Перайсці да зместу

Дабро і зло

Неправераная
З Вікіпедыі, свабоднай энцыклапедыі
Хрыстос і д’ябал — класічныя сімвалы дыхатаміі дабра і зла.
(Спакуса Хрыста. маст. Ары Шэфер  (руск.) (бел., 1854 г.)

Дабро і зло  (руск.) (бел. — нарматыўна-ацэначныя катэгорыі, якія ўвасабляюць адну з найбольш фундаментальных праблем філасофіі, этыкі і рэлігіі — раздзяленне і супрацьпастаўленне маральна-пазітыўнага і этычна-адмоўнага ва ўчынках і матывах дзейнасці людзей, у з’явах сацыяльнай рэчаіснасці.

Умоўна вылучаюць: канвенцыянальны тып дабра і зла, паводле якога прынцыпы добразычлівасці і ліхадзейства залежаць ад канкрэтнага жыццёвага, сацыяльнага і канфесійнага вопыту і ад умоў сацыяльна-прыроднага асяроддзя, цывілізавана-культурнага развіцця чалавека і грамадства; анталагічны, які зыходзіць з таго, што дабро і зло ўкаранёны ў самой структуры рэчаіснасці ці нараджаюцца абсалютным пачаткам сусвету; інтуітыўна-апрыёрны, паводле якога дабро і зло ёсць фундаментальныя інтуіцыі альбо прыроджаныя ідэі індывідуальнай свядомасці і ў такой сваёй якасці не падлягаюць рацыянальнай рэфлексіі і канцэптуальна-тэарэтычнаму абгрунтаванню[1].

Агульнае ўяўленне

[правіць | правіць зыходнік]

Філасофскае асэнсаванне праблем дабра і зла пачалося ў старажытнай Індыі, Кітаі, Грэцыі. Сакрат лічыў асноўным сродкам супраць зла веды, Платон сцвярджаў, што дабро належыць да свету вечных ідэй, а зло — да ўсяго зменлівага, Арыстоцель надаваў дабру і злу статус найважнейшых этычных катэгорый. Гэтыя ідэі развіты ў творах Б.​ Спінозы, Вальтэра, Д. Дзідро, Г. ​Гегеля, А. Шапенгаўэра, Ф. Ніцшэ і іншых філосафаў XVII—XVIII ст. Найбольш значны ўклад у распрацоўку гэтай праблематыкі зрабіў І. Кант, які сцвярджаў магчымасць перамогі дабра над злом.

Рэлігійны варыянт асэнсавання дабра і зла зыходзіць з першаснасці боскага дабра, з наперадустаноўленай гармоніі сусветных і чалавечых першаасноў, разбураных грэхападзеннем. У хрысціянстве чалавек традыцыйна прадстае як носьбіт двух першаасноў: плоць імкнецца да зла, дух — да дабра. Выбар у карысць дабра сведчыць аб адзінстве з хрысціянскай супольнасцю праведных і пачатак індывідуальнага выратавання, што і ўвасабляе сабой кардынальны сэнсавы матыў гістарычнага працэсу развіцця асобы і грамадства.

Розныя рэлігійныя культуры, напрыклад, аўраамічныя  (руск.) (бел., маніхейскія, зараастрызм, а таксама схільныя да духоўнага ўплыву будызму, як правіла, успрымаюць дыхатамію дабра і зла ў якасці антаганістычнага дуалізму  (руск.) (бел., у якім зло павінна прайграваць[2].

У любой мове ёсць словы, якія выражаюць дабро і зло. Гэта свайго роду культурная ўніверсалы, якая аб’ядноўвае маральныя меркаванні як добра — дрэнна, правільна — няправільна, пажадана — непажадана[3]. У наш час сутнасць гэтай дыхатаміі, звычайна тычыцца ў частцы дабра — кахання, справядлівасці, шчасця, дабрадзейнасці, стварэння, а ў частцы зла — разбурэння, заганы, наўмыснага прычынення шкоды, дыскрымінацыі, знявагі, актаў не выбарчага гвалту[4]. Асаблівасцю чалавечых паводзін з’яўляецца здольнасць адначасовага выканання і добрых, і злых дзеянняў[5].

Некаторыя даследчыкі, напрыклад, Эдвард О. Уілсан або Франс дэ Ваал разглядаюць пытанні маралі, у прыватнасці паняцці дабра і зла, як цалкам дастасавальныя і ў біялогіі[6][7].

Прычыны існавання

[правіць | правіць зыходнік]

Пачынаючы са старажытнасці, ёсць мноства пунктаў гледжання на прычыны існавання дабра і зла. Іх можна разгледзець у залежнасці ад стаўлення да двух азначэнняў:

  • аб’ектыўна і сапраўды неабходнае для існавання чалавецтва.
  • неабходнае для існавання з пункту гледжання людзей.

Матэрыялістычныя прычыны

[правіць | правіць зыходнік]

Матэрыялістычныя прычыны звязваюць паняцці дабра і зла з законамі чалавечай прыроды, якія ўзнікаюць на самых ранніх стадыях развіцця асобы. У прыватнасці, з натуральным памкненнем людзей, так званым натуралізмам  (руск.) (бел.; з асалодай-пакутай (геданізмам); шчасцем-няшчасцем (эўдэманізмам  (руск.) (бел.) і да г. д.[8]

Гэтыя паняцці цесна звязаны з сацыяльнымі ўмовамі, гэта значыць з канкрэтнымі супярэчнасцямі жыцця грамадства, іх уплывам на мараль пэўных эпох і грамадскіх сістэм. Больш таго, як лічыў Ф. Энгельс: «Уяўленні пра дабро і зло так моцна змяняліся ад народа да народа, ад веку да стагоддзя, што часта прама супярэчылі адно іншаму»[9]:94. У. Ленін, у сваю чаргу, дапаўняў, што ідэя дабра і зла заўсёды супадае з бягучымі патрабаваннямі людзей да рэчаіснасці[10]:195.

Ідэалістычныя прычыны

[правіць | правіць зыходнік]

Ідэалістычныя прычыны зыходзяць з боскай задумы, што надае суперніцтву дабра і зла або метафізічны сэнс, або зводзіць гэтыя паняцці да выказвання суб’ектыўных пажаданняў, схільнасцей, сімпатый і антыпатый чалавека. У сваю чаргу, рэлігійныя вучэнні атаясамляюць дабро з веданнем праўды — чалавечай каштоўнасці, святасці, боскасці, а зло разглядаюць як следства няведання гэтай ісціны або адносяць да ненармальных адхіленняў у паводзінах, што з’яўляецца вынікам чалавечай недасканаласці (гл., напрыклад, «Грыхападзенне  (руск.) (бел.»)[11].

Дабро і зло ў метаэтыцы

[правіць | правіць зыходнік]

Метаэтыка  (руск.) (бел. як філасофская дысцыпліна займаецца вывучэннем прыроды дабра і зла. Яна адказвае на пытанні аб іх аб’ектыўным існаванні і суадносінах з натуральнымі, прыроднымі ўласцівасцямі: ці існуюць дабро і зло? ці незалежныя яны ад сацыяльных практык і меркаванняў людзей? ці тоесныя яны якім-небудзь натуральным уласцівасцям[12]? Пры адказе на дадзеныя пытанні ў рамках метаэтыкі склаліся два галоўныя пункты гледжання — маральны рэалізм  (руск.) (бел. і маральны антырэалізм  (руск.) (бел. або нігілізм  (руск.) (бел.[13], першы з якіх прызнае існаванне дабра і зла, а другі яго адпрэчвае. Рэалізм, у сваю чаргу, падзяляецца на маральны натуралізм  (руск.) (бел., які сцвярджае, што дабро і зло тоесныя натуральным уласцівасцям, напрыклад, шчасцю і няшчасцю, і маральны нон-натуралізм  (руск.) (бел., для якога дабро і зло з’яўляюцца простымі, нерэдуцыруемымі ўласцівасцямі асаблівага роду.

Дыхатамія дабра і зла ў культуры

[правіць | правіць зыходнік]
Ф. А. Бруні. Барацьба добрых духаў са злымі (эскіз для Ісакіеўскага сабора, 1840-я гг.)

Дыхатамія дабра і зла даўно стала свайго роду мемам агульначалавечай культуры. Шырока сустракаецца ў мастацтве, у прыватнасці, у літаратуры (гл., напрыклад, у А. Фета [14] або Ф. Ніцшэ[15]), і жывапісу, асабліва рэлігійнага зместу (гл. ілюстрацыю артыкула).

Акрамя таго, дабро і зло — папулярны прадмет дыскусіі розных слаёў грамадства[16] і, як следства, з’яўляецца адной з тэм выказванняў вядомых людзей. Напрыклад:

  • Усякае ў свеце дабро можна ў зло звярнуць. — Авідзій[17].
  • Няма ліха без дабра. — Пліній Старэйшы[18].
  • Не ведаю, што лепей — ці зло, што прыносіць карысць, ці дабро, што прыносіць шкоду. — Мікеланджэла[19].
  • Прычыняць людзям зло большай часткай не так небяспечна, як рабіць ім занадта шмат дабра. — Ларашфука[20].
  • Калі Дабро нямоглае, яно — Зло. — О. Уайльд[21].
  • Зло не можа дазволіць сабе раскошы быць пераможаным; Дабро — можа. — Р. Тагор[22].

Нататкі

[правіць | правіць зыходнік]
  1. ↑ Я. ​М. ​Бабосаў. Дабро і зло // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 5: Гальцы — Дагон / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1997. — Т. 5. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0090-0 (т. 5).
  2. ↑ Paul O. Ingram, Frederick John Streng Buddhist-Christian Dialogue: Mutual Renewal and Transformation. University of Hawaii Press, 1986. P. 148—149.
  3. ↑ Donald Brown Human Universals. Philadelphia, Temple University Press, 1991. (online summary Архівавана 20 мая 2026.)
  4. ↑ Ervin Staub Overcoming evil: genocide, violent conflict, and terrorism. New York, New York, USA: Oxford University Press, Pp. 32.
  5. ↑ Griffith J. The Human Condition (In The Book of Real Answers to Everything!) Архівавана 15 ліпеня 2014., 2011. ISBN 9781741290073.
  6. ↑ Wilson E. O. The Social Conquest of Earth. 2012. ISBN 9780871404138.
  7. ↑ De Waal F. Moral behavior in animals. 2012. Архівавана 17 красавіка 2012.
  8. ↑ Ervin Staub Overcoming evil: genocide, violent conflict, and terrorism. New York, New York, USA: Oxford University Press, Pp. 32.
  9. ↑ Маркс К. и Энгельс Ф., Соч., 2 изд., 1955—66., т. 20
  10. ↑ В. И. Ленин Полное собрание соч., 5 изд., т. 29
  11. ↑ Архангельский Л. М. Категории марксистской этики. — М: Мысль, 1985. — 240 с. — 20 тыс. экз.
  12. ↑ {{{загаловак}}}. — 2003.
  13. ↑ {{{загаловак}}}. — 2023. Архівавана 9 лютага 2025 года.
  14. ↑ А. Фет Добро и зло // Сборник «Стихотворения». — Л.: Государственное издательство художественной литературы, 1956.. Архівавана з першакрыніцы 5 мая 2016. Праверана 23 кастрычніка 2014.
  15. ↑ Ф. Ницше Архівавана 23 кастрычніка 2014. По ту сторону добра и зла. Прелюдия к философии будущего
  16. ↑ Софья Андросенко Физики и клирики говорили о добре и зле // Официальный сайт Свято-Филаретовского православно-христианского института, 23.10.2014. Архівавана з першакрыніцы 25 кастрычніка 2014. Праверана 25 кастрычніка 2014.
  17. ↑ Высказывания Овидия // Сайт Citatu.com. Архівавана з першакрыніцы 21 кастрычніка 2014. Праверана 21 кастрычніка 2014.
  18. ↑ Высказывания Плиния Старшего // Сайт Wisdoms.ru. Архівавана з першакрыніцы 23 кастрычніка 2014. Праверана 23 кастрычніка 2014.
  19. ↑ Высказывания Микеланджело // Сайт Citatu.com. Архівавана з першакрыніцы 21 кастрычніка 2014. Праверана 21 кастрычніка 2014.
  20. ↑ Высказывания Ларошфуко // Сайт Otrezal.ru. Архівавана з першакрыніцы 27 кастрычніка 2014. Праверана 21 кастрычніка 2014.
  21. ↑ Высказывания О. Уайльда // Сайт Wisdoms.ru. Архівавана з першакрыніцы 23 кастрычніка 2014. Праверана 23 кастрычніка 2014.
  22. ↑ Высказывания Р. Тагора // Сайт Wisdoms.ru. Архівавана з першакрыніцы 23 кастрычніка 2014. Праверана 23 кастрычніка 2014.

Літаратура

[правіць | правіць зыходнік]
  • Поль Лафарг  (руск.) (бел. Эканамічны дэтэрмінізм Карла Маркса. — М: КомКніга  (руск.) (бел., 2007. — 296 с. — 400 экз. ISBN 978-5-484-00629-8 .
  • Гусейнаў А. А. Этыка. — М., 2024. — 460 с.
  • Кононов Е. А. Метаэтика. Теоретический обзор. — М., 2023. — 415 с.
  • Miller A. An Introduction to Contemporary Metaethics. — Cambridge, 2003. — 316 с.
  • Shafer-Landau R. Whatever Happened to Good and Evil?. — Oxford, 2003. — 160 с.
Узята з "https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Дабро_і_зло&oldid=5158763"