Дудка беларуская

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да навігацыі Перайсці да пошуку
Дудка беларуская
Выданне
Вокладка кракаўскага выдання
Жанр паэзія
Аўтар Францішак Багушэвіч
Мова арыгінала беларуская
Дата напісання 1890
Дата першай публікацыі 1891
Лагатып Вікікрыніц Тэкст твора ў Вікікрыніцах

«Dudka biаłaruskaja», «Дудка беларуская» — паэтычны зборнік Францішка Багушэвіча, выдадзены (пад псеўданімам Мацей Бурачок) восенню 1891 г. у Кракаве.

Прадмова Францішка Багушэвіча да зборніка «Дудка беларуская» стала своеасаблівым маніфестам беларускага нацыянальна-культурнага адраджэння і моцным штуршком развіцця прафесійнай беларускамоўнай культуры[1].

Гісторыя выдання[правіць | правіць зыходнік]

4 лютага 1890 г. Францішак Багушэвіч пасылае свайму даўняму сябру Яну Карловічу свой праграмны верш «Мая Дудка»[2]. У сваім лісце ад 23 жніўня (4 верасня) 1891 г. да Яна Карловіча Францішак Багушэвіч называе свой зборнік вершаў не як «Дудка беларуская», а «Жалейка», і паведамляе, што карэктура зборніка пакуль вельмі няўдалая і мае процьму памылак[3]. Восенню 1891 г. у Кракаве пры дапамозе свайго даўняга сябра — Яна Карловіча — у прыватным выдавецтве Уладзіслава Анчыца быў надрукаваны зборнік вершаў Францішка Багушэвіча пад назвай «Дудка беларуская» пад псеўданімам Мацей Бурачок і накладам 3000 экземпляраў[4]. Зборнік пранік кантрабандным шляхам у межы Расійскай Імперыі.

У тым жа выдавецтве ў Кракаве ў 1892 г. была выдадзена навела Францішка Багушэвіча «Тралялёначка»[5].

Значэнне ў беларускай літаратуры[правіць | правіць зыходнік]

«Дудка беларуская» — вяршыня развіцця беларускай літаратуры ХІХ ст. Яе выхад у свет быў нечаканы, як выбух, быў менавіта мастацкім першаадкрыццём беларускага працоўнага мужыка, народа, бо ў парэформенны час, у канцы ХІХ ст., ніхто ўжо не памятаў пра Паўлюка Багрыма, не быў шырока вядомы і Ян Баршчэўскі.

Кампазіцыя кнігі[правіць | правіць зыходнік]

Прадмова[правіць | правіць зыходнік]

Зборнік «Дудка беларуская» адкрываецца «Прадмовай», якая па сваім патрыятычным пафасе нагадвае агітацыйна-публіцыстычныя артыкулы К. Каліноўскага ў паўстанцкай газеце «Мужыцкая праўда». У яе аснове праблема гістарычнага лёсу беларускага народа, развіцця яго мовы і культуры. На Багушэвічаву думку, сапраўдным носьбітам нацыянальнага пачатку з'яўляецца працоўная, сялянская маса — народ, аб'яднаны не толькі духоўнай супольнасцю, як сцвярджалі прыхільнікі рамантычнай самабытнасці, але і адзінствам нацыянальна-вызваленчых мэтаў.

У «Прадмове» Францішак Багушэвіч настойліва пепраконвае свайго адрасата (нaрод), што яны — беларусы, што іх радзіма — Беларусь, каб заўсёды і перад усімі кожны годна нёс прыналежнасць да яе, каб адчуваў сябе сынам свайго народа. Імкненне давесці чытачам, што яны менавіта беларусы, што так павінны сябе адчуваць і называць, падкрэсліваецца назваю зборніка. У назве ёсць слова «беларускі», якое займае інверсійнае становішча да назоўніка, чым падкрэсліваецца яго значнасць. Пісьменнік звяртаецца да сваіх сучаснікаў, а праз стогоддзі і да беларусаў з заклікам-маленнем: «Не пакідайце ж мовы нашай беларускай, каб не ўмёрлі!».

Вершы[правіць | правіць зыходнік]

Зборнік складаецца з 16 вершаў («Мая дудка», «Дурны мужык, як варона», «Як паўды шукаюць», «У судзе», «Воўк і авечка», «Мая хата», «Праўда», «Здарэнне», «Думка», «З кірмашу», «Хрэсьбіны Мацюка», «Бог не роўна дзеле», «Хцівец і скарб на святога Яна», «Гдзе чорт не можа, там бабу пашле», «У астрозе», «Быў у чыстцы!») і паэмы «Кепска будзе!».

Зборнік «Дудка беларуская» шмат у чым увогуле судовая адысея беларускага парэформеннага мужыка. Прычым народныя ўяўленні аб справядлівым судзе кантрастуюць у ёй з паказам царскага суда, які быў шырмай, што прыкрывала рэальнае бяспраўе народных нізоў. Тэма крытыкі царскага суда становіцца вядучай у зборніку. паэт свядома адыходзіць ад фальклорнага алегарызму, усё больш шырокавыкарыстоўваючы рэалісычныя сродкі адлюстравання рэчаіснасці. Найбольш пашыранай формай грамадзянскай лірыкі Багушэвіча становіцца маналог, верш-роздум, поўны горычы і трагізму. У іх аснове кантрастуе супастаўленне багатых і бедных, паказ сацыяльных бар'ераў, якія падзяляюць грамадства на варожыя класы і якія непазбежна вядуць да заняпаду і маральнай дэградацыі. Гэты агульнагуманістычны матыў надзвычай ярка выяўлены ў вершы «Бог не роўна дзеле».

Стылістыка[правіць | правіць зыходнік]

Устаноўка на вуснае бытаване твораў Багушэвіча, іх сувязь з ананімнымі народнымі «гутаркамі», вершаванымі апавяданнямі і быліцамі прыкметная ў характары вобразнага ўвасаблення, паэтычных сродкаў, манеры развіцця сюжэта. Характэрны ў гэтых адносінах праграмны для ўсяго зборніка «Дудка беларуская» верш «Дурны мужык, як варона».

Творы, знешне простыя і непрэцэнтыёзныя па форме, характарызуюцца выключнай жыццёвай пераканаўчасцю, рэалістычнай глыбінёй і дзейснасцю. Нягледзячы на выразную сувязь з традыцыямі вуснай паэзіі, Францішак Багушэвіч паспяхова пераадольвае аднабаковасць фальклорнай тыпізацыі, імкнецца да індывідуалізацыі мастацкага вобраза.

Такім чынам, у зборніку «Дудка беларуская» ў цэлым пераважае аспект сацыяльна-бытавога паказу жыцця, асноўным жа ў яго ідэйным гучанні было асуджэнне сацыяльнай няроўнасці і парадкаў, якія зрабілі мужыка бяспраўным. Гэта зборнік выключна сацыяльны, і адзінкавымі вершамі выходзіць ён з тэм сацыяльна-бытавых (вершамі «Мая хата», «Хрэсьбіны Мацюка» — у патрыятычную тэматыку, вершам «Праўда» — у сацыяльна-філасофскую, «З кірмашу» — у любоўную). Чарговай задачай мастака было, такім чынам, пераадоленне толькі сацыяльна-бытавога аспекту паказу жыцця, на якое менавіта і арыентаваўся Францішак Багушэвіч.

Зноскі

  1. Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў. У 2 т. / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы; навук. рэд. тома У. Мархель, В. Чамярыцкі — Мінск : Беларус. навука, 2010. — Т. 2. — С. 383.
  2. Багушэвіч, Ф. Творы: Вершы, паэма, апавяданні, артыкулы, лісты. — Мінск : Маст.літ., 1991. — С. 295.
  3. Багушэвіч, Ф. Творы: Вершы, паэма, апавяданні, артыкулы, лісты. — Мінск : Маст.літ., 1991. — С. 218, 296.
  4. Багушэвіч, Ф. Творы: Вершы, паэма, апавяданні, артыкулы, лісты. — Мінск : Маст.літ., 1991. — С. 296.
  5. Багушэвіч, Ф. Творы: Вершы, паэма, апавяданні, артыкулы, лісты. — Мінск : Маст.літ., 1991. — С. 296.

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

  • Багушэвіч, Ф. Творы: Вершы, паэма, апавяданні, артыкулы, лісты / Ф. Багушэвіч ; Уклад., прадм. Я. Янушкевіча ; камент. У. Содаля, Я. Янушкевіча ; маст. Г. Хінка-Янушкевіч. — Мінск : Маст.літ., 1991. — 309 с.
  • Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў: у 2 т. / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы; навук. рэд. тома У. Мархель, В. Чамярыцкі — Мінск: Беларус. навука, 2010. — 3-е выд., выпраўленае. — Т. 2. Новая літаратура: другая палова XVIII—XIX стагоддзе. — 582 с.
  • Беларуская літаратура: дапам. для абітурыентаў і выпускнікоў школ, гімназій, ліцэяў / Г. Гарадко і інш. — Мінск, 2005. — С.79—84.
  • Лойка, А. Гісторыя беларускай літаратуры. Дакастрычніцкі перыяд: У 2 ч. — Мінск, 1989. — Ч 1. — С. 256—262.
  • Беларуская літаратура ХІХ ст. Хрэстаматыя / уклад. А. Лойка, В. Рагойша. — Мінск, 1988. — С. 250—283.
  • Луцкевіч, А. Жыццё і творчасць Фр. Багушэвіча ва ўспамінах ягоных сучаснікаў / А. Луцкевіч // Спадчына, № 1-2, 2001, С. 35 — 64.
  • Мальдзіс, А. У пошуках багушэвічаўскай шкатулкі / А. Мальдзіс // Падарожжа ў XIX ст. З гісторыі беларускай літаратуры, мастацтва і культуры. Навук.-папул. нарысы. — Мінск, 1969. — С. 168—173.