Дыярыуш Піліпа Абуховіча

Дыярыуш
польск.: Diariusz
Жанр	дыярыуш, мемуары
Аўтар	Піліп Казімір Абуховіч
Мова арыгінала	польская
Дата напісання	сярэдзіна XVII ст. (пасля 1654)
Дата першай публікацыі	1859, 2003
Носьбіт	рукапіс

«Дыярыуш» (польск.: Diariusz) — помнік мемуарнай літаратуры Вялікага Княства Літоўскага сярэдзіны XVII стагоддзя, напісаны смаленскім ваяводам Піліпам Казімірам Абуховічам. Твор спалучае класічны дыярыуш і мемуары-апалогію, у якіх аўтар апісвае ваенна-палітычныя падзеі эпохі і спрабуе апраўдацца за здачу Смаленска ў 1654 годзе.

Змест і тэматыка

Храналагічна твор ахоплівае перыяд з 1630 па 1654 год (да моманту здачы Смаленска). Асноўная ўвага нададзена маштабным гістарычным падзеям: польска-маскоўскім войнам, вызваленчай барацьбе ўкраінскага народа пад кіраўніцтвам Багдана Хмяльніцкага, а таксама ўнутранаму палітычнаму жыццю Рэчы Паспалітай — соймам, соймікам, трыбуналам.

Матэрыял у «Дыярыушы» падзяляецца на дзве часткі. Першая змяшчае інфармацыю, пададзеную з чужых слоў (пераказ падзей, дзе аўтар не прысутнічаў). Другая частка — гэта звесткі, пададзеныя ў аўтапсіі (тое, што аўтар бачыў на ўласныя вочы або ў чым непасрэдна ўдзельнічаў). Асабісты ўдзел Абуховіча ў дзяржаўных справах выразна прасочваецца з 1632 года. Аўтар асобна апісаў элекцыю караля Уладзіслава IV у 1632 годзе.

Акрамя важных гістарычных падзей, Абуховіч фіксаваў і здарэнні з паўсядзённага жыцця, напрыклад, метэаралагічныя звесткі.

Жанравыя асаблівасці

Даследчыкі вызначаюць «Дыярыуш» Абуховіча як сярэдняе звяно паміж рэгулярным дзённікам і мемуарамі. Галоўнай формай выкладання з'яўляецца пагадавы запіс з развітай нарацыяй. Твор мае ярка выражаны элітарны характар, засяроджваючыся пераважна на дзяржаўных справах («otia publica») і асобах высокага рангу.

Істотнай рысай твора з'яўляецца яго апалагічная накіраванасць. Напісанне «Дыярыуша» і асобных запісак пра абарону горада было выклікана неабходнасцю даказаць сваю невінаватасць пасля здачы Смаленска 28 верасня 1654 года. Грамадская думка і сатырычныя творы (напрыклад, «Ліст да Абуховіча» Цыпрыяна Камунякі) вінавацілі ваяводу ў здрадзе. У сваім творы Абуховіч ускладаў віну за няўдалую абарону на здраднікаў са шляхты і наёмнікаў-немцаў, якім не плацілі заробку і якія паказалі праціўніку слабыя месцы абароны.

Вобраз аўтара

Піліп Казімір Абуховіч паўстае ў творы як верны слуга Айчыны і каралеўскага двара. Ён пакінуў панегірычныя партрэты сваіх апекуноў — каралёў Жыгімонта III і Уладзіслава IV, а таксама канцлера Льва Сапегі. У той жа час ён рэзка негатыўна ставіцца да праціўнікаў Рэчы Паспалітай — казакоў, татараў і маскавітаў. Абуховіч называе Багдана Хмяльніцкага «здрайцам» і «лярвай», а казацкія выступленні — «халопскай сваволяй».

Абуховіч — адзіны з беларускіх мемуарыстаў XVII стагоддзя, хто ў тэксце называе сваю этнічную радзіму «Белая Русь», апісваючы разбурэнні ў Старадуб, Рэчыца, Мазыры і Берасці.

Публікацыі

«Дыярыуш» быў упершыню выдадзены Міхалам Балінскім у 1859 годзе ў Вільні. У 2003 годзе ў Варшаве выйшла выданне мемуараў роду Абуховічаў, падрыхтаванае Г. Люлевічам і А. Рахубам.

• Dyjaryjusz Kazimierza Filipa Obuchowicza, wojewody smoleńskiego i marszałka Koła Rycerskiego // Pamiętniki historyczne do wyjaśnienia spraw publicznych w Polsce w XVII wieku posługujące. — Wilno, 1859.
• Pamiętniki Filipa, Michała i Teodora Obuchowiczów (1630—1707). — Warszawa, 2003.

Літаратура

• Валерый Пазднякоў. Абуховіч Піліп Казімір // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; маст. З. Э. Герасімовіч. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — С. 198—199. — 688 с. — ISBN 985-11-0314-4 (т. 1), ISBN 985-11-0315-2.
• Таранеўскі В. У. Польскамоўныя мемуары Беларусі ХVІІ стагоддзя: Вучэбны дапаможнік па гісторыі беларускай літаратуры. — Віцебск: Выдавецтва УА «ВДУ імя П. М. Машэрава», 2005. — 27 с. — ISBN 985-425-441-10.