Дзяўчына з жамчужнай завушніцай (фільм)

З пляцоўкі Вікіпедыя
Jump to navigation Jump to search
Дзяўчына з жамчужнай завушніцайM:
англ.: Girl with a Pearl Earring
Жанр драматычны фільм[2][3][4], біяграфічны фільм, экранізацыя рамана[d] і рамантычны фільм[5]
Рэжысёр
Прадзюсар
Сцэнарыст
У галоўных
ролях
Аператар
Кампазітар
Кінакампанія UK Film Council[d]
Працягласць 95 хв.
Бюджэт £10 млн.
Зборы $31 млн.
Краіна
Мова англійская
Год 23 верасня 2004[1]
IMDb tt0335119
Афіцыйны сайт

«Дзяўчы́на з жамчу́жнай завушні́цай» або «Дзяўчо́ з пе́рлавай завушні́цай»[9] (англ.: Girl with a Pearl Earring) — мастацкі фільм 2003 года рэжысёра Пітэра Уэбера[10]. У аснову кінакарціны быў пакладзены аднайменны раман 1999 года амерыкана-брытанскай пісьменніцы Трэйсі Шэвалье[en], адаптацыяй рамана займалася сцэнарыстка Алівія Хетрыд[en]. Галоўныя ролі ў фільме выканалі Колін Фёрт і Скарлет Ёхансан.

Прэм’ера фільма адбылася 31 жніўня 2003 года на кінафестывалі ў Тэльюрайдзе. У шырокі пракат карціна выйшла 12 снежня 2003 года ў ЗША, а затым 16 студзеня 2004 года ў Вялікабрытаніі і Ірландыі[11]. Пры бюджэце ў 10 мільёнаў фунтаў, фільм сабраў у сусветным пракаце 33 мільёны долараў.

Карціна атрымала пераважна станоўчыя водгукі рэцэнзентаў, якія ўсхвалялі візуальнае рашэнне фільма, а таксама ігру акцёраў, тым не менш падвяргаючы крытыцы некаторыя элементы сюжэту. Карціна была адзначана 17 кінапрэміямі, а таксама шматлікімі намінацыямі, у тым ліку 10 намінацыямі на прэмію «BAFTA», 3 намінацыямі на «Оскар» і 2 намінацыямі на «Залаты глобус».

Сюжэт[правіць | правіць зыходнік]

Дэлфт, Галандыя, 1665 год. У дом мастака Яна Вермера прыходзіць працаваць новая пакаёўка — юная прыгажуня Грыт, сям’я якой апынаецца на мяжы банкруцтва: яе бацька аслеп і не можа працаваць. Шматдзетная сям’я паспяховага мастака належыць да вельмі забяспечаных, але апошнім часам яе дабрабыт залежыць ад прыхамацяў багатага патрона, арыстакрата Пітэра Ван Рэйвена, які ўсё больш неахвотна замаўляе ў Вермера карціны. З’яўленне пакаёўкі прыносіць у жыццё сям’і новыя клопаты, але дае мастаку новую крыніцу натхнення[9].

Акцёрскі склад[правіць | правіць зыходнік]

   Колін Фёрт   –   Ян Вермер
   Скарлет Ёхансан   –   Грыт
   Том Уілкінсан   –   Пітэр Ван Рэйвен[en]
   Джудзі Парфіт[en]   –   Марыя Цінс[en]
   Кіліян Мёрфі   –   Пітэр, сын мясніка
   Эсі Дэвіс[en]   –   Катарына Вермеер
   Джаана Скэнлан[en]   –   Танэке
   Алакіна Ман[ru]   –   Карнэлія Вермеер
   Крыстафер Мак-Халем[en]   –   бацька Грыт
   Габрыэль Рэйдзі[en]   –   маці Грыт
   Рола Вікс[en]   –   Франс
   Анна Поплуэл[en]   –   Мэртжы
   Джэф Бэл[en]   –   Пол, мяснік
   Джон Мак-Інеры[en]   –   аптэкар

Гісторыя стварэння[правіць | правіць зыходнік]

Праца над сцэнарыем[правіць | правіць зыходнік]

Зыходнай кропкай у стварэнні фільма «Дзяўчына з жамчужнай завушніцай» стаў 1999 год. У жніўні гэтага года быў апублікаваны аднайменны раман[en] амерыкана-брытанскай пісьменніцы Трэйсі Шэвалье[en], але яшчэ незадоўга да выхаду ў свет кніга патрапіла да сцэнарысткі Алівіі Хетрыд[en][12]. Гэта стала магчымым дзякуючы таму, што Шэвалье і Хетрыд карысталіся паслугамі аднаго і таго ж агента[13]. Сцэнарыстка адолела раман за дзве гадзіны і прыйшла ў глыбокае захапленне[14]. Ёй спадабаўся персанаж Грыт і «яе рашучасць быць свабоднай у свеце, дзе гэта было амаль немагчымым для дзяўчыны ў яе становішчы». Ананд Такер[en] і муж Хетрыд Эндзі Патэрсан[en] — абодва прадзюсары невялікай брытанскай студыі «Archer Street Films»[14][15] — звярнуліся да аўтаркі рамана з просьбай аб экранізацыі. Шэвалье згадзілася, мяркуючы, што брытанская студыя дапаможа супрацьстаяць імкненню Галівуда звесці гісторыю да яе сэксуальнага аспекту[13][16]. Яна агаварыла, што ў іх адаптацыі галоўныя героі не павінны ўступіць у палавыя адносіны. Патэрсан і Такер паабяцалі сфакусавацца на эмацыйным боку гісторыі, і Шэвалье не стала далей трымаць пад кантролем працэс стварэння фільма, хаця некаторы час і падумвала аб тым, каб самой заняцца адаптацыяй[13][17].

Працуючы над сцэнарыем, Хетрыд шчыльна супрацоўнічала з Такерам і Уэберам, што дапамагала ёй канцэнтравацца не на напісанні прыгожага тэксту, а на вобразе будучага фільма[13]. Першыя чарнавікі сцэнарыя вызначаліся празмернай блізкасцю да зыходнага матэрыялу, але пасля шматлікіх перапісванняў ён паступова набыў свой уласны характар[13]. Дзеля таго, каб пазбегнуць празмернай літаратурнасці, Хетрыд адмовілася ад ідэі выкарыстоўваць закадравы голас, які прысутнічаў у рамане (кніга напісана ад першай асобы)[13]. Замест гэтага яна засяродзілася на візуальнай перадачы думак Грыт. Напрыклад, у адаптацыі прысутнічае сцэна, дзе Грыт і Вермер разам глядзяць у камеру-абскуру, накрыўшыся яго плашчом, што выклікае сексуальнае напружанне. У той жа час у першавытоку Грыт глядзіць у камеру адна адразу пасля мастака і толькі прыслухваецца да цяпла і водару, якія той пакінуў[13][18].

Падбор акцёраў[правіць | правіць зыходнік]

Першапачаткова на ролю Грыт была запрошана амерыканская актрыса Кейт Хадсан[en][15]. Аднак у верасні 2001 года, за чатыры тыдні да запланаванага пачатку здымак, Хадсан пакінула праект, афіцыйнай прычынай адмовы сталі «творчыя рознагалоссі»[19]. Рашэнне Хадсан сарвала вытворчасць і прывяло да страты фінансавай падтрымкі з боку прадзюсарскай кампаніі «Intermedia[en]». Следам праект пакінулі рэжысёр карціны Майк Ньюэл[en] і выканаўца ролі Вермера Рэйф Файнс. У сувязі з гэтым інцыдэнтам «The Guardian» паведаміла, што «цяпер здаецца малаверагодным, каб фільм быў калі-небудзь зняты»[19].

Пад канец таго ж года вытворчасць карціны аднавілася. Цяпер прадзюсары Такер і Патэрсан запрасілі ў рэжысёрскае крэсла адносна невядомага брытанскага тэлевізійнага рэжысёра Пітэра Уэбера[20], якога яны ведалі па некалькіх ранейшых праектах.

Музычнае суправаджэнне[правіць | правіць зыходнік]

Аляксандр Дэспла дэбютаваў у якасці кінакампазітара яшчэ ў 1985 годзе і на момант напісання музыкі да фільма «Дзяўчына з жамчужнай завушніцай» быў аўтарам саўндтрэкаў да больш чым 70 пераважна французскіх фільмаў. Аднак менавіта праца над фільмам Пітэра Уэбера вывела яго на міжнародную арэну і стала прарыўной для яго галівудскай кар’еры.

Выхад і прызнанне[правіць | правіць зыходнік]

Пракат і зборы[правіць | правіць зыходнік]

Прэм’ера фільма адбылася 31 жніўня 2003 года на кінафестывалі ў Тэльюрайдзе[en]. На працягу наступных двух месяцаў фільм дэманстраваўся на кінафестывалях у Таронта (7 верасня), Сан-Себасцьяне (25 верасня), Дзінары[en] (3 кастрычніка), Остыне (12 кастрычніка), Галівудзе (17 кастрычніка), Лондане (30 кастрычніка) і на Гаваях (31 кастрычніка). У 2004 годзе спіс кінафестываляў, дзе праходзілі паказы кінастужкі, папоўніўся кінафестывалямі ў Гётэбаргу (27 студзеня), Бялградзе (3 сакавіка), Маскве (20 чэрвеня), Маніле (24 чэрвеня), Мюнхене (25 чэрвеня), Карлавых Варах (3 ліпеня), Капенгагене (22 жніўня). У 2005 годзе фільм быў паказаны на кінафестывалі ў Каіры (6 снежня)[11].

Упершыню ў шырокі пракат карціна выйшла ў ЗША, дзе распаўсюджваннем фільма займалася кампанія «Lionsgate[en]». Прэм’ерны паказ, які адбыўся 12 снежня 2003 года, ахапіў толькі 7 кінатэатраў, у выніку чаго за першы тыдзень праката карціна сабрала $89 472 і заняла 32-е месца. Цягам наступных месяцаў «Lionsgate» паступова пашырала пракат і 6 лютага 2004 года дасягнула пракатнага піку, ахапіўшы 402 кінатэатры. Агулам хатні пракат прынёс карціне $11 670 971[21].

16 студзеня 2004 года кампанія «Pathé» выпусціла фільм у Вялікабрытаніі[11]. У прэм’ерны тыдзень паказы адбываліся ў 106 кінатэатрах і прынеслі карціне £384,498 і 10-е месца ў пракаце. 3 сакавіка 2004 года прэм’ера карціны адбылася ў Францыі. Агульная колькасць прададзеных квіткоў склала 535 161, а фільм заняў у Францыі 89-е месца па зборах за 2004 год[22].

У сямі краінах зборы карціны перавысілі мільён долараў[23]:

Краіна Дата прэм’еры Зборы
Злучаныя Штаты Амерыкі 12.12.2003 $11,670,971
Вялікабрытанія 16.01.2004 $5,957,139
Германія 23.09.2004 $3,309,338
Італія 20.02.2004 $2,665,024
Францыя 03.03.2004 $2,500,665
Аўстралія 11.03.2004 $2,106,567
Іспанія 20.02.2004 $1,642,045

Рэйтынгі[правіць | правіць зыходнік]

Рэйтынгі
Выданне Адзнака
AllMovie 3 з 5 зорак3 з 5 зорак3 з 5 зорак3 з 5 зорак3 з 5 зорак[24]
FilmAffinity 6.4 з 10 зорак6.4 з 10 зорак6.4 з 10 зорак6.4 з 10 зорак6.4 з 10 зорак6.4 з 10 зорак6.4 з 10 зорак6.4 з 10 зорак6.4 з 10 зорак6.4 з 10 зорак[25]
Internet Movie Database 6.9 з 10 зорак6.9 з 10 зорак6.9 з 10 зорак6.9 з 10 зорак6.9 з 10 зорак6.9 з 10 зорак6.9 з 10 зорак6.9 з 10 зорак6.9 з 10 зорак6.9 з 10 зорак[10]
Metacritic 7.2 з 10 зорак7.2 з 10 зорак7.2 з 10 зорак7.2 з 10 зорак7.2 з 10 зорак7.2 з 10 зорак7.2 з 10 зорак7.2 з 10 зорак7.2 з 10 зорак7.2 з 10 зорак[26]
Roger Ebert 4 з 4 зорак4 з 4 зорак4 з 4 зорак4 з 4 зорак[27]
Rotten Tomatoes 7.2 з 10 зорак7.2 з 10 зорак7.2 з 10 зорак7.2 з 10 зорак7.2 з 10 зорак7.2 з 10 зорак7.2 з 10 зорак7.2 з 10 зорак7.2 з 10 зорак7.2 з 10 зорак[28]
КиноПоиск 7.2 з 10 зорак7.2 з 10 зорак7.2 з 10 зорак7.2 з 10 зорак7.2 з 10 зорак7.2 з 10 зорак7.2 з 10 зорак7.2 з 10 зорак7.2 з 10 зорак7.2 з 10 зорак[29]

Агрэгатар крытычных аглядаў «Metacritic» дае фільму ўсярэдненую ацэнку ў 72 балы са 100 на аснове 37 рэцэнзій прафесійных крытыкаў. Карыстальніцкі рэйтынг на гэтым рэсурсе складае 7.0/10[26]. Паводле дадзеных іншага папулярнага агрэгатара крытычных аглядаў «Rotten Tomatoes» сярод 178 рэцэнзентаў 129 далі станоўчую ацэнку фільму, што складае 72 %. Глядацкі рэйтынг кінастужкі склаў 68 % на аснове больш чым 50 тысяч галасоў[28]. Абагуленае меркаванне крытыкаў сфармулявана наступным чынам:

" Візуальна захапляючы фільм, але гісторыя магла б быць расказана крыху больш энергічна.[28] "

Глядацкія ацэнкі на іншых папулярных сайтах, прысвечаных кіно: 3/5 на сайце «AllMovie»[24], 3.6/5 на сайце «AlloCiné»[30], 6.4/10 на сайце «FilmAffinity»[25], 6.9/10 на сайце «IMDb»[10], 7.2/10 на сайце «КиноПоиск»[29].

Узнагароды[правіць | правіць зыходнік]

Паводле інфармацыі сайта «Internet Movie Database» фільм быў адзначаны 17 кінаўзнагародамі і яшчэ 46 намінацыямі[31].

Кінафестываль / Кінапрэмія Дата Прэмія / Катэгорыя Намінант(ы) Вынік Спасылкі
Camerimage 29.11—06.12.2003 «Залатая жаба» (асноўны конкурс) Эдуарду Сера[en] Намінацыя [32]
«Бронзавая жаба» (асноўны конкурс) Эдуарду Сера Перамога
Асацыяцыя кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса 07.01.2004[en] Найлепшая аператарская праца[en] Эдуарду Сера Перамога [33][34]
Прэмія новага пакалення[de] Скарлет Ёхансан Перамога
Спадарожнік 23.01.2004[en] Найлепшая аператарская праца[en] Эдуарду Сера Намінацыя
Залаты глобус 25.01.2004[en] Найлепшая жаночая роля — Драма[en] Скарлет Ёхансан Намінацыя [35]
Найлепшая арыгінальная музыка[en] Аляксандр Дэспла Намінацыя
Лонданскае кола кінакрытыкаў[en] 11.02.2004[en] Актрыса года[en] Скарлет Ёхансан Намінацыя
BAFTA 15.02.2004[en] Прэмія Аляксандра Корды за найлепшы брытанскі фільм[en] «Дзяўчына з жамчужнай завушніцай» Намінацыя [36]
Найлепшы адаптаваны сцэнарый[en] Алівіі Хетрыд[en] Намінацыя
Найлепшая актрыса[en] Скарлет Ёхансан Намінацыя
Найлепшая актрыса другога плана[en] Джудзі Парфіт[en] Намінацыя
Найлепшая праца мастака-пастаноўшчыка[en] Бен Ван Ос[en] Намінацыя
Найлепшая аператарская праца[en] Эдуарду Сера Намінацыя
Найлепшы дызайн касцюмаў[en] Дзін Ван Страален[de] Намінацыя
Найлепшыя грым і прычоскі[en] Джэні Шыркар[en] Намінацыя
Прэмія Энтані Асквіта за арыгінальную музыку да фільма[en] Аляксандр Дэспла Намінацыя
Прэмія Карла Формана за асаблівыя дасягненні брытанскага рэжысёра, сцэнарыста ці прадзюсара ў іх першым мастацкім фільме[en] Пітэр Уэбер Намінацыя
Оскар 29.02.2004[en] Найлепшая праца мастака-пастаноўшчыка[en] Бен Ван Ос (пастаноўшчык), Сесіль Хейдэман[de] (дэкаратар) Намінацыя [37]
Найлепшая аператарская праца[en] Эдуарду Сера Намінацыя
Найлепшы дызайн касцюмаў[en] Дзін Ван Страален Намінацыя
Давід дзі Данатэла[en] 14.04.2004[it] Найлепшы фільм Еўрапейскага Саюза[en] «Дзяўчына з жамчужнай завушніцай» Намінацыя
Еўрапейская кінапрэмія 11.12.2004 Найлепшы еўрапейскі аператар[en] Эдуарду Сера Перамога [38][39]
Найлепшы еўрапейскі кампазітар Аляксандр Дэспла Намінацыя
Найлепшы еўрапейскі акцёр — Прыз глядацкіх сімпатый[en] Колін Фёрт Намінацыя
Залаты Дэрбі[fr] 2004 Найлепшая аператарская праца Эдуарду Сера Перамога [40]
Найлепшая праца мастака-пастаноўшчыка Бен Ван Ос, Сесіль Хейдэман Намінацыя
Найлепшы дызайн касцюмаў Дзін Ван Страален Намінацыя
Асацыяцыя кінакрытыкаў Турцыі[en] 17.01.2005[tr] Найлепшы замежны фільм «Дзяўчына з жамчужнай завушніцай» 19-е месца
Гоя 30.01.2005[en] Найлепшы еўрапейскі фільм «Дзяўчына з жамчужнай завушніцай» Намінацыя [41]
Польская кінапрэмія «Арлы»[en] 05.03.2005[pl] Найлепшы еўрапейскі фільм «Дзяўчына з жамчужнай завушніцай» Перамога [42]
Хлатрудзіс[fr] 20.03.2005[fr] Найлепшая аператарская праца[en] Эдуарду Сера Намінацыя [43]
Сан Жордзі 25.04.2005[ca] Найлепшая актрыса ў замежным фільме Скарлет Ёхансан Перамога

Зноскі[правіць | правіць зыходнік]

  1. http://www.kinokalender.com/film4822_das-maedchen-mit-dem-perlenohrring.html Праверана 10 снежня 2017.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 http://www.metacritic.com/movie/girl-with-a-pearl-earring Праверана 13 красавіка 2016.
  3. 3,0 3,1 3,2 http://www.filmaffinity.com/en/film759947.html Праверана 13 красавіка 2016.
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 4,6 4,7 4,8 4,9 http://www.imdb.com/title/tt0335119/ Праверана 13 красавіка 2016.
  5. (unspecified title) Праверана 28 мая 2019.
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 http://stopklatka.pl/film/dziewczyna-z-perla Праверана 13 красавіка 2016.
  7. http://www.allocine.fr/film/fichefilm_gen_cfilm=45323.html Праверана 13 красавіка 2016.
  8. 8,0 8,1 8,2 http://www.imdb.com/title/tt0335119/fullcredits Праверана 13 красавіка 2016.
  9. 9,0 9,1 Дзяўчо з перлавай завушніцай (бел.) . Сайт «Мова нанова» (8 чэрвеня 2015). Праверана 22 жніўня 2020.
  10. 10,0 10,1 10,2 Girl with a Pearl Earring (2003) — IMDb (англ.) . Сайт «Internet Movie Database». Праверана 22 лютага 2022.
  11. 11,0 11,1 11,2 Girl with a Pearl Earring — Release Info (англ.) . Сайт «Internet Movie Database». Праверана 25 сакавіка 2021.
  12. Cassandra Jardine. I thought: 'Who's playing a prank?' (англ.) . Сайт «The Daily Telegraph» (9 верасня 2003). Праверана 22 лютага 2021.
  13. 13,0 13,1 13,2 13,3 13,4 13,5 13,6 Marisol Grandon. 'We didn't want the "Griet discovers her sexuality in front of the mirror" scene' (англ.) . Сайт «The Daily Telegraph» (15 студзеня 2004). Праверана 22 лютага 2021.
  14. 14,0 14,1 Laura Winters. The Story Beneath That Calm Vermeer (англ.) . Сайт «The Washington Post» (4 студзеня 2004). Праверана 22 лютага 2021.
  15. 15,0 15,1 York Membery, Jenny Jarvie. Kate Hudson to star as Vermeer's inspiration (англ.) . Сайт «The Daily Telegraph» (5 жніўня 2001). Праверана 22 лютага 2021.
  16. Arminta Wallace. Painting a portrait of Vermeer (англ.) . Сайт «The Irish Times[en]» (5 студзеня 2004). Праверана 22 лютага 2021.
  17. Robert Colvile. Mother of Pearl (англ.) . Сайт «The Guardian» (28 снежня 2003). Праверана 22 лютага 2021.
  18. David Weddle. Girl With a Pearl Earring (англ.) . Сайт «Variety» (4 студзеня 2004). Праверана 15 красавіка 2021.
  19. 19,0 19,1 Hudson withdrawal scuppers British production (англ.) . Сайт «The Guardian» (18 верасня 2001). Праверана 21 красавіка 2021.
  20. Alan Riding. Smoldering Daughter of Delft; A Film Fleshes Out Vermeer's Anonymous Model and the Artist Himself (англ.) . Сайт «The New York Times» (9 снежня 2003). Праверана 21 красавіка 2021.
  21. Girl with a Pearl Earring (2003) — JPBox Office (фр.) . Сайт «JPBox Office». Праверана 30 сакавіка 2021.
  22. Girl with a Pearl Earring (2003) — JPBox Office (фр.) . Сайт «JPBox Office». Праверана 30 сакавіка 2021.
  23. Girl with a Pearl Earring (2003) — Box Office Mojo (англ.) . Сайт «Box Office Mojo». Праверана 30 сакавіка 2021.
  24. 24,0 24,1 Girl with a Pearl Earring (2003) (англ.) . Сайт «AllMovie». Праверана 22 лютага 2021.
  25. 25,0 25,1 Girl With a Pearl Earring (англ.) . Сайт «FilmAffinity». Праверана 22 лютага 2021.
  26. 26,0 26,1 Girl with a Pearl Earring (англ.) . Сайт «Metacritic». Праверана 22 лютага 2021.
  27. Roger Ebert. Girl With a Pearl Earring (англ.) . Сайт Роджэра Эберта (26 снежня 2003). Праверана 22 лютага 2021.
  28. 28,0 28,1 28,2 Girl with a Pearl Earring (2003) — Rotten Tomatoes (англ.) . Сайт «Rotten Tomatoes». Праверана 22 лютага 2021.
  29. 29,0 29,1 Девушка с жемчужной сережкой — КиноПоиск (руск.) . Сайт «КиноПоиск». Праверана 22 лютага 2021.
  30. La Jeune fille à la perle - film 2003 - AlloCiné (фр.) . Сайт «AlloCiné». Праверана 22 лютага 2021.
  31. Girl with a Pearl Earring — Awards (англ.) . Сайт «Internet Movie Database». Праверана 25 сакавіка 2021.
  32. CAMERIMAGE 2003: Kronika nagród (польск.) . Сайт кінафестывалю «Camerimage». Праверана 14 сакавіка 2021.
  33. 29th Annual Los Angeles Film Critics Association Awards (англ.) . Сайт Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса. Праверана 25 сакавіка 2021.
  34. Splendor leads LA critics' awards (англ.) . Сайт «BBC News» (8 студзеня 2004). Праверана 25 сакавіка 2021.
  35. Winners & Nominees 2004 (англ.) . Сайт прэміі «Залаты глобус». Праверана 22 лютага 2021.
  36. Film in 2004 (англ.) . Сайт прэміі «BAFTA». Праверана 22 лютага 2021.
  37. The 76th Academy Awards — 2004 (англ.) . Сайт прэміі «Оскар». Праверана 22 лютага 2021.
  38. 2004: The Nominations (англ.) . Сайт Еўрапейскай кінаакадэміі. Праверана 22 лютага 2021.
  39. 2004: The Winners (англ.) . Сайт Еўрапейскай кінаакадэміі. Праверана 22 лютага 2021.
  40. 2004 GoldDerby Film Awards (англ.) . Сайт прэміі «Залаты Дэрбі[fr]» (7 сакавіка 2016). Праверана 23 лютага 2021.
  41. Estas son las nominaciones de los Premios Goya 2005 (ісп.) . Сайт прэміі «Гоя». Праверана 22 лютага 2021.
  42. Orły: Laureaci wg roku – 2005 (польск.) . Сайт прэміі «Арлы». Праверана 22 лютага 2021.
  43. 2005, 11th Annual Awards, March 20, 2005 (англ.) . Сайт прэміі «Хлатрудзіс[fr]». Праверана 23 лютага 2021.

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

Кнігі[правіць | правіць зыходнік]

Артыкулы[правіць | правіць зыходнік]

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]