як і ў рымскія часы, прамавугольная, з невысокімі вежамі на вуглах, часам з дадатковымі вежападобнымі выступамі на сярэдзінах курцінаў; часам мелася прамавугольная цытадэль. Яшчэ ў 11 стагодзі такімі былі крэпасці Лемза(фр.) бел.[15], Тобна(фр.) бел. (Паўночная Афрыка) і іншыя[16]. Разбудова ўмацаванняў Візантыі была пераважна колькаснай, не якаснай — колькасць абарончых абводаў, вышыня і таўшчыня муроў і падобнае[4], як, напрыклад, у выпадку гарадскіх умаванняў(руск.) бел. Канстанцінопаля.

Чэхія і Славакія[правіць | правіць зыходнік]

У раннім сярэднявеччы тыповымі ўмацаваннямі ў Чэхіі і Славакіі былі гарадзішчы. Пазней, у раманскую эпоху ў Чэшскім каралеўстве будавалася шмат замкаў — каралеўскіх і рыцарскіх, але ўсе яны або моцна перабудаваныя або разбураныя. Так, ад рыцарскага замка ў Кржываклаце(руск.) бел. ад гэтага перыяду захаваліся толькі дзве вежы; у 1270 быў перабудаваны замак у Звікаве(руск.) бел., адным з першых у раннегатычную эпоху. Падобным быў лёс і замкаў Славакіі, з якіх найбольш раннімі з’яўляюцца замкі ў Дэвіне (на Дунаі), у Нітры(англ.) бел., каралеўскі замак у Браціславе, замак Белы Камень(славацк.) бел., заснаваныя ў 9 — 11 стагоддзях, але пазней перабудаваныя.


Тыповымі прыкладамі замкаў пазнейшага, гатычнага перыяду ў Чэхіі і Славакіі служаць замкі Карлштэйн каля Прагі (закладзены ў 1348), Чэрвены Камень каля Браціславы (сяр. 13 ст.) і інш. Ацалелыя гарадскія ўмацаванні рэгіёну адносяцца да пазнейшых часоў[17].

Венгрыя і Трансільванія[правіць | правіць зыходнік]

Пасля пераходу венграў да аселасці ў далінах Цісы і Дуная першымі тыпамі венгерскіх умацаванняў сталі земляныя крэпасці (у складзе якіх былі толькі вал і роў), збудаваныя папярэднікамі венграў на гэтых землях (напрыклад, у Ціхані(руск.) бел.). У 12 — 13 стагодзях з’явіліся каменныя, а да таго, відаць, і драўляныя, замкі. Асноўнымі адменамі замкаў былі жылыя вежы (напрыклад, вежа ў Эсфіргоме, адна з самых ранніх; вежа Шарашпатак(венг.) бел., 13 ст.; «вежа Саламона» ў Вішаградзе(венг.) бел., 13 ст.; вежа каралеўскага Эстэргамскага палаца(венг.) бел., кан. 12 ст.; вежа замку Лека, апошняя чвэрць 12 ст.) і замкі з данжонамі (крэпасць Вышаграда(венг.) бел., збуд. неўзабаве пасля 1241; замак Дыяшдзьёр(венг.) бел. 14 ст.). Тыповы данжон у Венгрыі з’яўляўся адасобненай каменнай нежылой вежай вышынёй 25 — 27 м і дыяметрам каля 10 м, з уваходам на ўзроўні другога паверху[18].

У Паўднёвай Трансільваніі, якая была пад уладай Венгерскага каралеўства з 12 ст., развіццё архітэктуры, у т.л. абарончай, праходзіла паралельна такому развіццю ў Венгрыі. Таксама тут будаваліся каменныя замкі тыпу горнай крыжацкай крэпасці, спачатку рыцарамі Тэўтонскага ордэна, паселенымі тут для аховы межаў; пазней — венгерскімі феадаламі. Прыкладамі такіх служаць замкі Фельдыяара(рум.) бел. і Бран, крэпасць Дэва(руск.) бел. (каля 1250, пазней была рэзідэнцыяй трансільванскіх ваяводаў). [18]

Усходняя Еўропа[правіць | правіць зыходнік]

У старажытнасці і раннім сярэднявеччы абарончыя збудаванні на землях перадфеадальнай Усходняй Еўропы былі прадстаўленыя драўлянымі і драўляна-землянымі ўмацаваннямі ў складзе гарадзішчаў.

На землях Беларусі найбольш вядомым з’яўляюцца гарадзішчы перадфеадальнага часу Хатомель(руск.) бел., Свіла 1, гарадзішча на р. Мнюта, «Гарадзішча Рагвалода» ў Полацку, Віцебск, Кісялі і Чаркасова, гарадзішча на р. Менка, Радагошча і інш.. Частка іх пазней ператварылася ў феадальныя гарады (у т. л., напрыклад, Полацк, Віцебск), але іх пераважная большасць, у выніку працэсаў узнікнення дзяржавы і пашырэння феадальных адносін, перастала існаваць[19].

На пачатак 1990-х гадоў меліся звесткі пра 2 тысячы умацаваных паселішчаў-гарадзішчаў 914 стагодддзяў на тэрыторыі Усходняй Еўропы, у ліку якіх вылучаліся ўмацаваныя гарады, асобныя крэпасці, адміністрацыйна-ваенныя цэнтры акруг, феадальныя замкі. Да 70 % усходнеславянскіх гарадзішчаў не ўзгадваюцца ў гістарычных крыніцах, а большасць тых, якія трапілі на старонкі летапісаў, вядомыя нам толькі па назвах. На землях Беларусі вядомыя больш за 150 умацаваных паселішчаў 9 — 13 стагоддзяў (з іх 35 узгадваюцца ў летапісах), якія ў рознай ступені вывучаліся археалагічнымі метадамі[19].

XII стагоддзе[правіць | правіць зыходнік]

Крыжацкі замак(ням.) бел. Бір(руск.) бел. на беразе Еўфрата

У 12 — 13 стагоддзях крыжовыя паходы, сутыкненне з візантыйскай і блізкаўсходняй абарончай архітэктурай, а таксама спецыфічныя ўмовы вайны на блізкаўсходнім тэатры ваенных дзей прывялі да ўзнікнення і развіцця новага архітэктурнага тыпу замка — замка-цытадэлі («крыжацкага замка(ням.) бел.»). На працягу першых 100 гадоў свайго быцця ў Леванце крыжакі збудавалі ці перабудавалі (у асноўным, з колішніх візантыйскіх) каля 200 крэпасцей і замкаў, пераважна размеркаваных на 600-км прыбярэжнай паласе. Сярод характэрных крыжацкіх замкаў пачатковага перыяду называюцца Шатэль-Руж(балг.) бел. (1-я палова 12 стагоддзя) і Бельвуар(руск.) бел. (1140) каля Ціверыядскага возера; сярод пазнейшых «горных замкаў» — Крак, Сафет(руск.) бел., Маргат(руск.) бел., Шатэль-Пелерын(ням.) бел. (1218), «Замак змей(макед.) бел.» у Кілікійскай Арменіі, Гаргар(руск.) бел., Арымон(балг.) бел. і Бір(руск.) бел. у Турцыі і інш[20] Пазней шмат якія навіны абарончай архітэктуры трапілі назад, у Еўропу.

У гатычную эпоху[правіць | правіць зыходнік]

Зубец у форме ластаўчынага хваста(ням.) бел. ў замку Скалігераў(англ.) бел. у Сірміёне(руск.) бел.

Асноўным ваенным фактарам у фартыфікацыйным будаўніцтве гатычнага перыяду стал увядзенне ў канцы 14 — 15 стагоддзях агнястрэльнай зброі, што асабліва паўплывала на будову і выгляд збудаванняў у тых частках Еўропы, дзе тады вяліся інтэнсіўныя ваенныя дзеянні (найперш Іспанія, Італія, Германія). Са з’яўляннем агнястрэльнай зброі сцены ўмацаванняў патаўшчаюцца, зубцы прыстасоўваюцца для агнястрэльнага бою (проразы — «ластаўчыны хвасты(ням.) бел.»), з’яўляюцца машыкулі і баявыя галерэі на каменных выступах (14 стагоддзе).

Францыя[правіць | правіць зыходнік]

Асноўны ўплыў тут зрабілі ўзбуйненне краіны і яе інтэнсіўная ўрбанізацыя ў 12 — 15 стагоддзях, а таксама ваенны канфлікт з Англіяй 13 — 14 стагоддзяў. Новыя гарады ўмацоўваліся, старыя — перабудоўваліся. Асноўнай формай гарадскіх умацаванняў стаў абвод муроў з вежамі, якія выступалі наперад. Цыліндрычныя вежы сталі замяняцца авальнымі і нават трохвугольнымі[21] дзеля мінімізацыі мёртвай прасторы(руск.) бел.. Іншым адметным тыпам гарадскіх умацаванняў былі паўднёва-французскія бастыды(руск.) бел., частку з якіх тут будавалі і англійскія каралі, якія вылодалі тады некаторымі землямі ў Францыі[22].

Найбольшы тыповымі прыкладамі гарадскіх умацаванняў перыяду лічацца Мантабан(руск.) бел. (адзін з першых гарадоў з рэгулярнай планіроўкай, заснаваны ў 1144), бастыды Корд(руск.) бел. (заснавана ў 1222) і Бамон-дзю-Перыгор(руск.) бел. (1272) на поўдні Францыі, гарадскія ўмацаванні Эг-Морт(руск.) бел. (перабудаваны ў 13 стагоддзі), Вільнёў-лез-Авіньён(руск.) бел., перабудовы ўмацаванняў Парыжу[23], Правена(фр.) бел., Каркасона(руск.) бел., Кусі(руск.) бел. (перабудаваны на працягу 12 — 13 стагоддзяў).

Ва ўмовах росту цэнтралізацыі ўлады феадальныя замкі трацілі як значэнне, так і будучыню. Затое разам з магутнымі гарадскімі ўмацаваннямі (іх раннія прыклады — Эг-Морт(руск.) бел. і Каркасон(руск.) бел.) набывалі значэнне вялікія каралеўскія замкі, якія пачалі шырока будавацца Філіпам II Аўгустам з пачатку 13 стагоддзя, напрыклад, замак Нажак(фр.) бел. у Руэргу(руск.) бел. (1253; незвычайна высокія муры — 26 м) і Бастылія (1368—1382). Адмыслова ў такіх акалічнасцях выглядаў феадальны замак Кусі(руск.) бел. (12251240, перабудаваны ў канцы 14 стагоддзя, разбураны ў 1-ю сусветную вайну; меў найбольшы вядомы данжон — 54 м вышыні).

У 14 ст. добра прыкметная і палацавая мадэрнізацыя ў каралеўскіх замках (Луўр, збудаваны ў пачатку 13 стагоддзя, дабудаваны ў 14 стагоддзі; у такім выглядзе не захаваўся; П’ерфон(руск.) бел., 13901420). З’яўляецца тып умацаванай феадальнай рэзідэнцыі — пераходны тып ад замку да палацу, напрыклад, Папскі палац у Авіньёне (збудаваны ў асноўным у 13341352)[24].

Англія[правіць | правіць зыходнік]

Замак Бамарыс(руск.) бел.

У выніку дзеянняў каралеўскай улады ў 13 стагоддзі стыхійная будоўля феадальных замкаў была цалкам спынена. Кіраванне будоўлямі перайшло на агульнадзяржаўны ўзровень; быў улічаны досвед, набыты ў крыжовых заваёвах. Вялікая ўвага аддавалася размяшчэнню замка, яго стратэгічнай мэтазгоднасці.

Існыя замкі мадэрнізаваліся — так, былі дадаткова ўмацаваныя замкі Пембрук(руск.) бел. (каля 1200, дабудаваны ў пачатку 13 стагоддзя) і Бістан(англ.) бел. (каля 1225; дададзены адметны роў 10,65 м шырыні і 8,52 м глыбіні, высечаны ў скале); будаваліся дадатковыя абводы муроў, калі замак стаяў на роўным месцы. Данжон траціць значэнне, і ў збудаваннях канца 13 — пачатку 15 стагоддзяў пераважна не будуецца. Цэнтр абароны пераносіцца на вежы, злучаныя куртынамі, асабліва на брамную вежу з мостам і герсамі. Уводзяцца паўкруглая, цыліндрычная або шматкутная форма вежаў, агульная рэгулярнасць у плане (прамавугольная ці трохвугольная). Тыповыя прадстаўнікі тыпу — новазбудаваныя замкі Харлех(руск.) бел., Бамарыс(руск.) бел. і Керлаверок(руск.) бел. (папярэднікамі тыпу з’яўляюцца Інверлок(англ.) бел. і Бёрнэл(англ.) бел. сярэдзіны 13 стагоддзя). Водгукі тыпу заўважаюцца ў збудаваннях 14 стагоддзя, такіх, як круглы замак Квінбара(англ.) бел. (1361—1377), замак Бодыям(руск.) бел. (1386—1390).

Аднак, панаванне новай схемы не было абсалютным — напрыклад, існавалі асабліва магутныя крэпасці, як каралеўскі замак Карнарвон(руск.) бел. ва Уэльсе. Новай тэндэнцыяй у англійскім фартыфікацыйным будаўніцтве стала дабудоўванне палацавых збудаванняў — Віндзорскі замак (дабудаваны на працягу канца 12 — канца 14 стагоддзяў), Ладлаў(англ.) бел., Дарэм, Вэстмінстэр (перабудаваны ў 1394—1402)[25].

Германія[правіць | правіць зыходнік]

Феадальныя ўсобіцы і нябыт моцнай цэнтралізаванай улады паспрыялі ранняму масаваму будаўніцтву феад. замкаў і гарадскіх умацаванняў. У гатычны перыяд у асноўным перабудоўваліся і дабудоўваліся, у тым ліку з увагай на з’яўленне агнястрэльнай зброі, ранейшыя ўмацаванні — ставіліся дадатковыя абводы муроў, рабіліся байніцы агнястрэльнага бою і гэтак далей.

Новым тыпам крэпасцей сталі ордэнскія крэпасці з цэглы, збудаваныя ў вялікай колькасці ўздоўж балтыйскага ўзбярэжжа ў 13 — 15 стагоддзях (складаліся, пераважна, з буйнога прамавугольнага двара, абкружанага яруснымі аркадамі, корпусаў з вуглавымі вежамі, службовых памяшканняў і данжону). Тыповымі прыкладамі лічацца крыжацкі замак у Марыенбургу (1280—1398) і «замак Альбрэхта» ў Майсене (Саксонія; 1476—1483, аздабленне ў 1520—1524)

Новы замак у Інгальштаце

Прыкладамі тыповых, чыста крапасных замкаў і бургаў лічацца: замак(ням.) бел. у Кобленцы, крэпасць-бург(ням.) бел. у Трымбергу(ням.) бел. (14 — 15 стагоддзі), а таксама бургі ў Нюрнбергу(руск.) бел. (1494—1499), Штайнсбергу(ням.) бел. (13 стагоддзе), Ландсбергу(руск.) бел. (15 стагоддзе), замкі ў Бюдынгене(ням.) бел. (15 — 16 стагоддзі) і Інгальштаце(руск.) бел. (15 стагоддзе), бергфрыды ў Нейпергу(ням.) бел. (13 стагоддзе)[26].

Іспанія[правіць | правіць зыходнік]

На канструкцыю і выгляд іспанскіх умацаванняў гатычнага перыяду ў асноўным паўплывалі з’яўлянне агнястрэльнай зброі (як паўсюль), а таксама сканчэнне рэканкісты і ўмацаванне каралеўскай улады. Адным з прыкладаў абноўленых гарадскіх умацаванняў (патоўшчаныя сцены, выразаныя зубцы і пад.) лічыцца брама Серанас(ісп.) бел. у Валенсіі (1392—1398).

Замак Бельвер у Пальме

На змену характэрным для раманскага перыяду гарадам-крэпасцям у гэты часы прыйшлі ўмацаваныя замкі-рэзідэнцыі — іх асноўныя тыпы прадстаўляюць, з аднаго боку, замкі Монтэалегрэ(ісп.) бел. і Сатамаёр(ісп.) бел. (14 стагоддзе), а таксама замак Бельвер(руск.) бел. у Пальме на в. Мальёрка (1309—1314, будаваў майстар Перэ Сальвэ (ісп.: Pere Salvà)). Большасць такіх збудаванняў узведзена тут у 14 — 15 ст.

Замак Валенсія-дэ-Дон-Хуан
Замак Ла Мота

Але ваеннае значэнне замкаў паніжалася і далей, і яны набылі палацавыя, прадстаўнічыя рысы, а ў 2-й пал. 15 ст. нават псеўда-абарончыя, дэкарацыйныя, як, напрклад, замкі замак Валенсія-дон-Хуан(ісп.) бел. і замак каралёў Наварскіх(руск.) бел. у Алітэ(руск.) бел. (1419). Кульмінацыя гэтай плыні дасягнутая ў цагляных замках Ла Мота(ісп.) бел. ў Медзіна-дэль-Кампа(руск.) бел. (пасля 1440; архітэктары Фернанда Карэньё (ісп.: Fernando Carreño) і Алонса Ніньё (ісп.: Alonso Niño)) і Ла Кока (канец 15 стагоддзя)[27].

Партугалія[правіць | правіць зыходнік]

Рэканкіста і кансалідацыя каралеўскай улады завершыліся ў Партугаліі раней, чым у Іспаніі; апроч таго, урбанізацыя краіны была слабой; таму патрэба ў шматлікіх і магутных умаваннях знікла ў Партугаліі адносна рана. Асноўныя рысы фартыфікацыйнай архітэктуры тут у асноўным былі падобнымі з іспанскімі, але з той розніцай, што традыцыйнымі будаўнічымі матэрыялам тут быў мясцовы камень (граніт ці пясчанік), і амаль зусім не ўжывалася цэгла, як у Іспаніі[28].

Італія[правіць | правіць зыходнік]

Італія XIIIXIV стагоддзяў была сцэнай зацятых ваенных канфліктаў, і тагачасная італьянская фартыфікацыйная архітэктура прыкметна ўскладнілася, хоць італьянскі горад бараніўся ўжо не ад феадала, а ад горада-спаборніка. Так, агнястрэльныя байніцы на зубцах з’явіліся ў Італіі ўжо ў XIIIXIV стагоддзях. Аднак, зважаючы, што агульнагарадскія ўмацаванні былі ў большасці створаныя раней, новая тэхніка выяўлялася больш у асобных умацаваннях (фортах), часта — у герцагскім замку, пастаўленым у межах горада. Прыклады — форт Рока-дэльі-Альберы ў Мантаньяна(руск.) бел. каля Падуі (мяжа 13 і 14 ст.), крэпасць Фартэца-ды-Сарцанела(італ.) бел. каля Сарцаны (яна ж — Кастэла-ды-Каструча-Кастракані, 1322); замак герцагаў Скалігераў у Вероне — Кастэльвек’ё(руск.) бел. (1354), замак д’Эстэ(руск.) бел. ў Ферары (1385), замак Рока-дзі-Градара(англ.) бел. каля Пезара(руск.) бел. (1325) і аналагічныя замкі ў Чазене(руск.) бел. (Рока-Малатэсціяна(англ.) бел.) і Рыміні (Сізмонда(англ.) бел.)[29].

Зноскі

  1. Уласцівыя менш аселым народам і пашыраныя ў больш умеркаваным клімаце, у т.л. пад пач. 20 ст. — у абарыгенных народаў Амерыкі, Афрыкі і астравоў Акіяніі. Якаўлеў, С.12-13.
  2. (Фартыфікацыя і аблога) Fortification and siegecraft // Encyclopaedia Britannica, 11th edition, 1911. Т.10, С.680—725.
  3. 3,0 3,1 3,2 Якаўлеў. Гісторыя крэпасцей.
  4. 4,0 4,1 4,2 Фартыфікацыя і аблога… С.681-682.
  5. Усеагульная гісторыя архітэктуры, С.101.
  6. Тып вядомы ў літаратуры і пад іншымі назвамі і тэрмінамі — глядзі адпаведны раздзел.
  7. На думку Віяле ле Дзюка, на падставе праблематычнага датавання замка Арк(англ.) бел. сярэдзінай 11 ст. Усеагульная гісторыя…, С.102.
  8. Найстарэйшы з датаваных замкаў.
  9. Тыпалагічна адносіцца да 1-й пал. 12 ст.
  10. Усеагульная гісторыя архітэктуры…, С.171 — 186.
  11. 11,0 11,1 11,2 Усеагульная гісторыя…, С.205 — 215.
  12. Як правіла, у тых замкаў не існуюць і стылістычныя прыкметы. Усеагульная гісторыя…, С.214.
  13. 13,0 13,1 13,2 Усеагульная гісторыя…, Т.4, С.245 — 259.
  14. Усеагульная гісторыя…, Т.4, С.270 — 322.
  15. KSAR LEMSA (англ.) 
  16. Усеагульная гісторыя архітэктуры…, С.156,157.
  17. Усеагульная гісторыя…, Т.4, С.515 — 526.
  18. 18,0 18,1 Усеагульная гісторыя…, Т.4, С.530 — 545.
  19. 19,0 19,1 Г. Семянчук. Да праблемы генезісу і функцыянальнага прызначэння раннесярэднявечных умацаваных паселішчаў-замкаў на тэрыторыі Беларусі // Castrum, urbis et bellum: Зборнік навуковых прац, 2002 — 421 с.
  20. Усеагульная гісторыя архітэктуры…, С.155—170.
  21. У вобласці Правен(руск.) бел., XIII стагоддзе
  22. Усеагульная гісторыя… Т.4, С. 345—352.
  23. Первые средневековые укрепления Парижа удалось найти (руск.) 
  24. Усеагульная гісторыя… Т.4, С. 397—402.
  25. Усеагульная гісторыя… Т.4, С. 425—428.
  26. Усеагульная гісторыя… Т.4, С. 454—456.
  27. Усеагульная гісторыя… Т.4, С. 470—473.
  28. Усеагульная гісторыя… Т.4, С. 488.
  29. Усеагульная гісторыя… Т.4, С.496,497.

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

  • Яковлев. Эволюция долговременной фортификации.
  • Всеобщая история архитектуры Т.4. — Л.-М., 1966. — 693 с.
  • (Фартыфікацыя і аблога) Fortification and siegecraft // Encyclopaedia Britannica, 11th edition, 1911. Т.10, С.680—725.