Дыярыуш Яна Антонія Храпавіцкага

Дыярыуш
Дыярыуш
	польск.: Diariusz
Жанр	дыярыуш, мемуары
Аўтар	Ян Антоні Храпавіцкі
Мова арыгінала	польская
Дата напісання	1656—1685
Дата першай публікацыі	1787 (фрагмент), 1845 (часткова), 1978 (часткова)
Носьбіт	рукапіс

«Дыярыуш» (польск.: Diariusz) — манументальны помнік мемуарнай літаратуры Вялікага Княства Літоўскага другой паловы XVII стагоддзя, напісаны віцебскім ваяводам Янам Антоніем Храпавіцкім. Твор ахоплівае падзеі з 1656 па 1685 год і з'яўляецца каштоўнай крыніцай па гісторыі палітычнага і прыватнага жыцця Рэчы Паспалітай^[1].

Гісторыя стварэння і публікацыі

Ян Антоні Храпавіцкі вёў свой дзённік на працягу 29 гадоў амаль штодзённа, пачаўшы запісы 1 студзеня 1656 года. Твор пісаўся ў спецыяльных запісных кніжках, якія аўтар вазіў з сабой. Сам Храпавіцкі называў свой твор «прыватным дыярыушам» (Diariusz prywatny), што сведчыць пра яго першапачатковае прызначэнне для асабістага карыстання^[1].

Упершыню фрагмент дыярыуша быў апублікаваны ў 1787 годзе ксяндзом Марцінам Сташэвічам. У 1845 годзе Ю. Русецкі выдаў больш поўную версію. У наш час частка дыярыуша за 1656—1664 гады была выдадзена ў 1978 годзе польскім гісторыкам Тадэвушам Васілеўскім^[1].

Змест і структура

Дыярыуш Храпавіцкага адрозніваецца выключнай рэгулярнасцю і педантычнасцю запісаў. Аўтар фіксаваў як дзяржаўныя справы («otia publica»), так і прыватныя («otia domestica»).

Дзяржаўныя справы

Значнае месца ў творы займае апісанне палітычных падзей, у якіх аўтар прымаў непасрэдны ўдзел як пасол на сеймах, дыпламат і сенатар. Храпавіцкі падрабязна апісвае:

Вайну са Швецыяй і падпісанне Аліўскага міру (1660).
Вайну з Расіяй, у тым ліку дзеянні войскаў Івана Хаванскага на Беларусі (1660).
Дыпламатычныя перамовы з Масквой і падпісанне Андросаўскага перамір'я (1667).
Удзел у сеймах і камісіях^[1].

Прыватнае жыццё

У адрозненне ад многіх іншых мемуарыстаў, Храпавіцкі надаваў вялікую ўвагу фіксацыі паўсядзённых падзей. Ён рэгулярна запісваў:

Стан надвор'я (метэаралагічныя назіранні вяліся амаль штодзённа).
Атрыманне і адсылку карэспандэнцыі.
Візіты гасцей і паездкі.
Фінансавыя разлікі і гаспадарчыя справы.
Стан здароўя свайго і членаў сям'і (апісанне хвароб і метадаў лячэння, у тым ліку выкарыстанне хініну)^[1].

Стыль і асаблівасці

Стыль Храпавіцкага характарызуецца як «канцылярскі»: запісы лаканічныя, сухія, пазбаўленыя літаратурных упрыгожванняў і эмацыянальнасці. Аўтар рэдка выказвае свае пачуцці або дае ацэнку падзеям, засяроджваючыся на фактах. Аднак у апісанні ваенных кампаній і крызісных сітуацый (напрыклад, хваробы жонкі) тэкст становіцца больш жывым і эмацыянальным^[1].

Даследчыкі адзначаюць рацыяналізм і прагматызм аўтара, яго еўрапейскую адукаванасць і стрыманасць у рэлігійных пытаннях. Храпавіцкі паўстае як дзяржаўны муж, для якога служэнне Рэчы Паспалітай з'яўляецца галоўным абавязкам^[1].

Значэнне

«Дыярыуш» Яна Антонія Храпавіцкага з'яўляецца ўнікальнай гістарычнай крыніцай, якая дазваляе рэканструяваць палітычную гісторыю, паўсядзённы быт і ментальнасць шляхты ВКЛ другой паловы XVII стагоддзя. Дзякуючы рэгулярнасці і падрабязнасці запісаў, твор дае магчымасць прасачыць храналогію падзей з дакладнасцю да дня^[1].

Крыніцы

1 2 3 4 5 6 7 8 Таранеўскі 2005, с. 21—26.

Літаратура

В. У. Таранеўскі. Польскамоўныя мемуары Беларусі ХVІІ стагоддзя: Вучэбны дапаможнік па гісторыі беларускай літаратуры. — Віцебск: Выдавецтва УА «ВДУ імя П. М. Машэрава», 2005. — 27 с. — ISBN 985-425-441-10.

[FOOTNOTEТаранеўскі200521—26-1] 1 2 3 4 5 6 7 8 Таранеўскі 2005, с. 21—26.

[1]