Дыскусія вакол спадчыны Старажытнай Русі

Дыскусія вакол спадчыны Старажытнай Русі — расійска-ўкраінская гістарычная спрэчка вакол прыналежнасці спадчыны Старажытнай (Кіеўскай) Русі.

Зараджэнне

Вытокі праблемы ідуць з другой палове XI ст., з суперніцтва за Кіеў паўднёвых (сучасных украінскіх тэрыторый) і паўночна-ўсходніх (сучасных расійскіх) князёў. У наступныя стагоддзі за права называцца спадчыннікамі Русі змагаліся Уладзіміра-Суздальскае і Галіцка-Валынскае княствы, Залатая Арда, Вялікае Княства Літоўскае, Маскоўская дзяржава і Польшча. Непасрэдны пачатак спрэчцы быў пакладзены ў сярэдзіне XIX ст., калі на старонках часопіса «Русская речь» разгарнулася палемікай паміж М. П. Пагодзіным і М. А. Максімовічам пра лёс сярэднявечнага Прыдняпроўя. Ідэалагічную сутнасць гэтай палемікі большасць даследчыкаў зводзіць да таго, што Пагодзін адмаўляў якую б там ні было моўную або этнічную сувязь сучасных яму ўкраінцаў з Кіеўскай Руссю, а Максімовіч энергічна адстойваў разуменне дзяржавы як складовай часткі ўкраінскай гісторыі.

Пункт гледжання Пагодзіна, які лічыў, што насельніцтва Кіеўскай Русі да татарскага нашэсця было вялікарускім, а маларосы занялі гэтую тэрыторыю толькі ў XIV–XV стст. пасля сыходу вялікаросаў на поўнач, колькі-небудзь шырокага распаўсюджвання ў расійскай гістарыяграфіі не атрымаў. Пазіцыя ж Максімовіча, які лічыў украінцаў датычнымі да гісторыі сярэднявечнай дзяржавы, была падтрымана і знайшла развіццё ў працах цэлага шэрагу ўкраінскіх гісторыкаў, у тым ліку М. С. Грушэўскага, аўтара канцэпцыі «Украіны-Русі». Паводле яго, Кіеўская Русь, яе права і культура былі вынікам дзейнасці ўкраінскай народнасці, і цяперашнія рускія спадчыннікі не яе, а зусім іншай дзяржавы — Уладзіміра-Маскоўскай.

Сучасны стан

У савецкія часы спрэчка заціхла. Афіцыйная трактоўка лічыла дзяржаву як агульную гісторыю ўсіх усходнеславянскіх народаў – рускіх, украінцаў і беларусаў. З распадам СССР дыскусія аднавілася. Калі расійскія гісторыкі аддалі перавагу застацца на кропке бачання савецкіх і дарэвалюцыйных калег, то ва Украіне перайшлі да абгрунтавання свайго выключнага права на старажытнарускую спадчыну. Пазіцыя, распаўсюджаная ў расійскіх працах, трактуецца ў ёй пры гэтым як імперская, якая аддае перавагу ў праве на кіеўскую спадчыну рускім. Пры тым расіяне часам таксама прад’яўляюць правы на вяршэнства. Такое становішча спраў тлумачыцца тым, што ў сваёй назве Расія (грэч. Русь) захавала пераемнасць са старажытнай дзяржавай. Таму, калі расійскія даследчыкі пішуць пра таго ці іншага «рускага князя» IX–XIII ст., то яны, на думку ўкраінскіх калегаў, ушчамляюць гістарычныя правы ўкраінцаў, адмаўляючы іх дачыненне да старажытнарускай спадчыны. П. П. Талочка прапанаваў для вырашэння праблемы ўвытворныя ад назвы «Русь» пісаць з адной літарай «с» (замест «русский» — «руский»). Расійскія гісторыкі, у сваю чаргу, успрымаюць падобную тэрміналагічную творчасць як беспадстаўную і валюнтарысцкую.

Расійска-ўкраінскі канфлікт, які разгарнуўся ў 2014 годзе, вывеў праблему на новы, больш шырокі ўзровень. На фоне супрацьстаяння ў частцы ўкраінскага грамадства сталі распаўсюджвацца ідэі аб тым, што Расія (Масковія) скрала гісторыю «Русі-Украіны», і што продкі сучасных рускіх — фіна-вугры. У той жа час у Расіі пры вывучэнні гісторыі ключавымі кропкамі ўсходнеславянскага дзяржаваўтварэння сталі вызначацца Старая Ладага і Ноўгарад, а Кіеў, Чарнігаў і Галіч нярэдка адступаюць на другі план.

Праблемы

А. П. Талочка (Украіна) і А. Капелер (Аўстрыя) лічылі дыскусію бессэнсоўнай, безвыніковай і ненавуковай. Апошні пісаў, што бакі ўжываюць нацыянальныя катэгорыі ў эпоху Сярэднявечча, калі яшчэ не было ні расіян, ні ўкраінцаў. Як пісаў А. С. Ішчанка (Расія), у дадзенай спрэчцы барацьба нацыянальных гістарыяграфій спалучаецца з фрагментацыяй гэтай спадчыны і праекцыяй сучасных межаў у мінулае. Шмат у чым гэта стала магчымым дзякуючы адмаўленню існавання ў часы існавання дзяржавы адзінай старажытнарускай народнасці. Так, на змену вывучэнню гісторыі Старажытнай Русі прыходзіць вывучэнне гісторыі Украіны ці Расіі ў перыяд Сярэднявечча. Сітуацыя гэтая вядзе да страты бачання Старажытнай Русі як цэласнага гісторыка-культурнага феномену.

Гл. таксама

• Дыскусія вакол спадчыны Вялікага Княства Літоўскага

Літаратура

• Ищенко А.С. Война памятей или о том, кому принадлежит наследие Киевской Руси // Историческая экспертиза