Перайсці да зместу

Дыярыуш Самуіла Маскевіча

З Вікіпедыі, свабоднай энцыклапедыі
Дыярыуш
Жанр мемуары, дыярыуш
Аўтар Самуіл Маскевіч
Мова арыгінала польская
Дата напісання каля 1625

«Дыярыуш» — помнік мемуарнай літаратуры першай паловы XVII стагоддзя, напісаны навагрудскім шляхціцам і гусарам Самуілам Маскевічам. Твор ахоплівае падзеі з 1594 па 1621 год і лічыцца адным з лепшых узораў жаўнерскіх успамінаў таго часу[1].

Даследчыкі, такія як Браніслаў Хлябоўскі і Аляксандр Брукнер, ставяць гэты твор у адзін шэраг са знакамітымі мемуарамі Яна Хрызастома Пасека, адзначаючы пісьменніцкі талент аўтара[1].

Гісторыя стварэння

[правіць | правіць зыходнік]

Твор быў напісаны прыкладна ў 1625 годзе, калі аўтар ужо скончыў актыўную вайсковую службу. Самуіл Маскевіч паставіў мэту раскрыць у часе і прасторы кругаварот свайго жыцця, пераважна ў ваеннай і палітычнай сферах. Пачаўшы з сухіх дзённікавых нататак, ён развіў іх у разгорнутае эпічнае апавяданне, што сведчыць пра крышталізацыю мемуарнага жанру з прымітыўных формаў дыярыуша[1].

У якасці эпіграфа аўтар узяў цытату з парэміялагічнага зборніка Саламона Рысінскага: «Sam sobie gędę, sam wesoł będę» («Сам сабе спяваю, сам вясёлы буду»), аднак адразу ж удакладніў, разлічваючы на чытача: «Каму што не спадабаецца ў маім апавяданні, няхай мяне не вінаваць»[1].

Храналагічна твор ахоплівае перыяд з 1594 па 1621 год. Апавяданне пачынаецца з часу паўстання Налівайкі (1594). Паколькі аўтар тады быў падлеткам, даследчыкі мяркуюць, што гэтая частка напісана са слоў яго старэйшага брата Івана, які ўдзельнічаў у бітве пад Лубнамі[1]. Асабісты ўдзел аўтара ў падзеях прасочваецца з 1600 года, з пачаткам паходаў войскаў Рэчы Паспалітай у Інфлянты (Лівонія) падчас вайны са Швецыяй[1].

Цэнтральнае месца ў «Дыярыушы» займаюць падзеі Смутнага часу ў Маскоўскай дзяржаве (1609—1613). Маскевіч апісвае вайну вачыма простага жаўнера, а не палкаводца. Ён дэталёва малюе бітву пад Клушынам (1610), захоп Масквы і жыццё польска-літоўскага гарнізона ў сталіцы, а таксама драматычныя падзеі аблогі і абароны Крамля (1611—1612). Аўтар дае манументальныя і аб’ёмныя карціны маскоўскага жыцця, рэканструюючы іх з натуры без скажэнняў[1].

Апошні запіс у творы датуецца 23 жніўня 1621 года і паведамляе пра адкрыццё вальнага сойма ў Варшаве і рух турэцкага войска султана Сулеймана. Твор застаўся незакончаным, верагодна, з прычыны гібелі аўтара ў вайне са шведамі[1].

Мастацкія асаблівасці

[правіць | правіць зыходнік]

Стыль твора вылучаецца дынамічнасцю, спалучаючы аб'ектыўнае апісанне гістарычных падзей з суб'ектыўным успрыманнем аўтара. У тэксце сустракаюцца сюжэтныя навелы, напоўненыя гумарам, як, напрыклад, гісторыя пра пана Войцеха Бжэзіцкага[1].

Маскевіч паўстае ў творы не як ідэальны герой, а як рэальны чалавек свайго часу — жаўнер, схільны да прыгод і нажывы, але пры гэтым назіральны і не пазбаўлены гонару. У адрозненне ад многіх сучаснікаў, мемуарыст рэдка звяртаецца да рэлігійнай тэматыкі, спадзеючыся больш на «мушкет і жаўнерскі спрыт», чым на малітву. «Дыярыуш» дэманструе свецкі характар светапогляду аўтара[1].

«Дыярыуш» з'яўляецца важнай гістарычнай крыніцай, якая дае ўяўленне пра ментальнасць шляхты ВКЛ, вайсковы быт і ключавыя палітычныя падзеі пачатку XVII стагоддзя. Гэта прыклад секулярызацыі мемуарнага жанру і пераходу ад простых дзённікавых запісаў да мастацкай прозы[1].

  • Таранеўскі В. У. Польскамоўныя мемуары Беларусі ХVІІ стагоддзя: Вучэбны дапаможнік па гісторыі беларускай літаратуры. — Віцебск: Выдавецтва УА «ВДУ імя П. М. Машэрава», 2005. — 27 с. — ISBN 985-425-441-10.